Về ích lợi của đọc sách

Sưu tầm một số bài viết về việc tại sao nên đọc sách, và đọc thế nào. Liên tục cập nhật.

Kevin Kelly: đọc là siêu sức mạnh

Hãy tưởng tượng bạn có thể chọn cho mình một superpower. Chọn một trong ba thứ: bay, tàng hình hoặc đọc. Bạn chọn cái nào? Bay không hữu ích lắm nếu không kèm theo những siêu sức mạnh khác; tàng hình có thể dùng để nghịch ngợm hoặc vui vẻ một chút nhưng không ích lợi cho các thứ khác. Nhưng nếu bạn có thể đọc, đặc biệt nếu bạn là người duy nhất có thể đọc… bạn sẽ là người quyền lực nhất trên Trái đất. Bạn sẽ có thể khai thác tất cả trí tuệ của những người thông minh nhất từng sống trên hành tinh. Kiến thức của họ sẽ đi từ đầu họ thông qua những nét chữ trên giấy, qua mắt bạn vào đầu bạn. Bạn sẽ học được từ chúng những điều mà không một người bình thường nào có đủ thời gian để tự mò ra. Bạn sẽ thông minh bằng tất cả mọi người cộng lại. Trên thực tế, những ý tưởng và kiến thức tốt nhất từ những thiên tài đã chết từ lâu sẽ nằm trong tâm trí bạn. Không phải là bạn phải nhớ tất cả. Bất cứ lúc nào muốn, bạn có thể sử dụng khả năng đọc siêu việt của mình để tìm thông tin chính xác mình cần bằng phương pháp tra cứu.

Đọc sách như một siêu sức mạnh cũng cho bạn một khả năng viễn tải. Nó có thể vận chuyển tâm trí của bạn đến một nơi khác với cơ thể của bạn. Cảm giác đắm chìm ở một nơi khác, hoặc thậm chí là một kỷ nguyên khác, có thể mạnh mẽ đến mức bạn không muốn rời đi. Khi có siêu sức mạnh này, bạn có thể nhìn thế giới từ quan điểm của người khác. Bạn nhìn mọi thứ bên ngoài qua đôi mắt của họ. Đây là một sức mạnh đáng kinh ngạc, cho phép bạn làm được nhiều việc hơn nhờ những người khác, mà ít bạo lực và đau buồn hơn. Nó cũng giúp bảo vệ bạn khỏi những sai lầm và lừa dối của người khác, cũng như sự thiếu hiểu biết của chính bạn.

Tất nhiên, trong thế giới thực, bạn sẽ không phải là người duy nhất có siêu năng lực này. Nhiều người khác cũng có. Điều này không làm giảm sức mạnh của bạn, mà làm tăng. Bởi vì người khác có thể đọc, họ có thể viết, điều này làm tăng số lượng trí tuệ sống mà bạn có thể kết nối cùng. Với sức mạnh của việc đọc ngày nay, bạn có thể kết nối với hàng tỷ bộ óc khác, trong thời gian gần như thực. Trí tuệ của họ có thể được chọn lọc và kết nối từ bất kỳ nơi nào trên thế giới đến thẳng đầu bạn.

Xã hội của chúng ta tập trung vào tranh ảnh ngày càng nhiều, đó là điều tốt. Nhưng một số phần quan trọng nhất của cuộc sống không thể nhìn thấy trong hình ảnh. Ý tưởng, hiểu biết sâu sắc, logic, lý trí, toán học, trí thông minh. Những thứ này không thể được vẽ, chụp ảnh hoặc tạo hình. Chúng phải được truyền đạt bằng lời, được sắp xếp theo một chuỗi có trật tự, và chỉ những người có siêu sức mạnh mới có thể hiểu được.

Siêu năng lực này luôn ở bên bạn; nó sẽ không bao giờ rời bỏ bạn. Nhưng giống như tất cả các siêu năng lực, nó sẽ tăng lên khi bạn sử dụng nó. Bạn càng viết nhiều, bạn càng đọc tốt hơn; bạn càng đọc nhiều, bạn càng viết tốt hơn. Không quan trọng bạn đọc ở đâu, trên giấy hay trên màn hình. Không quan trọng bạn viết ở đâu, dù là trên giấy hay trên màn hình. Một ngày nào đó trong tương lai sẽ có những cỗ máy mới và thậm chí là những cách đọc và viết mới hơn. Siêu năng lực này sẽ ngày càng tăng giá trị và sức mạnh theo thời gian. Tại mọi thời điểm, nó đánh bại bất kỳ siêu sức mạnh nào khác mà bạn có thể kể tên.

(Kevin Kelly. The super-power of reading. 2019)

A. Lebedev. 𝗧ạ𝗶 𝘀𝗮𝗼 𝗻ê𝗻 đọ𝗰 𝘀á𝗰𝗵

Khi đọc sách, đầu óc ta như chu du đến hành tinh mới, miền đất mới. Đôi khi có đoạn ta đọc đi đọc lại dăm bảy lần, mắt bị hút vào đó như lái xe trên cát. Và lúc đó, thay vì đọc, những kết nối, ý tưởng, hình ảnh mới xuất hiện trong đầu.

Những ý nghĩ nổi lên trong đầu ta chính là lợi ích của việc đọc! Ta đọc sách cốt là để có chúng!

Khác với tư duy bằng những suy nghĩ của bản thân, khi lần theo dấu chân những suy nghĩ của người khác, ta sẽ ngạc nhiên, sẽ nghĩ ra những điều mới. Lối đi khác lạ đó sẽ dẫn ta đến những cảnh quan mà chắc ta sẽ không bao giờ tới, hoặc còn lâu mới tới.

Umberto Eco, người sở hữu 50,000 cuốn sách, nói về thư viện tại nhà:

Thật ngớ ngẩn khi cho rằng bạn phải đọc hết tất cả những cuốn sách bạn mua, cũng như thật ngớ ngẩn khi chỉ trích những người mua nhiều sách hơn số lượng họ có thể đọc. Điều đó cũng giống như nói rằng bạn nên sử dụng hết tất cả dao kéo, ly, tua vít hay mũi khoan đã mua trước khi mua mới.
Có những thứ trong cuộc sống mà chúng ta luôn cần phải có nhiều, ngay cả khi ta chỉ sử dụng một phần nhỏ.

Ví dụ, nếu coi sách là thuốc, chúng ta hiểu rằng tốt hơn là nên có nhiều sách ở nhà thay vì chỉ có một vài cuốn: khi bạn muốn cảm thấy khỏe hơn, hãy đến ‘tủ thuốc’ và chọn một cuốn sách. Không phải là một cuốn sách ngẫu nhiên, mà là cuốn sách phù hợp với thời điểm đó. Đó là lý do tại sao bạn nên luôn có một lựa chọn bổ dưỡng!

Những người chỉ mua một cuốn sách sẽ chỉ đọc cuốn sách đó rồi vứt bỏ nó. Họ chỉ đơn giản là áp dụng tâm lý người tiêu dùng vào sách, tức là họ coi sách là một sản phẩm tiêu dùng, một thứ hàng hóa. Những người yêu quý sách đều biết rằng sách không phải là một loại hàng hóa.

Paul Graham. Tại sao cần đọc sách?

Trong những cuốn sách khoa học giả tưởng tôi đọc khi nhỏ, việc đọc thường được thay thế bằng một phương thức tiếp thu kiến ​​thức hiệu quả hơn. Những “cuộn băng” bí ẩn sẽ nạp kiến ​​thức vào não con người giống như cách nạp một chương trình vào máy tính.

Điều đó khó có thể xảy ra trong tương lai gần. Không chỉ vì rất khó để tạo ra thứ gì đó thay thế cho việc đọc, mà còn vì ngay cả khi nó tồn tại thì nó cũng sẽ không đủ. Đọc về một chủ đề không chỉ giúp bạn hiểu về chủ đề đó, nó còn dạy bạn cách viết. [1]

Nhưng liệu điều đó có quan trọng không? Một khi chúng ta thay thế việc đọc, thì liệu có ai còn cần phải viết giỏi nữa không?

Lý do nó quan trọng là vì viết không chỉ là cách truyền tải ý tưởng, mà còn là cách để hình thành nên chúng.

Một người viết giỏi không chỉ suy nghĩ rồi ghi lại những gì mình đã nghĩ như một bản chép lại đơn thuần. Người viết giỏi gần như luôn khám phá ra những điều mới mẻ trong quá trình viết. Và theo tôi biết, không có gì thay thế được kiểu khám phá này. Trao đổi ý tưởng với người khác là một cách hay để phát triển chúng. Nhưng ngay cả sau khi làm vậy, bạn vẫn sẽ thấy mình khám phá ra những điều mới khi ngồi xuống viết. Có một kiểu tư duy chỉ có thể thực hiện được thông qua việc viết.

Tất nhiên, có những kiểu tư duy không cần đến việc viết. Nếu không cần đi quá sâu vào một vấn đề, bạn có thể giải quyết nó mà không cần viết. Nếu đang suy nghĩ về cách lắp ráp hai bộ phận máy móc, việc viết về nó có lẽ sẽ không giúp ích nhiều. Và khi một vấn đề có thể được mô tả một cách chính thống, thì đôi khi bạn có thể giải quyết nó ngay trong đầu. Nhưng nếu cần giải quyết một vấn đề phức tạp và chưa được định hình rõ ràng, việc viết về nó gần như luôn mang lại hiệu quả. Điều này đồng nghĩa với việc những người không giỏi viết lách thường sẽ gặp bất lợi khi giải quyết các vấn đề như vậy.

Bạn không thể tư duy tốt nếu không viết tốt, và không thể viết tốt nếu không đọc tốt. Và tôi dùng từ “tốt” ở vế sau theo cả hai nghĩa: bạn phải có kỹ năng đọc tốt, và phải đọc những thứ tốt. [2]

Những người chỉ muốn có thông tin có thể sẽ tìm thấy các cách khác để tiếp nhận chúng. Nhưng những người muốn nảy sinh ý tưởng thì không thể cho phép mình làm vậy.

Ghi chú

[1] Sách nói có thể mang lại cho bạn những ví dụ về lối viết hay, nhưng việc nghe người khác đọc lại không giúp bạn học hỏi về kỹ năng viết hiệu quả bằng việc tự mình đọc sách.

[2] Khi nói “đọc tốt”, tôi không có ý nói đến kỹ năng đọc thuần túy về mặt cơ học. Quan trọng không phải là khả năng chiết xuất các từ từ trang sách, mà là khả năng chiết xuất ý nghĩa từ các từ.

Nguồn: The need to read

Người nặng lòng vì sách

(Post của tôi trên Facebook cá nhân nhân dịp bạn Đỗ Tiến Thành không may qua đời, tháng 8/2026)

Mấy hôm nay tôi có một cảm giác bâng khuâng. Có một người còn trẻ đã bị đột quỵ và ra đi mãi mãi. Tôi chưa từng biết đến anh, nhưng qua những lời tưởng nhớ như rưng rưng tâm sự lúc chia tay mà bạn bè anh đăng trên Facebook, tôi có thể hình dung anh là một người bạn khiêm nhường, nhiệt thành, và là một sứ đồ của sách in.

Cũng là một người muốn việc đọc sách trở nên nhiều hơn, sâu hơn trong cộng đồng, tôi phần nào hiểu được các khó khăn mà những người như anh phải đương đầu. Thật không may là đến khi Việt Nam có nhiều sách thì bản thân sách lại không còn là thứ mà người ta tìm đến nữa. Đọc sách bây giờ cũng giống như thiền, ai cũng nói đến nhưng không mấy người thực sự thực hành.

Tôi từng rất thèm đọc sách, vớ được gì cũng đọc, rồi đến một giai đoạn thì bỏ, rồi gần đây lại quay lại đọc với một sự tập trung mới. Theo tôi, có 4 loại hình mới cạnh tranh với sách in, nhưng sách in vẫn có chỗ đứng riêng của mình.

Thứ nhất là ebook. Loại này gần với sách in nhất. Ebook có nhiều lợi thế, nhưng không cho ta cảm giác làm chủ tình hình. Đọc sách in so với ebook cũng giống như lái xe ban ngày và ban đêm. Một đằng cho ta cảm giác bao quát không gian, một đằng thì chỉ góc hẹp trước mặt.

Thứ hai là sách nói. Nhược điểm của sách nói là dòng chảy tuyến tính. Ta không lái xe mà là hành khách trên xe, rất khó để dừng nghỉ hay tạt vào đâu đó. Với các loại nội dung đòi hỏi tư duy thì sách nói không phải lựa chọn tốt.

Thứ ba là phim. Để kể chuyện theo kiểu sự việc thì phim hơn hẳn sách, do đó tôi nghĩ sách thiếu nhi sẽ bị thay thế hoàn toàn. Tuy nhiên phim sẽ khó thể hiện quá trình diễn biến nội tâm phức tạp của con người, và các khái niệm và ý tưởng có tính trừu tượng cao.

Thứ tư là AI. Đúng là AI có thể tóm tắt cho ta nội dung sách theo yêu cầu nhưng tri thức đó chưa phải của ta, có thể đem nộp lấy điểm hoặc đi thuyết trình vào sáng hôm sau, nhưng sẽ không có gì đọng lại. Điều này bất lợi cho sáng tạo, vì sáng tạo là sự kết nối bất ngờ những thông tin nằm sẵn trong đầu ta trong một bối cảnh cụ thể. Muốn sự trợ giúp của AI, chúng ta phải có câu hỏi, nhưng lấy câu hỏi ở đâu ra? Chính là việc đọc và tiêu hóa sách sẽ giúp ta nảy ra câu hỏi của riêng mình.

Vì thế tôi tin là sách in sẽ vẫn có một tương lai đủ lạc quan trong một cộng đồng trăm triệu người, bõ công để những người như anh Đỗ Tiến Thành miệt mài ‘cửu vạn’ và những tác giả, dịch giả, công ty sách và nhà xuất bản dấn thân trong một lựa chọn không được thần tài ưu ái.

Sẽ không uổng khi sự ra đi của anh đem lại năng lượng và cam kết cho nhiều bạn bè anh và bạn bè của họ

Leave a Reply

Turn on JavaScript to leave a comment.