Bài luận của Andrew Trousdale về cuốn sách “Giải trí đến chết” của Postman, với việc đối chiếu vào các phương tiện social media ngày nay. Bài đăng trên substack After Babel của Jonathan Haidt ngày 24/2/2025, bản dịch lược bỏ phần giới thiệu của Haidt.

The Price of Mass Amusement

Những cảnh báo có tính tiên tri của Neil Postman về việc các công nghệ truyền thông mới bắt ta đánh đổi những gì.

Năm 1985, Neil Postman đã viết Amusing Ourselves to Death (bản dịch tiếng Việt: Giải trí đến chết), một cuốn sách về TV và sự chuyển đổi văn hóa mà nó gây ra ở Mỹ. Rất may, viễn cảnh phản địa đàng của George Orwell trong cuốn 1984 đã không thành hiện thực. Nhưng Postman lo sợ về một thế giới phản địa đàng khác: Brave New World (bản dịch tiếng Việt: Thế giới mới nhiệm màu) ít nổi tiếng hơn, của Aldous Huxley. Postman bắt đầu cuốn sách bằng cách nhắc lại lời cảnh báo của Huxley:

Mọi người sẽ yêu sự áp bức đặt lên họ, tôn thờ những công nghệ xóa bỏ khả năng suy nghĩ của họ.

Ngày nay, khi nhìn xung quanh vào các mobile game vô tri, các feed vô tận của truyền thông xã hội, và AI suy nghĩ và viết hộ chúng ta, thì những cảnh báo này từ Huxley và Postman có vẻ tiên tri hơn bao giờ hết.

Để hiểu được lời cảnh báo của Huxley, hãy so sánh 1984 và Thế giới mới nhiệm màu.

Trong 1984, Orwell lo sợ về việc lạm dụng công nghệ trắng trợn, đặc biệt là bóc lột, giám sát và tuyên truyền. Mối nguy hiểm lớn nhất là những công cụ mạnh mẽ trong tay những kẻ áp bức. Trong Brave New World, Huxley tập trung vào những cách sử dụng công nghệ hấp dẫn nhất: tiện lợi, khoái lạc và giải trí. Ở đây, mối đe dọa đến từ bên trong – công nghệ làm ta thỏa mãn đến mức chúng ta sẵn sàng từ bỏ khả năng sống một cuộc đời có giá trị:

Điều Orwell sợ là những người sẽ cấm sách. Điều Huxley sợ là sẽ không có lý do gì để cấm sách, vì sẽ không còn ai muốn đọc sách. Orwell sợ những người sẽ tước đoạt thông tin của chúng ta. Huxley thì sợ những người sẽ cung cấp cho chúng ta nhiều thông tin đến mức chúng ta sẽ trở nên thụ động và ích kỷ. Orwell sợ rằng sự thật sẽ bị che giấu khỏi chúng ta. Huxley sợ rằng sự thật sẽ bị nhấn chìm trong đại dương của những thứ không liên quan… Trong 1984, Orwell nói thêm, con người bị kiểm soát bằng cách bị gây đau đớn. Trong Brave New World, họ bị kiểm soát bằng cách được khoái lạc. Tóm lại, Orwell sợ rằng những gì chúng ta sợ sẽ hủy hoại ta. Huxley thì sợ rằng những gì chúng ta thèm muốn sẽ hủy hoại ta.

Viễn kiến của Orwell thật lôi cuốn. Chúng ta có thể dễ dàng hình dung ra những thế lực độc tài sử dụng công nghệ tiên tiến như một công cụ kiểm soát––bởi vì một số chế độ độc tài hiện vẫn làm vậy. Có một nhân vật phản diện rõ ràng ở đây. Mặc dù người dân có thể bất lực để thoát khỏi sự đàn áp này, nhưng họ vẫn giữ được cảm giác vô tội và thậm chí là sự vượt trội về đạo đức.

Viễn kiến của Huxley tinh tế hơn và khó nuốt hơn. Không có kẻ áp bức chực nghiền nát, chỉ có sự đầu hàng dần dần trước những công nghệ thú vị. Chúng ta là mối nguy hiểm đối với chính mình. Chúng ta thích khoái lạc, những lối tắt, sự xao nhãng, vì vậy chúng ta không quan tâm đến việc công nghệ của ta đang làm thoái hóa tâm trí, các mối quan hệ và văn hóa của chúng ta như thế nào.

Postman tin rằng đối với nước Mỹ, viễn kiến của Huxley phù hợp hơn. Amusing Ourselves to Death kể về cách TV, vào những năm 1980, đã biến nỗi sợ hãi của Huxley thành sự thật. Và, mặc dù Postman đã qua đời vào năm 2003, chỉ vài tháng trước khi Facebook ra mắt, tác phẩm của ông cũng có nhiều điều để dạy chúng ta về những nguy cơ của các công cụ giải trí hiện đại, đặc biệt là phương tiện truyền thông xã hội (social media).

Hai sự đánh đổi lớn của phương tiện truyền thông hiện đại

Trong Amusing Ourselves to Death, Postman lập luận rằng TV đã làm tổn hại nền văn hóa Mỹ theo hai cách chính: thứ nhất, nó làm suy yếu diễn ngôn công cộng (public discourse) bằng việc cho tràn ngập những thông tin rời rạc và không liên quan; và thứ hai, nó tha hóa chúng ta bằng cách biến giải trí thành đức hạnh.

Học theo người thầy Marshall McLuhan, Postman tin rằng cách tốt nhất để nắm bắt một xã hội là nghiên cứu các công cụ truyền thông của xã hội đó. Theo quan điểm của ông, những công cụ này không chỉ phản ánh nền văn hóa, mà còn tích cực định hình nền văn hóa đó. Giống McLuhan, Postman đã đưa ra một sự phân biệt quan trọng giữa nội dung của một công cụ—trí tuệ và lời nhảm nhí, tuyên truyền và thơ ca, mà con người tạo ra trong mỗi thời đại—và hình thức của nó: cách thức công nghệ hoạt động, cách nó cấu trúc thông tin, và những gì công nghệ đòi hỏi ở người dùng.

Mặc dù cách thể hiện của con người luôn dao động từ tầm thường hoặc không trung thực đến sâu sắc, nhưng cách chúng ta giao tiếp đã thay đổi đáng kể. Khi hình thức diễn thuyết thống trị, thì kiến ​​thức phải được đan xen vào những huyền thoại, tục ngữ và bài hát dễ nhớ. Rồi sự ra đời của chữ viết đã giải phóng chúng ta khỏi những giới hạn của trí nhớ, cho phép những ý tưởng phức tạp hơn có thể được người khác sửa đổi và mở rộng. Bằng cách ưu tiên các loại thông tin khác nhau và các phong cách suy nghĩ và tương tác, các hình thức của công nghệ truyền thông mới dần định hình lại các chuẩn mực và giá trị văn hóa.

Do đó, những thay đổi về hình thức này là điều tối quan trọng đối với Postman. Mặc dù ông quan tâm đến cách mọi người sử dụng công nghệ, nhưng ông đặc biệt quan tâm đến cách công nghệ thay đổi những người sử dụng nó. Ông viết: “một công nghệ mới không thêm hay bớt gì đó. Nó thay đổi mọi thứ”.

Khi một công cụ truyền thông mới trở nên phổ biến, xã hội sẽ nghiễm nhiên chấp nhận những lợi ích rõ ràng nhất của nó, và thường bỏ qua những đổi chác vô hình đang làm thay đổi tâm lý và văn hóa của chúng ta một cách tinh tế.

Với TV, Postman thấy hai sự đánh đổi như vậy liên quan đến khả năng tuyệt vời của nó. Đầu tiên, TV cung cấp thông tin tức thời, dễ tiêu thụ – một lợi ích rõ ràng và liên quan đến chi phí ẩn của việc hạ thấp diễn ngôn công cộng. Thứ hai, TV hứa hẹn sự giải trí rẻ tiền 24/24 – một khả năng đầy hấp dẫn và liên quan đến chi phí ẩn của việc tầm thường hóa văn hóa và nâng giải trí lên ưu tiên cao.

Đó là những tác động chính của TV mà Postman đề cập trong Amusing Ourselves to Death. Mối quan tâm của ông về cái giá phải trả của thông tin tức thời và giải trí đại chúng cũng đúng cho truyền thông xã hội hiện nay. Chúng ta hãy xem xét chúng kỹ hơn.

Đánh đổi số 1: Cái giá của thông tin tức thời

Postman thích các ấn phẩm. Không phải vì hoài niệm, mà vì ông tin rằng những đòi hỏi cố hữu của nó có tác động tích cực đến văn hóa. Ấn phẩm ra chậm và tốn nhiều công: người viết phải quan sát, suy ngẫm và biên tập, còn người đọc phải vật lộn với sự tinh tế và phức tạp. Những đòi hỏi này đóng vai trò như những bộ lọc tự nhiên đối với chất lượng và tính mạch lạc của thông tin.

Trong thời đại in ấn, các ý tưởng bắt nguồn từ bối cảnh—được ghi chép bởi những người ở những địa điểm cụ thể, dựa trên những gì họ đã thấy. Đối với người tiêu dùng ấn phẩm, “việc đọc vừa là kết nối vừa là mô hình thế giới của họ. Trang in tiết lộ về thế giới, từng dòng, từng trang, là một nơi nghiêm túc, mạch lạc, có khả năng quản lý bằng lý trí và cải thiện bằng sự phê bình hợp lý và liên quan.” Thông qua hình thức của mình, ấn phẩm đã tạo ra một nền văn hóa của tư duy lý lẽ và có kỷ luật.

Sau đó, phương tiện truyền thông điện tử xuất hiện—đầu tiên là điện tín, sau đó là radio và truyền hình—hứa hẹn sẽ vượt qua giới hạn của in ấn. Phạm vi tiếp cận của chúng rất nhanh và rộng lớn, tách thông tin khỏi thời gian và địa điểm. Trong khi viết và đọc đòi hỏi nhiều nỗ lực, thì nói và nghe dễ dàng hơn.

Nhưng khi thông tin có thể được truyền đi ngay lập tức đến bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, với nỗ lực tối thiểu để tạo ra và để tiêu thụ, thì bản chất của những gì được truyền đi sẽ thay đổi. Postman lập luận rằng truyền thông điện tử

đã mang lại một hình thức hợp pháp cho ý tưởng về thông tin phi ngữ cảnh; nghĩa là, ý tưởng rằng giá trị của thông tin không cần phải gắn liền với bất kỳ chức năng nào mà nó có thể phục vụ trong quá trình ra quyết định và hành động xã hội và chính trị, mà chỉ cần gắn với sự mới lạ, hay ho và sự gây tò mò của nó.

Bằng cách tràn ngập chúng ta với loại nội dung thu hút sự chú ý, được cô đặc để tiêu thụ nhanh, phương tiện truyền thông điện tử đã biến thông tin thành chất kích thích.

Bản chất trực quan của màn hình đã làm suy yếu thông tin hơn nữa:

TV cung cấp cho chúng ta một cuộc trò chuyện bằng hình ảnh, không phải bằng lời nói. Sự xuất hiện của người quản lý hình ảnh trong lĩnh vực chính trị kèm theo sự suy giảm của người viết diễn văn đã chứng minh cho thực tế rằng TV đòi hỏi một loại nội dung khác với các phương tiện truyền thông khác.

Mặc dù một số người phấn đấu vì chất lượng và sự thật, nhưng một cách tự nhiên thì màn hình sẽ ưu tiên những gì hấp dẫn trong 30 giây, những gì đẹp mắt và những gì vuốt ve định kiến ​​của chúng ta. Đây là những yêu cầu của show business, và chúng đối đầu trực diện với việc phổ biến thông tin chất lượng cao. Bởi vì, “nếu chính trị giống như show business, thì việc nên làm không phải là theo đuổi nội dung xuất sắc, rõ ràng hay trung thực, mà là thể hiện ra bên ngoài rằng bạn là người như vậy, và hai thứ này hoàn toàn khác nhau.”

Kết quả là gì?

Người Mỹ là những người được giải trí tốt nhất, và rất có thể là những người ít hiểu biết nhất ở thế giới phương Tây. Tôi nói điều này trước sự tự phụ phổ biến rằng TV, như một cửa sổ nhìn ra thế giới, đã khiến người Mỹ trở nên cực kỳ hiểu biết… điều đang xảy ra ở đây là TV đang thay đổi ý nghĩa của khái niệm ‘được hiểu biết’ bằng cách tạo ra một loại thông tin có thể được gọi đúng là thông tin sai lệch… thông tin gây hiểu lầm—thông tin không đúng chỗ, không liên quan, rời rạc hoặc hời hợt—thông tin tạo ra ảo giác rằng bạn biết điều gì đó nhưng thực tế lại khiến người ta không hiểu biết. Khi nói như vậy, tôi không có ý ám chỉ rằng tin tức TV cố tình nhằm mục đích tước đoạt của người Mỹ sự hiểu biết mạch lạc có ngữ cảnh về thế giới của họ. Ý tôi là khi tin tức được đóng gói dưới dạng giải trí, thì đó là kết quả tất yếu.

Hãy thay “TV” bằng “mạng xã hội”, và phê bình của Postman vẫn sắc sảo như cũ. Luồng thông tin nhanh chóng, siêu kết nối mang lại những lợi ích thực sự. Nhưng hãy nhìn xung quanh mà xem: sự kích động và sân khấu chính trị, “làm ngập khu vực bằng cứt đái”, những nhà hoạt động hầu như chẳng hiểu gì về lý tưởng của họ, và lòng tin vào các định chế xã hội ngày một suy giảm. Nếu chúng ta chấp nhận quan điểm của Postman, thì những cuộc khủng hoảng về sự thật và diễn ngôn này một phần bắt nguồn từ hình thức của công nghệ, vốn kế thừa sự ưu tiên cho thông tin tức thời, rời rạc và thú vị.

Đánh đổi số 2: Cái giá phải trả của giải trí đại chúng

Đánh đổi lớn thứ hai nằm ở tiêu đề sách: Giải trí đến chết. Cái giá của giải trí, được theo đuổi với hiệu quả công nghệ ngày càng cao, sẽ là cái chết, dù là về mặt tinh thần hay văn hóa.

Hãy nhớ lại quan niệm của Postman rằng một công nghệ mới không chỉ thêm gì đó; nó thay đổi mọi thứ. Là công nghệ thông tin, nên TV và truyền thông xã hội thay đổi ý nghĩa của khái niệm “được thông tin”. Là công cụ giải trí đại chúng, chúng không chỉ giải trí, mà biến mọi thứ chúng chạm vào thành giải trí.

Chương trình Sesame Street ít nhất là một ý tưởng thiện chí: sử dụng TV để giáo dục. Tuy nhiên:

Bây giờ chúng ta biết rằng Sesame Street khuyến khích trẻ em yêu thích trường học chỉ khi trường học giống như Sesame Street. Nói cách khác, chúng ta biết rằng Sesame Street làm suy yếu ý tưởng truyền thống về trường học. Trong khi lớp học là nơi tương tác xã hội, thì không gian trước TV là nơi riêng tư… Trong khi trường học tập trung vào sự phát triển ngôn ngữ, truyền hình đòi hỏi sự chú ý đến hình ảnh… Trong khi ở lớp học, niềm vui chỉ là một phương tiện để đạt được mục đích, thì ở trên TV, đó chính là mục đích.

Chúng ta đã không thể biến TV thành giáo dục, nhưng trong quá trình cố gắng làm điều đó, chúng ta đã tạo ra kỳ vọng rằng giáo dục phải suôn sẻ, thú vị và, Lạy Chúa tha tội, không bao giờ được gây nản lòng hay nhàm chán.

Khi thực tại được chuẩn bị để lên màn ảnh, thì nó phải được vuốt ve, rút ​​gọn và bọc đường:

Đây là bài học của tất cả các quảng cáo truyền hình tuyệt vời: Chúng cung cấp một khẩu hiệu, một biểu tượng hoặc một trọng tâm tạo ra cho người xem một hình ảnh toàn diện và hấp dẫn về chính họ. Trong quá trình chuyển đổi từ chính trị đảng phái sang chính trị truyền hình, người ta cũng tìm kiếm mục tiêu như vậy. Chúng ta không được biết ai giỏi nhất trong vai trò Tổng thống, Thống đốc hay Thượng nghị sĩ, mà chỉ biết hình ảnh của ai là giỏi nhất trong việc chạm đến và xoa dịu những tầng sâu bất mãn của chúng ta.

Nói cách khác, ý nghĩa thực sự của nội dung trên TV chỉ là thứ yếu. Điều quan trọng là chúng khiến chúng ta cảm thấy thế nào.

Tình hình còn tệ hơn ở trên mạng. Trong văn hóa của truyền thông xã hội, “sự thật của tôi” (cảm xúc không cần bằng chứng) trở thành nền tảng hợp pháp cho ý kiến. Tất nhiên rồi! Trên một phương tiện giải trí, tâm trạng của khán giả là tối cao. Mặc dù cảm xúc bản năng luôn xuất hiện trong chính trị, cuộc bầu cử gần đây nhất của chúng ta chính thức và không hề hối hận là “dựa trên cảm xúc”. Trong khi đó, những kẻ thống trị vũ trụ của chúng ta là những kẻ chuyên troll trên Twitter và chuyên chế meme. Và những influencer trên TikTok thì biến thảm họa thiên nhiên thành trò châm biếm kiểu thuyết hư vô. Chúng ta không chỉ vui vẻ hơn. Chúng ta đang biến những vấn đề quan trọng trở nên vớ vẩn. Giải trí là đức hạnh tối cao, mọi thứ phải chiều theo nó.

Và vì vậy, dần dần, giải trí trở thành phương thức mặc định của chúng ta để tương tác với thế giới:

Người Mỹ không còn nói chuyện với nhau nữa, họ giải trí cho nhau. Họ không trao đổi ý tưởng; họ trao đổi hình ảnh. Họ không tranh luận bằng các đề xuất; họ tranh luận bằng vẻ ngoài đẹp mã, người nổi tiếng và quảng cáo.

Postman đã dự đoán hoàn hảo về văn hóa Instagram, nơi sức hấp dẫn của influencer được coi là thẩm quyền. Tệ hơn nữa, đó là nơi mà chúng ta phông bạt với bạn bè, thay thế sự chân thực bằng sự hời hợt và a dua. Khi những nền tảng xã hội giả tạo này được đặt cao hơn tình bạn thực sự, thì nó đẩy chúng ta ra xa nhau hơn.

Bằng cách biến đổi thế giới để thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng, chúng ta hạ thấp nội dung của nó và làm tha hóa chính mình. Không còn gì là thực sự thiêng liêng. Khi nghiên cứu về truyền giáo trên TV (televangelism), Postman đã nói, “Tôi tin rằng tôi không nhầm khi nói rằng Cơ đốc giáo là một tôn giáo nghiêm túc và đòi hỏi cao. Khi nó được truyền tải một cách dễ dàng và thú vị, thì đó là một loại tôn giáo hoàn toàn khác.” Tâm linh không thể được “game hóa” (gamified), và cộng đồng thì không thể được tải xuống từ app store. Được thỏa mãn bằng các lối tắt cũng là bị tước đoạt.

Theo Postman, những khoái lạc và lối tắt công nghệ như vậy rất hấp dẫn, thậm chí không thể cưỡng lại. Và đó là điều khiến chúng trở nên nguy hiểm:

Huxley dạy rằng trong thời đại công nghệ tiên tiến, sự tàn phá về mặt tinh thần có nhiều khả năng đến từ một kẻ thù có khuôn mặt tươi cười hơn là từ một kẻ có khuôn mặt toát lên sự nghi ngờ và căm ghét. Trong lời tiên tri của Huxley, Big Brother không theo dõi chúng ta, theo lựa chọn của ông ta. Ở đây chúng ta follow lão, theo lựa chọn của ta. Không cần đến người giám hộ hay cổng hay Bộ Sự thật. Khi một dân tộc bị phân tâm bởi những điều vô tri, khi đời sống văn hóa được định nghĩa lại thành một vòng giải trí liên tục, khi cuộc trò chuyện nghiêm túc trước công chúng trở thành một hình thức bi bô con trẻ, nói tóm lại, khi một dân tộc trở thành khán giả và hoạt động công cộng của họ trở thành một màn tạp kỹ, thì một quốc gia sẽ thấy mình đang gặp hạn, cái chết của văn hóa là một nguy cơ rõ ràng.

Cái giá không nhìn thấy của trò giải trí đại chúng, mà trước đây chỉ giới hạn trong phòng khách còn giờ đây sống trong túi của chúng ta, là một nền văn hóa không có bản chất, các giá trị thì dựa trên những gì ta thấy thoải mái, và sự khước từ tự nguyện đối với khả năng tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống.

Ngày nay, Postman sẽ nói gì?

Postman chỉ cho chúng ta cách hiểu một xã hội qua việc nghiên cứu các công cụ truyền thông của nó. Phân tích của ông có tính tiên đoán một phần vì TV và truyền thông xã hội có hai điểm tương đồng cơ bản—cả hai đều cung cấp thông tin tức thời và giải trí đại chúng. Nhưng Postman kiên quyết phản đối cái mà ông gọi là tư duy “gương chiếu hậu”: là “giả định rằng một phương tiện truyền thông mới chỉ đơn thuần là sự mở rộng hoặc khuếch đại của phương tiện truyền thông cũ. Tỷ như, ô tô chỉ là một con ngựa nhanh, hoặc đèn điện là một ngọn nến mạnh.” Chắc chắn có nhiều điểm khác biệt giữa TV và truyền thông xã hội (ví dụ, phương tiện truyền thông xã hội luôn bật và nằm trong túi chúng ta, hay phương tiện này chứa cả những người ẩn danh và bot). Ngày nay, chắc Postman sẽ nhấn mạnh hai điểm khác biệt cơ bản dưới đây.

Điểm khác biệt đầu tiên là tất cả chúng ta hiện đều có máy ảnh và nó hướng ra cả sau và trước. Chúng ta vừa là khán giả vừa là chương trình. Chúng ta nắm bắt công nghệ này vì nó đáp ứng mong muốn chia sẻ và được người khác nhìn thấy. Nhưng sau đó, máy ảnh và màn hình chen vào các tương tác mặt đối mặt, và rốt cuộc đã thay thế chúng. Đối với nhiều người hiện nay, động lực trong một trải nghiệm tuyệt vời không phải là tận hưởng cho chính mình, mà là ghi lại cho người khác. Giá trị của một trải nghiệm được đo bằng sự tiếp nhận của khán giả. Chiếc máy ảnh hai chiều này rất nguy hiểm: chúng ta sợ bị giám sát nhưng lại giám sát chính mình; chúng ta sợ bị phán xét nhưng lại tự rước lấy nó vào mình; chúng ta sợ sự không chân thực nhưng lại thu hẹp bản thân thành những hình ảnh.

Sự khác biệt cơ bản thứ hai là thuật toán. TV thu hút chúng ta và định hình chúng ta. Nhưng so với phương tiện truyền thông dựa trên thuật toán, nó mang tính chung chung. Thuật toán biến đổi nội dung cho chúng ta, hút ta vào và thay đổi ta triệt để hơn. Lời hứa về cá nhân hóa rất hấp dẫn, nhưng cái giá phải trả thì rất đắt. Bằng cách đáp ứng sở thích và định kiến ​​của chúng ta, thuật toán bóp méo thực tại và khiến ta xa cách nhau. Khi làm như vậy, chúng khiến chúng ta trở nên mong manh và luôn cho là mình đúng. Chúng làm cạn kiệt sự quan tâm của ta với thế giới. Và cuối cùng, sự giải trí được cá nhân hóa chỉ là một phương tiện để tóm lấy sự chú ý của chúng ta: chúng ta càng tiêu thụ nhiều các kết quả từ thuật toán, thì nó càng tiêu thụ ta nhiều hơn.

TV đã tạo ra một lượng khán giả tự nguyện cho các chương trình tầm phào. Nhưng chí ít thì chúng ta đã cùng nhau ngồi xem. Trên phương tiện truyền thông xã hội dựa trên thuật toán, mỗi chúng ta đều là một khán phòng một người, cho một chương trình mà chúng ta phải đấu tranh để có thể hiểu hoặc tránh xa.

Phương tiện truyền thông xã hội dựa trên thuật toán có sức mạnh tâm lý mạnh mẽ hơn bất kỳ công nghệ nào mà Postman từng biết. Nhưng ông có một tính cách lạc quan mà có thể vẫn phù hợp cho đến ngày nay. Ông tin rằng “không có phương tiện nào là quá nguy hiểm nếu người dùng hiểu được những nguy hiểm của nó. Không quan trọng là những người đặt câu hỏi phải nhận được câu trả lời của tôi… việc đặt câu hỏi là đủ. Đặt câu hỏi tức là phá vỡ bùa mê.”

Phong trào Thế hệ lo âu (của Jonathan Haidt, tiếp sau cuốn sách cùng tên của ổng) đã tiếp thu những hiểu biết sâu sắc của Postman. Có những sự đánh đổi sâu sắc về mặt tâm lý và xã hội trong các công nghệ mà chúng ta chào đón để có được quyền truy cập gần như vô hạn vào thông tin, giải trí và cảm giác (bị bóp méo) về kết nối xã hội. Có lẽ bạn từng cảm thấy những sự đánh đổi cho chính mình: Sự đố kỵ và phán xét trên Instagram. Scroll như một rối loạn cưỡng chế. Cảm giác quá tải. Sự căm ghét của người lạ. Sự đau lòng của những đứa trẻ bị cuốn vào. Đủ rồi.

Trên bờ vực của thời đại AI, giờ là lúc phải thức tỉnh. Khi ta để các thuật toán làm đại diện cho thế giới, thì ta đang từ bỏ quan điểm riêng của mình. Khi ta để chúng đáp ứng các sở thích của mình, thì ta đang từ bỏ khả năng chịu đựng sự phức tạp. Khi ta để chúng viết thay, thì ta đang từ bỏ việc tự suy nghĩ. Khi ta để chúng làm trung gian cho các mối quan hệ của mình, thì ta từ bỏ kết nối thực sự.

Postman yêu cầu chúng ta đặt câu hỏi rằng công nghệ đang thực sự khiến ta phải trả giá thế nào. Hỏi tức là phá vỡ bùa mê.

Phan Phương Đạt lược dịch từ nguồn.

Anh Hoàng Tô (công ty Tinh Vân) cao hứng sáng tác một bài thơ tóm tắt:

Cái giá phải trả cho giải trí đại chúng

Bạn có thấy rằng ở ngoài kia, trên những đám mây,
Chúng ta đang dần thích nghi với những sự áp chế.
Tôn thờ những công nghệ có khả năng xóa bỏ năng lực tư duy.
Chúng thực sự đang suy nghĩ và viết hộ chúng ta.
Chúng làm ta thỏa mãn,
Đến độ ta sẵn sàng từ bỏ khả năng sống cuộc đời có ý nghĩa.

Thời nay sách không còn bị cấm,
Nhưng chẳng mấy ai còn muốn đọc sách.
Thời nay thông tin không còn bị bưng bít,
Nhưng nhiều đến mức khiến ta thờ ơ và ích kỷ.
Thời nay sự thật không còn bị che giấu,
Nhưng bị nhấn chìm giữa đại dương thông tin vô bổ…
Con người không còn bị hành hạ đau đớn,
Nhưng lại bị thao túng bằng fomo và khoái lạc.

Công nghệ đã tha hóa nhân loại, khi biến giải trí thành đức hạnh.
Tất cả chúng ta đang cật lực “Giải trí đến chết”.
Tất cả chúng ta không còn trò chuyện, mà chỉ giải trí cho nhau.
Tất cả chúng ta không còn tranh biện, mà chỉ trao đổi hình ảnh.
Tất cả chúng ta không còn tận hiến, mà chỉ giỏi phông bạt,
Sự chân thực đã bị thế chỗ bằng hời hợt và a dua.

Liệu còn gì thực sự thiêng liêng?
Trên bờ vực của thời đại AI, giờ là lúc nhân loại phải thức tỉnh.
Khi để các thuật toán làm đại diện cho thế giới, ta đang từ bỏ quan điểm của riêng mình.
Khi để chúng đáp ứng các sở thích và ham muốn, ta đang từ bỏ khả năng diễn cảm tinh tế.
Khi để chúng viết thay, ta đang từ bỏ việc tự mình suy tưởng.
Và khi để chúng làm trung gian, ta đã từ bỏ những kết nối nhân bản.

Vậy bạn hỡi, hãy luôn đặt câu hỏi rằng:
Công nghệ đang khiến ta phải trả giá thế nào?
Hỏi tức là phá vỡ bùa mê!