Tôi nghĩ một trong những điều kỳ lạ nhất khi già đi là nhận ra rằng trí thông minh có những xu hướng thời trang riêng. Có những mùa mà mọi người đột nhiên đọc những cuốn sách giống nhau, lặp lại những quan điểm giống nhau, trích dẫn những câu nói giống nhau và vì lý do nào đó mọi cuộc trò chuyện đều bắt đầu nghe như thể nó đến từ một kịch bản chung. Tôi từng nghĩ điều này có nghĩa là mọi người cùng nhau học tập. Bây giờ tôi nghĩ nhiều người chỉ đang cố gắng để được nhìn nhận là đang học tập.

Tôi không có ý phán xét. Tôi cũng thấy mình đang làm những phiên bản nhỏ của nó. Bạn nghe thấy ai đó nhắc đến một tác giả mà bạn chưa từng đọc, vì vậy bạn ghi nhớ trong đầu để sau này ngẫu nhiên nhắc đến cái tên đó. Bạn xem hết nửa podcast và đột nhiên cảm thấy đủ khả năng để diễn thuyết một cách chắc nịch. Bạn lưu lại những bài viết mà bạn chưa bao giờ thực sự đọc, hy vọng bản thân bộ sưu tập sẽ nói lên điều gì đó về bạn. Có một cảm giác thoải mái kỳ lạ khi trông giống như một người hiểu biết.

Sự tò mò thì khác. Nó có cảm giác khác.

Sự tò mò chưa bao giờ quan tâm đến vẻ bề ngoài. Nó hỏi những câu hỏi không ấn tượng lắm. Nó bám lấy chủ đề mà không ai khác thấy thú vị. Mất cả giờ để tìm kiếm một câu trả lời mà sẽ không bao giờ trở thành một post trên mạng xã hội. Nó quên mất thời gian. Nó lang thang vào hang thỏ mà không thắc mắc liệu cuối cùng có ai vỗ tay hay không.

Tôi luôn yêu quý những người hoàn toàn bị cuốn hút bởi một điều gì đó. Ai đó giải thích tại sao bạch tuộc giải được câu đố. Có người nói về những ga tàu cũ, những tòa nhà cũ. Ai đó dành 20 phút để nói cho tôi biết tại sao nhạc phim hoặc màu sắc lại thay đổi toàn bộ câu chuyện. Sự phấn khích của họ là một cái gì đó khác. Nó không biểu diễn. Nó chỉ đơn giản là tồn tại, chiếm hết không gian của họ.

Những cuộc trò chuyện đó khiến tôi cảm thấy tỉnh.

Sau đó, có những cuộc trò chuyện mà mỗi câu đều có cảm giác nhạt nhẽo và được sắp xếp cẩn thận, đủ để khiến chúng trông thú vị. Mọi tham chiếu đều được đưa ra đúng thời điểm. Mọi ý kiến đều có vẻ được đánh bóng trước khi nói ra. Bạn bắt đầu cảm thấy không giống như đang nói chuyện với một người, mà giống như đang tham dự một buổi thuyết trình. Ở đâu đó bên dưới tất cả sự thông minh này, bạn bắt đầu tìm kiếm. Tìm con người thực. Đôi khi họ ở đó. Đôi khi họ biến mất sau màn trình diễn.

Tôi tự hỏi mọi người thường nhầm lẫn vốn từ vựng với chiều sâu như thế nào.

Có sự khác biệt giữa việc thu thập ý tưởng và sống với chúng. Một đằng lấp đầy kệ. Đằng kia thay đổi cách bạn nhận thấy thế giới. Ai đó có thể trích dẫn cả chục triết gia mà vẫn phát hoảng khi được hỏi họ thực sự tin vào điều gì. Một người khác có thể không bao giờ nhắc đến một cái tên nổi tiếng nào mà vẫn nói một câu đọng lại trong đầu bạn nhiều tuần.

Sự khác biệt đó mê hoặc tôi.

Tôi nghĩ nếu thực sự tò mò thì sẽ rất thoải mái để thừa nhận mình dốt. Nói “Tôi không biết” mà không cảm thấy xấu hổ vì không biết. Trí thức kiểu biểu diễn thì có một công việc khó khăn hơn. Nó phải liên tục chứng tỏ bản thân. Mỗi cuộc trò chuyện sẽ trở thành một bài kiểm tra nữa. Mọi bất đồng đều mang tính cá nhân.

Điều đó nghe mệt mỏi.

Có lẽ đó là lý do tại sao những người tò mò có vẻ điềm đạm và bình tĩnh hơn mà không phải gắng sức. Họ không chịu áp lực phải luôn tỏ ra thạo tin. Họ có thể cười nhạo những sai lầm của chính mình. Họ có thể thay đổi quyết định mà không coi đó là thất bại. Họ không xây dựng bản dạng của mình để trở thành thông minh nhất phòng. Họ chỉ thích tìm kiếm điều gì đó mà họ chưa biết ngày hôm qua.

Tôi không nghĩ sự tò mò sẽ khiến ai đó lúc nào cũng có vẻ thông minh. Đôi khi nó khiến bạn trông không biết gì. Bạn hỏi những câu hỏi cơ bản. Bạn ngắt lời chính mình. Bạn thừa nhận sự nhầm lẫn. Bạn chấp nhận rủi ro tỏ ra không hiểu biết. Có gì đó dũng cảm lặng lẽ ở đây. Sự kiêu hãnh thường muốn những câu trả lời bóng bẩy. Sự tò mò muốn những câu trả lời trung thực.

Tôi nhận thấy điều này bất cứ khi nào tôi gặp một người thực sự yêu thích việc học. Họ hiếm khi vội vàng đưa ra kết luận. Họ loay hoay với sự không chắc chắn lâu hơn hầu hết mọi người. Họ tiếp tục hỏi thêm một câu hỏi nữa ngay cả khi những người khác có vẻ hài lòng. Có sự kiên nhẫn trong cách họ suy nghĩ. Sự tự tin của họ đến từ việc biết rằng mọi câu trả lời đều mở ra một cánh cửa khác.

Những người theo đuổi vẻ bề ngoài thường dừng lại ở câu trả lời đầu tiên nghe có vẻ thuyết phục. Còn sự tò mò thì đi tiếp.

Tôi nghĩ mạng xã hội đã khiến sự khác biệt này càng dễ bị bỏ qua hơn. Tri thức đã trở thành một thứ thẩm mỹ. Sách trở thành đồ trang trí trước khi trở thành bạn đồng hành. Những câu trích dẫn đi xa hơn suy ngẫm. Danh mục sách đọc phát triển nhanh hơn sự hiểu biết. Không có gì sai khi chia sẻ những gì bạn đang học. Tôi thích nhìn thấy mọi người hào hứng với các ý tưởng. Phần kỳ lạ bắt đầu khi việc trông có vẻ suy tư trở nên quan trọng hơn việc thực sự suy nghĩ.

Bạn gần như có thể cảm nhận được sự thay đổi.

Có người giới thiệu một cuốn sách. Một người khác mua nó ngay lập tức. Một bức ảnh xuất hiện trực tuyến. Nhiều tuần trôi qua. Các trang sách vẫn còn mới nguyên. Hình ảnh đã phục vụ mục đích của nó. Trong khi đó, một người khác lặng lẽ mượn cùng một cuốn sách từ thư viện, ghi chú bên lề, không đồng ý với một nửa trong số đó và không bao giờ đề cập đến việc đọc nó cho bất kỳ ai. Đoán xem ai đã thực sự thay đổi.

Một điều tôi ngưỡng mộ là cách những người tò mò để cho mình được ngạc nhiên. Họ không tìm kiếm thông tin để củng cố những gì mình vốn đã tin tưởng. Họ thích thú khi nhận ra mình đã sai. Ở đó có một sự tự do nhất định. Mọi câu trả lời bất ngờ đều trở thành một lời mời gọi khám phá thay vì một mối đe dọa.

Việc trình diễn thường không có chỗ cho sự bất ngờ. Nó đã định hình sẵn việc nó muốn người khác nhìn nhận về mình thế nào. Thông tin mới có thể làm gián đoạn vai diễn đó. Còn sự tò mò đích thực lại chào đón sự gián đoạn.

Tôi nghĩ điều này cũng thay đổi cả tình bạn. Bạn sẽ nhớ mãi những người biết đặt câu hỏi và thực sự kiên nhẫn chờ đợi câu trả lời của bạn. Họ không lắng nghe chỉ để chờ đến lượt mình nói. Họ lắng nghe vì những trải nghiệm của bạn thực sự thú vị đối với họ. Những cuộc trò chuyện như vậy chẳng bao giờ tạo cảm giác vội vã. Bạn rời đi với cảm giác được thấu hiểu thay vì bị phán xét.

Tình huống ngược lại mang đến cảm giác khác hẳn. Bạn rời đi và nhớ các sự kiện, dẫn chứng, quan điểm hay những câu nói ấn tượng. Thế nhưng, bằng cách nào đó, bạn vẫn chẳng biết gì nhiều về chính người đã nói ra những điều ấy.

Điều đó luôn khiến tôi thấy lạ lẫm.

Tôi hy vọng mình sẽ không bao giờ đánh mất phần con người luôn theo đuổi những câu hỏi ngẫu hứng chẳng vì lý do cụ thể nào. Cái phần luôn mở thêm năm tab trình duyệt chỉ sau khi nghe thấy một từ lạ. Cái phần dành cả buổi tối để tìm hiểu cách một thứ gì đó vận hành, dù chẳng ai biết đến câu trả lời ấy. Những khoảnh khắc đó đã mang lại cho tôi nhiều giá trị hơn hẳn những lần tôi cố tỏ ra thông minh.

Có lẽ việc học hỏi thực sự luôn diễn ra lặng lẽ hơn chúng ta tưởng.

Nhiều năm sau, tôi tin rằng chẳng ai còn nhớ ai là người tỏ ra thông minh nhất trong các cuộc trò chuyện. Người ta ghi nhớ sự tò mò theo những cách khác nhau. Họ nhớ về người bạn có đôi mắt sáng bừng lên khi say sưa giải thích về điều mình yêu thích. Họ nhớ về người không ngại đặt thêm câu hỏi. Họ nhớ về người khiến việc học trở nên gần gũi, thân thiện thay vì mang tính cạnh tranh.

Kiểu trí tuệ đó mang đậm nét con người.

Và tôi nghĩ đó mới là điều cốt lõi. Sự tò mò đích thực không nhằm mục đích chinh phục đám đông. Nó chỉ đơn thuần là nỗ lực để hiểu thế giới tốt hơn một chút so với ngày hôm qua. Bằng cách nào đó, điều này giúp con người trở nên khôn ngoan hơn mà không cần theo đuổi danh vị. Việc biểu diễn có thể gây ấn tượng với đám đông trong một buổi tối. Sự tò mò thì bồi đắp nên con người bạn suốt cả cuộc đời, ngay cả khi chẳng có ai chứng kiến.

Dịch từ: Genuine curiosity will always beat performative intellectualism, của Hasif Core.