Giới thiệu của người dịch. Nhà văn Liên xô Arkady Gaidar từng cực kỳ nổi tiếng ở Việt Nam với loạt truyện như Timur và đồng đội, số phận chú bé đánh trống, v.v. Nhân ngày sinh của ông (22/1/1904) và nhân chủ đề văn học đang nóng, xin giới thiệu bà con bài viết rất hay này của tác giả OM Kromer. Phân tích tâm lý sắc sảo và thuyết phục.

Đọc bài này, bản thân tôi cũng bỗng nhớ lại những lăn tăn hồi nhỏ khi đọc sách của ổng nhưng khi ấy đã bỏ qua, ví dụ tại sao ko có người lớn?

OM Kromer. Sinh nhật của Arkady Gaidar

Gaidar, một đứa trẻ được trao quyền giết chóc, là một trong những ví dụ nổi bật nhất về sự tăng tốc cực độ của cuộc sống: gia nhập Hồng quân năm 14 tuổi, chỉ huy trung đoàn năm 16 tuổi, và trực tiếp chịu trách nhiệm về các cuộc đàn áp và hành quyết năm 18 tuổi.

Một thiếu niên chỉ huy người lớn và tham gia vào các hoạt động trừng phạt. Không phải là một đao phủ bẩm sinh, mà là một người bị lịch sử buộc phải làm những việc mà sau này sẽ hủy hoại ông từ bên trong. Không phải là một kẻ ác, mà là một đứa trẻ bị đặt vào tình huống quyền lực tuyệt đối và sự tàn ác tuyệt đối.

Tâm lý của ông đã không thể chịu đựng được điều đó. Đến đầu những năm 1920, Gaidar phải chịu đựng những cơn suy sụp thần kinh nghiêm trọng, nghiện rượu, cố tự tử, và những khoảng thời gian dài điều trị tâm thần. Cuộc cách mạng đã lợi dụng ông đến giới hạn và sau đó bỏ rơi ông, từ chối thừa nhận trách nhiệm về nhân cách tan vỡ của ông. Ông phải trả giá không phải vì sự phản bội, mà vì lòng trung thành. Bi kịch của Gaidar là ở chỗ ông đã chứng tỏ mình trung thực hơn về mặt đạo đức so với hệ thống mà ông phục vụ.

Những cuốn sách hay nhất của ông là một nỗ lực cứu chuộc cho tội lỗi của mình, một hình thức sám hối. Không phải ngẫu nhiên mà chủ đề chính của chúng là: trách nhiệm với người khác, sự sùng bái tính trung thực và sự hy sinh, và người lớn có nghĩa vụ bảo vệ trẻ em.

Ông không phù hợp với hình mẫu “người chiến thắng hạnh phúc” của Stalin. Như một biểu tượng thì ông hữu ích cho chế độ, nhưng như một con người thì không phải là không nguy hiểm – ông quá lo lắng, bất ổn và không hào nhoáng. Bi kịch của ông nằm ở chỗ ông không thể vừa là nạn nhân chính thức vừa là anh hùng chính thức.

Năm 1941, ông không chỉ tình nguyện ra mặt trận. Ông ra đi để chuộc lỗi, gia nhập một đơn vị du kích và hy sinh khi yểm trợ cuộc rút lui của đồng đội. Nhưng cái chết như một sự chuộc lỗi không xóa bỏ được tuổi trẻ tan vỡ hay nỗi kinh hoàng bên trong ông.

Hệ thống Xô Viết cần Gaidar như một anh hùng thuần túy, chứ không phải một người tan vỡ. Gaidar được hình tượng hóa – đó là một anh hùng trẻ tuổi của Nội chiến, một nhà văn vui vẻ, sáng suốt và năng động, hình mẫu tiêu biểu của một người Xô Viết “đúng đắn”.

Những chẩn đoán tâm thần, nhập viện, những nỗ lực tự tử và chứng nghiện rượu cho thấy cuộc cách mạng đã hủy hoại tâm hồn ông. Mà trong văn hóa Xô Viết thì một người hùng không có quyền bị tổn thương về mặt tinh thần. Bị thương về thể xác, bị giết, chịu đựng gian khổ thì được. Nhưng không được phép có tổn thương tinh thần, bởi vì nó không thể biến thành một tấm áp phích, một khẩu hiệu, một chiến thắng của tinh thần. Một Gaidar bị suy sụp tinh thần không phải là anh hùng. Sang chấn thay vì lãng mạn, anh hùng chủ nghĩa và sự lựa chọn có ý thức ư? Thứ này không tồn tại ở Liên Xô.

Một cuốn tiểu sử đúng nghĩa của Liên Xô là một hành trình từ nghèo đói, qua đấu tranh có ý thức đến chiến thắng. Gaidar không phù hợp với điều này. Con đường của ông từ đấu tranh đến quyền lực, và từ đó đến tội lỗi và suy sụp tinh thần, không thể được dùng làm hình mẫu. Đó là lý do tại sao các cuốn tiểu sử của ông ở trường học nói về “bệnh nặng”, “ảnh hưởng của chấn động não” và “làm việc quá sức”. Cá nhân thì ốm yếu, câu chuyện thì khỏe mạnh.

Và những cuốn sách của ông khi đó sẽ phải được đọc theo một cách khác. “Timur và đồng đội”, “Chiếc cốc xanh,” và “Chuk và Gek” sẽ không còn là “phương pháp sư phạm xã hội chủ nghĩa vui tươi” mà trở thành những cuốn sách về tội lỗi, lo lắng và sự chuộc lỗi. Hóa ra, việc chăm sóc người yếu thế là hậu quả của sang chấn tâm lý, chủ nghĩa tập thể là nỗ lực khôi phục niềm tin đã mất, và thế giới người lớn phải chịu trách nhiệm cho nhiều bất hạnh của trẻ em. Nếu chúng ta đọc Gaidar không phải như một “tác phẩm kinh điển của Liên Xô,” mà như một tác giả bi kịch, bị tổn thương, thì nhiều điều trước đây chúng ta chưa nhận ra sẽ trở nên rõ ràng.

Một trong những chủ đề chính lặp đi lặp lại của ông: thế giới người lớn đã thất bại.

Trong hầu hết các tác phẩm quan trọng của Gaidar, người lớn đều vắng mặt, bận tâm đến điều gì đó quan trọng hơn trẻ em, hoặc tỏ ra không đủ năng lực.

Trong “Chuk và Gek,” người cha xa cách, khó gần, im lặng và vắng mặt.

Trong “Timur và đồng đội” trẻ em bị buộc phải làm những việc mà người lớn không thể làm được.

Trong “Số phận chú bé đánh trống”, người lớn biến mất một cách bí ẩn, bỏ lại một đứa trẻ, một thiếu niên, gần như phải tự xoay xở.

Có lẽ chính nỗi sợ bị bỏ rơi không có người lớn bên cạnh đã dẫn đến việc trong các tác phẩm của Gaidar, mọi thứ đều phải được tổ chức, lên kế hoạch, phối hợp và kiểm chứng. Một kiểu bù đắp cho cảm giác an toàn đã mất, một nỗ lực tạo ra một thế giới nơi không ai bị lãng quên hay bỏ rơi, nơi mọi thứ đều được quan sát, được kiểm soát—không tàn nhẫn, mà là yêu thương và quan tâm.

Một mô típ lặp đi lặp lại khác: “quay trở lại”. Các nhân vật của ông liên tục quay trở lại, sửa chữa sai lầm, kết nối lại. Họ, và cùng với họ là cả tác giả, luôn khao khát trở về một nơi mà “chưa có gì xảy ra”. Nếu quá khứ không thể được sửa chữa, hiện tại phải được hàn gắn không ngừng.

“Timur và đồng đội” về cơ bản là một câu chuyện tưởng tượng về một quá khứ được khôi phục, trong đó một đứa trẻ siêu trách nhiệm, giống như chính Gaidar đã trở nên quá sớm, gánh vác trách nhiệm cho người lớn, nhưng không có chiến tranh và không có bạo lực.

Điểm đáng chú ý nhất là lý do tại sao sự giúp đỡ lại được giữ bí mật. Nếu đây là tuyên truyền, sự hỗ trợ sẽ được công khai, được phê duyệt từ cấp trên và được tưởng thưởng. Với Gaidar, mọi thứ đều được thực hiện bí mật, không được công nhận, thậm chí còn có nguy cơ bị trừng phạt. Đây là một bước đột phá trong niềm tin nội tâm rằng lòng tốt không đảm bảo sự minh oan. Đây là cảm giác của một người đã cố gắng làm điều “đúng đắn”, điều tốt đẹp, nhưng kết quả lại là một thảm họa.

“Chiếc cốc xanh” là câu chuyện miêu tả sang chấn một cách rõ ràng nhất. Xuyên qua câu chuyện đơn giản về chiếc cốc vỡ, sự hoảng loạn, nỗi sợ hãi về điều không thể đảo ngược, cảm giác rằng một sai lầm nhỏ nhất cũng có thể hủy diệt thế giới mãi mãi, đã len lỏi vào. Mức độ nghiêm trọng của trải nghiệm không tương xứng với nguyên nhân. Nguy hiểm không đến từ cái ác bên ngoài, mà từ sự mong manh của chính thực tại.

Không một lời nào về chiến tranh, không một lời nào về bạo lực, cảm giác rằng “mọi thứ có thể đột ngột sụp đổ” đến trực tiếp từ kinh nghiệm cá nhân.

Dấu hiệu đầu tiên của sang chấn: cảm giác tội lỗi mà không hiểu rõ tại sao hoặc với ai. Một người dường như đã hành động “đúng đắn” – nhưng điều gì đó không thể sửa chữa đã xảy ra.

Các nhân vật của Gaidar rất thường cảm thấy họ đã làm điều gì đó sai, nhưng không biết chính xác là gì. “Chiếc cốc xanh”, “Timur”, “Số phận chú bé đánh trống” – hầu như khắp nơi.

Điều đáng chú ý nữa là Gaidar có rất ít niềm vui thuần túy. Có sự nhẹ nhõm, sự khôi phục trật tự, sự yên lặng sau lo lắng. Nhưng hầu như không có các trò chơi đơn giản không mục tiêu mà chỉ là cho vui, không lý do mà chỉ đơn giản là cười. Đó là một thế giới sáng sủa, sạch sẽ, nhưng không vui vẻ.

Ngay cả giọng văn nổi tiếng của Gaidar—ngắn gọn, thân mật và dễ hiểu—cũng sẽ có vẻ khác đi. Câu ngắn, hoàn toàn không có sự suy ngẫm, tối thiểu những đoạn độc thoại nội tâm. Đây là lối viết của một người sợ đào sâu quá mức.

Nhưng có lẽ bí mật về sức hấp dẫn của Gaidar đối với trẻ em hiện đại nằm chính là ở đó, những gì ẩn chứa giữa các dòng chữ. Sách của ông tầm vóc hơn nhiều so với tuyên truyền Xô viết. Tuyên truyền sẽ lỗi thời, còn sự xáo trộn trong tâm hồn là một chủ đề vĩnh cửu.