Trong những ngày đầu năm mới, tôi nhận được tin nhắn của Andrey Sedelkov, một người bạn học cùng đại học những năm 89-9x ở thành phố Ki-si-nhốp, Moldova. Số là, hè năm 2025 kỳ thi IMO được tổ chức ở Úc khiến tôi nhớ lại IMO năm 1988 cũng được tổ chức ở đó với nhiều kỷ niệm. Thế nên tôi đã chia sẻ các kỷ niệm đó lên Facebook, Andrey đọc được và thấy đồng cảm nên sáng tác một bài thơ và gửi cho tôi.
Bài thơ của Andrey thực sự khiến tôi xúc động vì bạn đã hiểu và cảm được những gì tôi không nói ra, có lẽ vì chung nhau không chỉ tuổi trẻ, mà còn chung nhau những ảnh hưởng của giáo dục XHCN. Andrey đã đồng ý cho tôi dịch ra tiếng Việt và đăng bài thơ của bạn lên Facebook. Xin cảm ơn bạn vì đã cho tôi sống lại những rung động ngày đó.
Để mọi người hiểu bối cảnh trong bài thơ của Andrey, xin tóm tắt lại nội dung post của tôi:
Kỷ niệm IMO 1988
(post trên Facebook 19/7/2025)
Đoàn học sinh VN tham gia IMO 2025 đã xuất sắc giành 2 HCV, 3 HCB và 1 HCĐ, đứng thứ 9 toàn đoàn. Xin nhiệt liệt chúc mừng các bạn học sinh, các thầy cô và gia đình các bạn! Một niềm vui to lớn với năng lượng tích cực cho mọi người!
Năm nay IMO được tổ chức ở Australia làm tôi nhớ về IMO 1988, là lần đầu Úc đăng cai. Năm đó đoàn VN do thầy Đoàn Quỳnh ĐHSP 1 Hà nội (đã mất) làm trưởng đoàn, thầy Đào Thiện Khải trường Ams làm phó đoàn, các học sinh gồm Ngô Bảo Châu (ĐHTH), Trần Trọng Hùng (ĐHSP), Trần Thanh Hải và Đoàn Hồng Nghĩa (cả 2 chuyên Lê Hồng Phong Tp HCM), Hồ Thanh Tùng, Phan Phương Đạt (cả 2 Ams). Ngô Bảo Châu đạt điểm tuyệt đối, còn lại được 4 HCB và xếp thứ 5 toàn đoàn, trên cả Mỹ! Có lẽ cũng là thành tích nhất nhì của VN trong các kỳ IMO.Chuyến đi đó với tôi có nhiều điều đáng nhớ, nhưng nhớ nhất là những tiếp xúc với đồng bào Việt kiều. Vốn có thành kiến và được ‘dặn dò’ cẩn thận khi ở nhà, ko rõ những người khác thế nào, nhưng cá nhân tôi đã bất ngờ vì sự quan tâm và cởi mở của những người Việt bên đó mà tôi gặp. Nhớ lẵng trái cây rất to rất ngon mà họ gửi đến tặng đoàn ở ĐSQ, nhớ anh Việt kiều ở nhà bếp, biết bọn học sinh VN ko ăn được thịt cừu nên luôn gắp cho chúng món gà rán thơm ngon…
Nhớ hơn cả là hai bạn Việt kiều hướng dẫn đoàn rất xinh, tên Diễm và Loan, cùng tuổi với chúng tôi. Diễm thì sắc sảo, Loan thì dịu dàng. Có một buổi sáng hai thầy phải đi chấm bài, Diễm rủ chúng tôi trốn trại, đi xe buýt về nhà. Đó là hôm tôi có nhiều trải nghiệm đầu tiên trong đời:
- lần đầu tiên uống lon Coca-cola, ngọt ngon đến giọt cuối cùng.
- lần đầu tiên ăn phomai. Cho một miếng vào mồm rồi chạy vội ra sân để… nhổ đi, vì ko quen vị
- lần đầu tiên xem Tom & Jerry
- lần đầu tiên ăn fast food do Diễm mua về
- lần đầu tiên đọc báo “lề trái” và cảm thấy cần tìm hiểu lịch sử và chính trị đa chiều.
Trên đường về nước, tôi đã viết bài thơ về kỷ niệm này:
Hẹn gặp ở Việt Nam
Nơi tôi ở mùa hè, nơi bạn ở mùa đông
Có lẽ vì thế thêm yêu đường xích đạo
Bạn nghĩ gì lúc chúng mình đi dạo
Canberra – trong veo – công viên
Ít dùng tiếng Việt nên nhiều từ bạn quên
Bập bõm tiếng Anh bọn tôi toàn ú ớ
Lần đầu gặp nhau bỡ ngỡ
Chẳng biết xưng hô thế nào…
Lúc ở nhà cứ nghĩ chẳng ra sao
Nhưng bạn tốt quá đâm bọn tôi lúng túng
Hồn nhiên, vui tươi và… thực dụng
Đừng trách mình nhận xét không đâu
Diễm, Loan ơi, nơi chúng mình gặp nhau
Bông bàn-chải-rửa-chai rực đỏ
Tình bạn nở bùng buổi chiều hôm đó
Bạn hỏi tôi về bạn gái ở quê hương…
Một quãng thời gian hạnh phúc thân thương
Như chiếc boomerang vụt ném đi sẽ còn quay lại
Lượn vài vòng đẹp hơn hiện tại
– Hẹn gặp ở Việt Nam? – Dạ, dạ, OK!
Tiếc là từ ngày đó chưa có dịp gặp lại Diễm và Loan. Mong hai bạn đang có cuộc sống hạnh phúc như ý.
***
Đây là bài thơ của Andrey do tôi dịch ra tiếng Việt. Nguyên tác ở dưới.
Tháng Bảy Mùa đông
Andrey Sedelkov
Canberra, tháng 7 năm 1988. Kỳ thi Olympic Toán học Quốc tế trở thành nơi diễn ra cuộc gặp gỡ không tưởng: những thiếu niên đến từ Việt Nam XHCN và những người bạn đồng trang lứa di cư của họ, mà ở quê nhà gọi là “tị nạn”. Giữa họ là một đại dương, một cuộc chiến tranh và mười năm im lặng. Tiếp sau sẽ là một ngày lúc họ thử đồ uống cola bị cấm ở nhà, trốn tránh sự giám sát và hứa sẽ gặp lại nhau ở quê hương.
Câu chuyện được kể lại sau 37 năm. Chiếc boomerang không bao giờ trở lại.
Bạn đến từ mùa đông tháng Bảy,
Tôi đến từ tháng Bảy mùa hè.
Canberra lạnh, nhiều gai và cây bụi,
Hành tinh chúng mình đã va chạm nhau
Năm 88 khi ấy đang trôi,
Olympiad, những bài thi, mơ ước.
Chúng ta đứng thứ năm! – nhưng có gì đáng kể.
Điều quan trọng là bạn ở bên.
Bạn cười vì tiếng Anh tôi kém,
Nhầm lẫn lung tung “was” với “will be.”
Bạn thì cố nhớ những từ thủa nhỏ
Tiếng Việt, than ôi, đã rơi rụng ít nhiều.
Ở nhà, họ dặn thầm: “Cẩn thận,
người tị nạn không giống chúng ta.”
Nhưng bạn mang đến một quả xoài trong giỏ:
“Mình trốn đi? Các bạn sẽ bất ngờ!”
Diễm – như cơn gió mùa mưa,
Loan thì như tách trà buổi sáng.
“Đừng sợ!” – và chúng tôi theo nhau,
lên xe buýt – tạm biệt và xin chào thế giới!
Tim tôi đập bùm bùm như trống!
Nếu bị bắt thì sao? Bị phạt? Bị đuổi về?
Nhưng Diễm bật cười, nhìn tôi khích lệ
Và nỗi sợ tan thành con số không.
Nhà bạn là một vũ trụ khác:
Những tấm thảm hoa nở trên sàn,
Tủ lạnh kêu ro ro như tên lửa,
Còn TV thì vẽ tặng giấc mơ.
Lon Coca đầu tiên – phì! – tôi mở,
ngụm đầu trôi – và cơn say ngọt ngào.
Tôi nấc, bật cười, thở hổn hển—
Vào tuổi mười bảy, ở bên kia đại dương!
Viên phô mai đắng và rất lạ,
Tôi phi vội ra vườn – ọe ọe nhổ ra!
Bạn cười ầm lên: “Sao ngộ thế!”
Tom đuổi Jerry – bắt được rồi!
Những nụ hoa đỏ như bàn chải,
Tết là đây, giữa trời lạnh Úc châu.
“Có bạn gái ở nhà không?” – Loan hỏi.
Tai tôi nóng bừng – sao lại điều này!
Tôi im lặng, lưỡi đi đâu hết cả –
Tiếng Việt, tiếng Anh, như thắt nút với nhau
(Bạn gái nào? Chỉ toàn bài toán
Cả ngày loay hoay với định lý phương trình!)
Kìa bay ngang vườn chiếc boomerang:
“Sẽ gặp nhé? Ở Việt Nam? Ngày nào đó?”
“Tất nhiên! Có! Vâng! Chắc chắn!”
Và chúng tôi tin, như một định đề.
Suốt ba mươi bảy năm nó cứ bay vòng,
Boomerang đó của tôi, trên mặt nước.
Mênh mông giữa Sài Gòn và Canberra,
Vẫn mải tìm một chốn về nhà.
Một con đường giữa hai tháng Bảy,
Một con đường ở giữa đông hè,
Giữa những đứa trẻ ngày xưa mình đó,
Và những người ta đã trở thành trong cuộc đời xa.
Có biết chăng Diễm, Loan – tên các bạn,
Như lời cầu, bài hát, hay tiếng vọng ngân nga
Có nhớ chăng cậu bé ngu ngơ ấy,
Người nấc đến bật cười vì Coca-Cola?
Người chạy vội vào bụi rậm vì pho mát,
Đỏ mặt trước những câu hỏi giản đơn,
Người tin rằng cây cầu qua vực
Sẽ được xây dễ dàng, không cần hỏi thêm gì?
Gửi bạn lời chào từ Hà Nội tháng Bảy,
Nơi xoài nở hoa và đang chín trên cây,
Nơi nụ cười của hai bạn vẫn nguyên như vậy
Sưởi ấm lòng tôi khi kỷ niệm về
Nơi chiếc boomerang vẫn cứ xoay vòng –
Ngược và xuôi giữa “xin chào”, “tạm biệt”
Vẫn giữ trong mình lời hứa về cuộc gặp
Mã sẽ không bao giờ xảy ra.
Nhưng dù sao cuộc gặp cũng xảy ra.
***
Nguyên tác (link):
Зимний июль
Андрей Седелков
Канберра, июль 1988. Международная математическая олимпиада становится местом невозможной встречи: подростки из социалистического Вьетнама и их ровесники-эмигранты, которых дома называют “беженцами”. Между ними — океан, война и десять лет молчания. Впереди — один день, чтобы попробовать запретную колу, сбежать из-под надзора и пообещать встретиться дома.
История рассказана 37 лет спустя. Бумеранг так и не вернулся.
Ты — из зимы июльской,
я — из июльского лета.
В Канберре холодной, колкой
столкнулись наши планеты.
Восемьдесят восьмой проплывает,
олимпиада, задачи, мечты.
Мы — пятые в мире! — не важно.
Важно — рядом есть ты.
Смеёшься: мой английский хромает,
путаю “was” и “will be”.
Ты по-вьетнамски вспоминаешь
слова из детства — не все.
Дома шептали: “Будь осторожен,
беженцы — люди чужие”.
Но ты принесла манго в корзинке:
“Сбежим? Покажу вам стихию!”
Зьем — как ветер муссонный,
Лоан — как утренний чай.
“Не бойтесь!” — и мы за вами,
в автобус — прощай и встречай!
Сердце стучит барабаном: бум-бум!
Вдруг поймают? Накажут? Домой?
Но Зьем заливается смехом,
и страх растворяется — в ноль.
Твой дом — как другая вселенная:
ковры расцвели на полу,
холодильник гудит, как ракета,
телевизор рисует мечту.
Первая кола — пшик! — открываю,
глоток — и сладкий дурман.
Икаю, смеюсь, задыхаюсь —
семнадцать лет, океан!
Сыр на вкус — горько-странный,
выскочил в сад — тьфу-тьфу-тьфу!
Вы хохочете: “Какой забавный!”
Том гоняет Джерри — ловлю!
Красные щётки-бутоны,
как праздничный Тет в холода.
“Есть девушка дома?” — Лоан спросила.
Горят мои уши — беда!
Молчу, языки потерялись —
вьетнамский с английским в узел.
(Какая девушка? Мы же с задачами
целыми днями возимся!)
Бумеранг полетел над садом:
“Встретимся? Во Вьетнаме? Когда-то?”
“Конечно! Да! Yes! Обязательно!”
Верили мы, как в математику.
Тридцать семь лет он кружится,
мой бумеранг над водой.
Между Сайгоном и Канберрой
ищет дорогу домой.
Между двумя июлями,
между зимой и летом,
между детьми, что были мы,
и теми, кем стали где-то.
Зьем, Лоан — ваши имена,
как мантра, как песня, как эхо.
Помните мальчика-чудака,
что от колы икал до смеха?
Что от сыра бежал в кусты,
что краснел от простых вопросов,
что верил: мосты через пропасти
строятся просто, без спроса?
Привет из Ханоя июльского,
где манго цветут и зреют,
где ваши улыбки до сих пор
сердце моё греют.
Где тот бумеранг всё кружит —
между “прощай” и “привет”,
храня обещание встречи,
которой не будет.
И всё-таки — есть.