Mạng lưới Thư viện Cộng đồng COLINE

GIỚI THIỆU DỰ ÁN MẠNG LƯỚI THƯ VIỆN CỘNG ĐỒNG
(COLINE – Community Library Network)

TÓM TẮT Ý TƯỞNG

Nhu cầu đọc sách của xã hội có suy giảm nhưng vẫn đủ nhiều, và thói quen đọc sách vẫn nên được khuyến khích nhất là ở các trường học và vùng nông thôn. Nhiều người có nhu cầu đọc sách nhưng không tiện mua vì tốn tiền và nhà không có chỗ để. Họ cũng không muốn mất thời gian đi đến các thư viện lớn, và cũng không muốn ngồi đọc tại chỗ ở quán café, công sở hoặc đâu đó không phải nhà mình.

Dự án COLINE xây dựng mạng lưới các Thư viện Cộng đồng. Mỗi Thư viện có vài chục đến 1-2 ngàn đầu sách, hoạt động ở khu dân cư, cơ quan hoặc trường học. Các Thư viện này có thể bổ sung hoặc thay thế cho thư viện gia đình, vì rất thuận tiện để mượn trả. Ví dụ các cư dân trong khu chung cư có thể sử dụng Thư viện thay cho việc trữ sách trong căn hộ nhỏ hẹp. Việc mở, vận hành và giải thế Thư viện là cực kỳ đơn giản nên bất kỳ ai cũng có thể làm và duy trì lâu dài.

Mạng lưới có các đặc điểm nổi bật sau:

  • Dùng chung app quản lý Ezlib, loại bỏ toàn bộ việc vận hành thủ công. Mỗi Thư viện có một khu vực riêng trên app, mỗi Độc giả có tài khoản để xem catalog và đăng ký mượn.
  • Có Main Catalog là tập hợp các tựa sách được giám tuyển chọn lọc và phân loại cẩn thận, bảo đảm đem lại lợi ích lớn nhất cho Độc giả. Liên tục được cập nhật khi có sách mới.
  • Có nguồn kinh phí để mua sách theo Main Catalog và chuyển cho các Thư viện sử dụng.
  • Thư viện có thể vận hành theo nguyên tắc Tự phục vụ nên tốn rất ít thời gian của Thủ thư và Độc giả. Xem mô tả chi tiết ở dưới.
  • Chia sẻ dữ liệu lớn về tình trạng đọc sách của tất cả các Thư viện. Khi số lượng Thư viện và Độc giả đủ lớn thì Mạng lưới sẽ có sức ảnh hưởng đáng kể đến văn hóa đọc và lượng sách tiêu thụ.

NGUYÊN TẮC VẬN HÀNH THƯ VIỆN: TỰ PHỤC VỤ

Một trở ngại lớn của các thư viện công cộng là đòi hỏi nhiều công sức của thủ thư và thời gian đi lại của độc giả. Để loại bỏ các trở ngại đó, mạng lưới COLINE áp dụng nguyên tắc Tự phục vụ như sau:

  • Thư viện nằm ở địa điểm sinh sống, làm việc hoặc học tập hàng ngày của các Độc giả, do đó họ không mất thời gian di chuyển.
  • Độc giả xem và đăng ký sách trên app Ezlib, rồi nhận và trả sách tại Điểm nhận trả vào bất kỳ lúc nào, có thể không cần tương tác với Thủ thư. Không mất thời gian chờ.
  • Trong mỗi phiên làm việc, Thủ thư chỉ cần 15p để hoàn thành: lấy sách ra cho mượn, và cất sách trả lại. Có thể sắp xếp phiên làm việc hàng ngày hoặc tuần, tùy khả năng. Công việc rất đơn giản và nhanh gọn nên có thể sử dụng tình nguyện viên hoặc cộng tác viên với chi phí nhỏ.
  • Tủ sách và Điểm nhận trả có thể đặt ở bất kỳ đâu (xem mục THƯ VIỆN CỘNG ĐỒNG)

Sách ở đâu ra và mất thì sao?

Sách có từ 2 nguồn: do COLINE tài trợ và do Thư viện tự có.

Về khả năng mất sách, ngày nay sách không phải là thứ mà người ta muốn lấy nhất là khi có ý thức cộng đồng. Để thuận tiện cho việc mượn trả, Thư viện dựa vào tinh thần tự giác và chấp nhận thỉnh thoảng bị mất sách. COLINE sẽ tái tài trợ các sách của mình, nếu bị thất lạc do sử dụng. Thư viện cũng có thể thiết lập các quy định về hội phí và bồi hoàn (xem mục THƯ VIỆN CỘNG ĐỒNG).

Nếu muốn, thủ thư cũng có thể kiểm soát chặt hơn bằng cách tương tác trực tiếp với Độc giả lúc mượn trả thay vì chỉ để ở Điểm nhận trả.

LOẠI SÁCH VÀ ĐỐI TƯỢNG NGƯỜI ĐỌC

Sáng do COLINE tài trợ sẽ ưu tiên nhóm đối tượng người đọc là học sinh THCS trở lên, vốn bắt đầu quan tâm đọc sâu, tìm hiểu kỹ. Ngoài ra, các Thư viện có thể mở rộng đối tượng phục vụ trên cơ sở số sách mình tự có.

Hiện nay mọi người ưa thích tiếp nhận tri thức thông qua nhìn và nghe, tuy nhiên có những vấn đề mà nếu muốn tìm hiểu thì hình thức đọc vẫn có lợi thế. Sách trong Main Catalog là các sách có ưu thế riêng so với video và audio, và được chọn theo tiêu chí sau:

  • Sách có giá trị bền vững đã được thử thách qua thời gian
  • Sách mới ra mắt, được đánh giá cao bởi các chuyên gia uy tín
  • Sách của các tác giả chất lượng cao
  • Sách có tác dụng trị liệu (bibliotherapy – liệu pháp đọc sách)

THƯ VIỆN CỘNG ĐỒNG

Việc mở, vận hành và giải thể Thư viện là hết sức đơn giản, tạo điều kiện thuận lợi cho bất kỳ ai muốn làm. Năm điều kiện để có một Thư viện: Cộng đồng + Tủ sách + Điểm nhận trả + Nhóm quản lý + Quy định. Thư viện không cần phải có không gian đọc sách.

  • Cộng đồng

Cộng đồng là những người cùng sinh hoạt hàng ngày tại một địa điểm, có mức độ quen biết nhau tương đối do đó hình thành ý thức trách nhiệm chung. Cộng đồng có thể là:

  • Các trường học, bao gồm THCS và THPT
  • Các điểm dân cư, ví dụ khu chung cư, nhà chung cư, xóm
  • Các cơ quan, ví dụ một công ty

Như vậy sẽ thuận tiện để mọi người ghé qua hàng ngày/ tuần để lấy và trả sách.

  • Tủ sách

Thư viện có thể có sẵn (ví dụ trường học đã có sẵn thư viện) hoặc lập mới (ví dụ tủ sách của một gia đình cho hàng xóm dùng chung). Các tủ sách không nên để truy cập tự do, mà chỉ Thủ thư có quyền truy cập (ví dụ có khóa) để Thủ thư tiện sắp xếp theo thứ tự, phục vụ cho việc mượn trả. Thư viện không cần phải có không gian đọc sách vì mọi người sẽ mượn về.

Sách trong Thư viện bao gồm các loại sau:

  • Sách do COLINE tài trợ sử dụng: sách được nhập dữ liệu vào app và chuyển cho Thư viện toàn quyền sử dụng không hoàn lại.
  • Sách do Thư viện tự có: Thủ thư có thể nhập dữ liệu vào app để quản lý nếu muốn.

Sách do COLINE tài trợ nếu thất lạc thì Thư viện không phải bồi hoàn.

  • Điểm nhận trả

Thư viện có thể có một hoặc vài điểm nhận trả, ví dụ thư viện của doanh nghiệp có thể có 2 điểm nhận trả ở 2 tòa nhà, tiện cho Độc giả tiếp cận.

Lịch nhận trả do Thủ thư quyết định, có thể hàng ngày hoặc một vài ngày mỗi tuần. Trong ngày làm việc, Thủ thư sẽ:

  • Lấy sách ra cho mượn: vào app, xem danh sách đăng ký, lấy sách ra khỏi tủ và quét QR, để sách vào khay mượn ở Điểm nhận trả.
  • Đặt sách vào tủ: lấy sách trả lại ở khay trả của Điểm nhận trả, quét QR và xếp đúng vị trí thứ tự trong tủ.

Ngoài ra, Thủ thư định kỳ sẽ xử lý sách mới và các việc liên quan đến Độc giả (làm mất sách, giữ quá hạn, v.v.)

  • Nhóm quản lý

Nhóm quản lý bao gồm Thủ thư và có thể một vài người nữa tùy tình hình. Thủ thư có thể là bất kỳ ai có tâm huyết và có thể dành thời gian (không cần nhiều) cho việc này. Các công việc bao gồm:

  • Đăng ký với Mạng lưới để được cấp tài khoản hoạt động miễn phí.
  • Thiết lập tủ sách và Điểm nhận trả.
  • Nhập dữ liệu sách đang có và nhận sách tài trợ đưa vào lưu thông. Số sách ban đầu có thể chỉ vài chục quyển. Sau đó tiếp tục quản lý và phát triển số lượng sách.
  • Phát triển độc giả, quản lý trạng thái độc giả
  • Quản lý mượn trả.

Thư viện có thể chấm dứt hoạt động bất kỳ lúc nào, sau khi xử lý hết các tồn đọng với độc giả. Khi đó, các sách đã được tài trợ (còn lại) cần chuyển trả về cho Mạng lưới để sử dụng ở nơi khác.

  • Quy định của Thư viện

Tùy nhu cầu, Thủ thư có thể tự thiết lập trên app các quy định về hội phí, tiền bồi hoàn nếu làm mất sách, thời hạn trả sách, số sách được mượn cùng lúc, v.v. Các cấu hình đều có sẵn trên app. Nội quy hoàn toàn do Thủ thư tự quyết.

HOẠT ĐỘNG CỦA ĐỘC GIẢ

Bao gồm các việc sau:

  • Đăng ký trở thành hội viên của Thư viện trên app, và nộp hội phí nếu Thư viện yêu cầu (hội phí không quản lý trong app, Thư viện quản lý riêng)
  • Vào app xem catalog và đăng ký mượn
  • Đến Điểm nhận trả của mình để nhận sách ở khay mượn
  • Đến Điểm nhận trả để trả sách ở khay Trả, và tặng sách cho Thư viện (nếu có)
  • Tham gia cùng Thủ thư xử lý sách thất lạc nếu có.

PHẦN MỀM EZLIB

EzLib là ứng dụng quản lý Mạng lưới Thư viện Công cộng, bao gồm 3 nhóm người sử dụng:

  • Master: quản lý Main Catalog, tạo tài khoản Thủ thư cho các Thư viện, mua và phân bổ sách cho các Thư viện, khai thác và chia sẻ các dữ liệu mượn trả.
  • Thủ thư: quản lý mọi hoạt động tại Thư viện của mình.
  • Độc giả: mượn trả sách tại Thư viện của mình.

EzLib được phát triển và vận hành theo nguyên tắc xã hội hóa, sử dụng nguồn tài trợ và sau này có thể có đóng góp từ các Thư viện. Mô hình này đã được thử nghiệm từ đầu 2024 tại trụ sở FPT Software ở Hà nội, đến tháng 8/2026 đã có 1743 bản sách, 4 điểm nhận trả sách, phục vụ cộng đồng khoảng 5000 nhân viên và đã có 2636 lượt mượn trả.

NẾU BẠN QUAN TÂM: CÁC HÌNH THỨC THAM GIA COLINE

  • Tham gia làm nhà tài trợ. Mức tài trợ từ 10 triệu VNĐ, có các hình thức tài trợ sau:
    • tài trợ để mua một số tựa sách nhất định trong Main Catalog,
    • tài trợ cho một đơn vị nhất định (ví dụ một trường học ở miền núi),
    • tài trợ chung và để COLINE tự sử dụng
  • Tham gia lập Thư viện: tại cộng đồng nơi mình sinh sống hoặc làm việc.

Mọi câu hỏi và góp ý nếu có xin email cho Phan Phương Đạt: datpp@funix.edu.vn