Hôm 26/9 vừa rồi, Cộng đồng Truyền thông Nội bộ và Văn hóa Doanh nghiệp (ICC) đã tổ chức Hội thảo Sâu Sắc thường niên lần thứ ba, với chủ đề “Ngọc trác học nghiên”. Nhận lời mời của các bạn, tôi đã có bài chia sẻ về 3 cái bẫy trong học tập, đối với cá nhân lẫn doanh nghiệp.
Dốt vs Ngu
Dốt là không biết, còn ngu là không biết mà cho là đã biết. Nguyên nhân của ngu là tự ái, nhiều phần do thành công, nhất là thành công sớm.
Dốt là lẽ tự nhiên, thường người ta càng học sẽ càng thấy mình dốt. Ngu là do lựa chọn.
FPT Software có tinh thần Đek biết gì cũng tiến, tức là thừa nhận là mình dốt. Vì thế luôn tìm cách học, và không tự ái khi bị khách hàng mắng chửi. Nghề comtor (communicator) do FSOFT sáng tạo ra và chính vì dốt tiếng Nhật. Khi bắt đầu làm việc với khách hàng Nhật, khách hàng yêu cầu các kỹ sư lập trình phải biết tiếng Nhật. Nếu tính đến yếu tố thời gian thì điều này là bất khả, do đó FSOFT đã đề xuất vai trò comtor và dần dần thuyết phục được khách hàng, vì dự án vẫn hoàn thành tốt, đúng hạn, với chi phí hợp lý.
Chuyên gia quảng cáo Dave Trott có một cuốn sách rất hay “The Power of Ignorance”, tựa tiếng Việt là “Năng lực của sự ngu ngốc”. Rất tiếc là người dịch đã dịch sai chữ ignorance, vốn là dốt chứ ko phải là ngu. Bản thân trong sách có 1 chương về ngu vs dốt (stupidity vs ignorance) và tác giả nhấn mạnh sự khác biệt.
Như vậy, cái bẫy thứ nhất là sợ tỏ ra dốt và vì thế trở thành ngu. Khẩu hiệu: thay vì Dốt đặc Ngu lâu thì nên Dốt lỏng Ngu nhanh. Thay vì Dốt đặc hơn hay chữ lỏng thì nên Dốt lỏng còn hơn hay chữ đặc.
Yếu vs Mạnh
Có dạo trên mạng chia sẻ rất nhiều về cái họi là Yếu tố giới hạn (limiting factors). Người ta vẽ một cái thùng gỗ, mỗi thanh gỗ là một kỹ năng hay thái độ, còn năng lực là nước trong thùng. Họ bảo mực nước luôn chỉ cao bằng thanh gỗ ngắn nhất, vậy nên cần tìm cách nâng cao thanh ngắn nhất, chứ ko phải nâng các thanh dài.
Điều ngớ ngẩn trong mô hình này: tại sao năng lực lại là nước? Nếu là cát chẳng hạn, thì rõ ràng nếu có nhiều thanh dài thì ta sẽ chứa được nhiều cát hơn. Còn nếu năng lực là các cục đá, thì việc có 1 thanh gỗ ngắn không ảnh hưởng gì.
Nếu bạn còn nhỏ thì có thể tìm cách khắc phục điểm yếu. Nhưng nếu đã lớn thì nên phát huy điểm mạnh.
Ai cũng có thể chỉ ra cho bạn cả tá điểm yếu, và rất ít người có thể nói cho bạn điểm mạnh của bạn. Điểm yếu rất dễ tìm thấy, và điểm mạnh thường rất khó thấy.
Khi bắt đầu hoạt động, người ta đã chỉ ra cả chục điểm yếu của FSOFT: công nghệ, tiếng Anh, quy trình, hiểu biết thị trường, v.v. Nếu tìm cách khắc phục thì thà đóng cửa. Vấn đề là phải tìm được điểm mạnh. Và FSOFT đã học được bài học từ các cô oshin xuất khẩu lao động sang Đài Loan. So với người Philippines thì các cô gái Việt Nam yếu hơn, ko chăm bằng, ko kỷ luật bằng, v.v. Nhưng họ có 1 điểm mạnh là nấu ăn hợp khẩu vị chủ hơn, và họ đã thành công nhờ điểm mạnh đó.
Vậy cái bẫy thứ hai là tìm cách khắc phục điểm yếu, mà lẽ ra nên tìm và phát huy điểm mạnh.
Học vs Nghịch
Từ khi bắt đầu đến trường thì từ ‘học’ được hiểu là học gì đó theo ý muốn của người lớn. Những thứ mà đứa trẻ tự học, không theo ý người lớn, được gọi là ‘nghịch’. Sau này nhìn lại ta thấy học được nhiều hơn từ ‘nghịch’, chứ ko phải từ ‘học’. Nghịch chính là học theo hình thức phenomenon-based.
FPT có chương trình i–Khiến, tức là khuyến khích nhân viên ‘nghịch’, làm các thứ “ai khiến?” để nâng cao năng suất, sáng tạo cái mới. Chương trình đã cho kết quả vượt trội so với cách làm truyền thống theo kiểu ‘học’: lãnh đạo kêu gọi, nhân viên đề xuất, lãnh đạo chấm điểm khen thưởng, rồi xếp xó.
Khẩu hiệu “Học tập suốt đời” nghe giống như một lời đe dọa. Nên thay bằng “Nghịch ngợm suốt đời”, nghe đã thấy ngứa ngáy chân tay.
Bẫy thứ ba là sợ nghịch, nỗi sợ đã thành vô thức vì bị bề trên quở trách và trừng phạt.