Giới thiệu của DatPP: Paul Graham đã tìm hiểu, tóm tắt và viết thành bí kíp cách mà các vĩ nhân ở nhiều lĩnh vực khác nhau làm nên những công trình vĩ đại. Các chiêu thức trong này là cực kỳ dễ hiểu, thực dụng và hữu ích đối với bất kỳ ai muốn làm một việc gì đó vĩ đại. Kể cả nếu bạn quá khiêm tốn để muốn thế, thì cũng rất nên đọc (nhiều lần!) để áp dụng phần nào, và để định hướng cho thế hệ con cháu. Cuối bài 3 có bản đồ tóm tắt các ý tưởng trong bí kíp.
Nếu bạn thu thập danh sách các kỹ thuật làm việc để đạt kết quả vĩ đại (great work) ở các lĩnh vực khác nhau, thì phần giao của chúng sẽ như thế nào? Tôi đã quyết định tìm hiểu, bằng cách làm nó.
Một phần mục tiêu của tôi là tạo ra một hướng dẫn mà bất cứ ai làm việc trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng có thể sử dụng. Ngoài ra tôi cũng tò mò về hình dạng của phần giao đó. Và một điều mà bài tập này chỉ ra là: nó có một hình dạng nhất định, chứ không chỉ là một điểm duy nhất với nhãn “làm việc chăm chỉ” (hard work).
Nếu bạn là người rất tham vọng thì hãy đọc hướng dẫn dưới đây.
***
Bước đầu tiên: quyết định bạn muốn làm việc gì. Công việc bạn chọn cần có 3 đặc điểm: đó phải là thứ bạn có năng khiếu tự nhiên, thứ bạn thực sự quan tâm, và thứ có phạm vi đủ lớn để làm được việc vĩ đại.
Trên thực tế, bạn không cần phải lo lắng nhiều về tiêu chí thứ ba. Những người tham vọng thường đã quá chăm lo về điều đó. Vì vậy, tất cả những gì bạn cần làm là tìm thứ gì đó mà mình có năng khiếu và rất quan tâm. [1]
Nghe có vẻ giản đơn, nhưng thực tế lại thường khó khăn. Khi còn trẻ, bạn không biết mình giỏi ở lĩnh vực nào, hoặc các loại công việc khác nhau ra sao. Một số loại công việc mà sau này bạn làm thậm chí có thể còn chưa tồn tại. Vì vậy, trong khi một số biết mình muốn làm gì từ năm 14 tuổi, thì hầu hết mọi người phải mất công tìm ra.
Cách để tìm ra mình nên làm việc gì là làm việc. Nếu bạn không chắc chắn nên làm gì, thì hãy đoán. Nhưng hãy chọn thứ gì đó và bắt tay vào làm. Có thể bạn sẽ đoán sai vài lần, nhưng không sao. Biết nhiều thứ là điều tốt. Một số khám phá vĩ đại nhất đến từ việc nhận thấy mối liên hệ giữa các lĩnh vực khác nhau.
Hãy phát triển thói quen làm các dự án của riêng mình. Đừng định nghĩa “công việc” (work) là thứ gì đó mà người khác bảo bạn làm. Nếu một ngày nào đó bạn làm được việc vĩ đại, thì nhiều khả năng đó là một dự án của riêng bạn. Nó có thể nằm trong một dự án lớn hơn, nhưng bạn là người dẫn dắt phần việc của mình trong đó.
Các dự án của bạn nên là gì? Bất cứ điều gì mà bạn thấy thú vị và đầy tham vọng. Khi bạn lớn lên và khẩu vị về các dự án của bạn phát triển, sự thú vị và tầm quan trọng sẽ hội tụ. Ở năm 7 tuổi, việc lắp những mô hình Lego to khủng có vẻ đầy tham vọng và thú vị, rồi đến năm 14 tuổi tự học toán cao cấp, cho đến năm 21 tuổi bạn bắt đầu khám phá những câu hỏi chưa có lời giải trong vật lý. Nhưng hãy luôn giữ lấy sự hứng thú.
Có một loại tò mò đầy hứng khởi, mà vừa là động lực vừa là bánh lái của những công trình vĩ đại. Nó không chỉ thúc đẩy bạn, mà nếu bạn để nó dẫn dắt, nó còn chỉ cho bạn biết nên tập trung vào điều gì.
Bạn đang hết sức tò mò về điều gì? Tò mò đến mức độ mà sẽ khiến hầu hết người khác cảm thấy nhàm chán? Đó chính là điều bạn đang tìm kiếm!
Một khi bạn đã tìm thấy điều gì đó mà bạn đặc biệt quan tâm, thì bước tiếp theo là học hỏi đủ nhiều về nó, để đi đến một trong những ranh giới của tri thức. Tri thức thường mở rộng theo kiểu fractal, và nếu nhìn từ xa thì các cạnh của nó trông có vẻ trơn tru, nhưng một khi bạn học đủ nhiều để đến gần một trong số chúng, thì sẽ thấy chúng có rất nhiều những khoảng trống.
Bước tiếp theo là nhận ra các khoảng trống đó. Điều này đòi hỏi một số kỹ năng, bởi vì bộ não của bạn muốn bỏ qua những khoảng trống đó để tạo ra một mô hình đơn giản hơn về thế giới. Nhiều khám phá đến từ việc đặt câu hỏi về những điều mà mọi người khác cho là hiển nhiên. [2]
Nếu câu trả lời có vẻ kỳ lạ, thì càng tốt. Những việc vĩ đại thường mang một chút kỳ lạ. Bạn thấy điều này khắp nơi, từ hội họa đến toán học. Sẽ là gượng ép nếu cố gắng tạo ra nó, nhưng nếu nó xuất hiện, thì hãy đón nhận.
Hãy mạnh dạn theo đuổi những ý tưởng bên lề (outlier), ngay cả khi người khác không quan tâm đến chúng – mà thật ra, đặc biệt khi họ không quan tâm. Nếu bạn hào hứng với một khả năng nào đó mà mọi người khác bỏ qua, và bạn có đủ chuyên môn để nói chính xác những gì họ đang bỏ qua, thì đó là một lựa chọn tốt nhất mà bạn tìm thấy. [3]
Tóm lại là 4 bước: chọn một lĩnh vực, học đủ nhiều để đến được ranh giới, nhận thấy những khoảng trống, khám phá những khoảng trống đầy hứa hẹn. Đây là cách mà hầu hết tác giả của những công trình vĩ đại đã làm, từ họa sĩ đến nhà vật lý.
Bước 2 và 4 sẽ đòi hỏi sự chăm chỉ. Có lẽ không thể chứng minh rằng bạn phải làm việc chăm chỉ để làm những điều vĩ đại, nhưng bằng chứng thực nghiệm về điều này gần tương đương với bằng chứng về việc con người là khả tử. Đó là lý do tại sao cần phải làm việc gì đó mà bạn thực sự quan tâm. Sự quan tâm sẽ thúc đẩy bạn làm việc chăm chỉ hơn bất kỳ sự siêng năng nào khác.
Ba động lực mạnh mẽ nhất là: sự tò mò (curiosity), niềm vui và mong muốn làm điều gì đó ấn tượng. Đôi khi chúng hội tụ, và sự kết hợp đó là mạnh hơn hết thảy.
Sẽ là phần thưởng lớn nếu bạn khám phá ra một mầm mống fractal mới. Bạn nhận thấy một vết nứt trên bề mặt tri thức, cạy nó ra, và thấy cả một thế giới ở bên trong.
***
Hãy nói thêm một chút về cái công việc phức tạp đó – đi tìm xem nên làm gì. Lý do chính khiến nó khó khăn là: bạn không thể biết hầu hết các loại công việc là như thế nào ngoại trừ bằng cách bắt tay vào làm. Điều đó có nghĩa là 4 bước chồng lấn lên nhau: bạn có thể phải làm việc gì đó trong nhiều năm trước khi biết bạn thích nó đến mức nào hoặc bạn giỏi nó đến mức nào. Và trong thời gian đó thì bạn không làm – và do đó không học hỏi được gì về – hầu hết các loại công việc khác. Vì vậy, trong trường hợp xấu nhất, bạn sẽ chọn muộn và dựa trên thông tin rất không đầy đủ. [4]
Bản chất của tham vọng sẽ làm trầm trọng thêm vấn đề này. Tham vọng có hai dạng, một dạng đi trước sự hứng thú với chủ đề, và một dạng thì phát triển từ chủ đề. Hầu hết những người làm được việc vĩ đại đều có sự kết hợp của cả hai, và càng có nhiều tham vọng thuộc loại đầu, thì việc quyết định nên làm gì sẽ càng khó khăn hơn.
Hệ thống giáo dục ở hầu hết các quốc gia đều ra vẻ là điều đó dễ dàng. Họ kỳ vọng bạn sẽ gắn bó với một lĩnh vực từ rất lâu trước khi bạn thực sự biết nó như thế nào. Và kết quả là, một người tham vọng đang trên con đường phát triển tối ưu thường coi hệ thống là một trường hợp thất bại.
Sẽ tốt hơn nếu họ chí ít là thừa nhận điều đó — thừa nhận rằng hệ thống không chỉ không thể giúp bạn nhiều trong việc tìm ra nên làm gì, mà còn được thiết kế dựa trên giả định rằng bằng cách kỳ diệu nào đó bạn sẽ đoán ra khi còn là thiếu niên. Họ không nói với bạn, nhưng tôi sẽ nói: để tìm ra nên làm gì, bạn phải tự làm. Một số người may mắn đoán đúng, nhưng những người còn lại sẽ thấy mình loay hoay tìm đường đi theo những con đường được vạch ra dựa trên giả định rằng mọi người đều làm thế.
Vậy bạn nên làm gì nếu còn trẻ, đầy tham vọng nhưng không biết nên làm gì? Điều bạn không nên làm là cứ để mọi việc trôi nổi một cách thụ động, cho rằng vấn đề sẽ tự giải quyết. Bạn cần phải hành động. Nhưng không có quy trình mang tính hệ thống nào mà bạn có thể theo. Khi bạn đọc tiểu sử của những người đã làm được những việc vĩ đại, bạn sẽ kinh ngạc khi thấy may mắn đóng vai trò quan trọng đến mức nào. Họ khám phá ra mình nên làm gì nhờ một cuộc gặp gỡ tình cờ, hoặc bằng cách đọc một cuốn sách mà họ tình cờ bắt gặp. Vì vậy, bạn cần biến mình thành mục tiêu lớn để may mắn tìm thấy, và cách để làm điều đó là phải tò mò. Hãy thử nhiều thứ, gặp gỡ nhiều người, đọc nhiều sách, đặt nhiều câu hỏi. [5]
Khi nghi ngờ, hãy tối ưu hóa theo cái gì thú vị. Các lĩnh vực sẽ thay đổi khi bạn tìm hiểu thêm về chúng. Ví dụ, những gì các nhà toán học làm rất khác với những gì bạn học trong các môn toán ở trường trung học. Vì vậy, bạn cần trao cơ hội cho các loại công việc khác nhau để thấy chúng như thế nào. Nhưng một lĩnh vực sẽ trở nên ngày càng thú vị hơn khi bạn tìm hiểu thêm về nó. Nếu không, thì có lẽ nó không dành cho bạn.
Đừng lo lắng nếu bạn nhận thấy mình quan tâm đến những thứ khác lạ so với người khác. Khẩu vị của mối quan tâm càng lạ càng tốt. Khẩu vị lạ thường rất mạnh, và một khẩu vị mạnh trong công việc đồng nghĩa với việc bạn sẽ làm việc hiệu quả. Và bạn sẽ dễ dàng tìm thấy những điều mới mẻ hơn nếu như bạn tìm kiếm ở những nơi mà ít người từng tìm trước đó.
Một dấu hiệu cho thấy bạn phù hợp với một loại công việc nào đó là khi bạn thích cả những phần mà người khác thấy nhàm chán hoặc đáng sợ.
Nhưng lĩnh vực không phải là con người, không cần phải trung thành với chúng. Nếu trong quá trình làm việc, bạn phát hiện ra một lĩnh vực khác thú vị hơn, đừng ngại chuyển đổi.
Nếu bạn đang tạo ra thứ gì đó cho người khác, hãy đảm bảo đó là thứ họ thực sự muốn. Cách tốt nhất để làm điều này là tạo ra thứ mà chính bạn muốn. Viết câu chuyện bạn muốn đọc, làm công cụ mà bạn muốn sử dụng. Vì bạn bè của bạn có thể có những sở thích tương tự, nên điều này cũng sẽ giúp bạn có được lượng khán giả ban đầu.
Điều này cần tuân theo quy tắc về sự phấn khích. Rõ ràng, câu chuyện hay ho nhất để viết sẽ là câu chuyện mà bạn muốn đọc. Lý do tôi phải nói rõ chuyện này là vì rất nhiều người mắc sai lầm. Thay vì làm những gì bản thân họ muốn, họ cố gắng làm những gì mà một nhóm khán giả tưởng tượng và phức tạp hơn muốn. Và một khi bạn đi theo con đường đó, bạn sẽ lạc lối. [6]
Có rất nhiều thế lực sẽ dẫn bạn đi lạc hướng khi bạn đang cố gắng tìm ra mình nên làm gì. Sự giả tạo, mốt, nỗi sợ hãi, tiền bạc, chính trị, mong muốn của người khác, những kẻ lừa đảo siêu hạng. Nhưng nếu bạn bám sát những gì bạn thực sự thấy thú vị, bạn sẽ miễn nhiễm với tất cả chúng. Nếu bạn quan tâm, bạn sẽ không lạc lối.
***
Theo đuổi sở thích nghe có vẻ là một chiến lược khá thụ động, nhưng trên thực tế, điều đó thường có nghĩa là theo đuổi chúng vượt qua đủ loại trở ngại. Bạn thường phải chấp nhận rủi ro bị từ chối và thất bại. Vì vậy, nó đòi hỏi rất nhiều sự táo bạo.
Nhưng trong khi bạn cần sự táo bạo, bạn lại thường không cần nhiều việc lập kế hoạch. Trong hầu hết các trường hợp, công thức để làm việc vĩ đại chỉ đơn giản là: hãy làm việc chăm chỉ cho các dự án đầy tham vọng thú vị, và điều tốt đẹp sẽ đến từ đó. Thay vì lập kế hoạch rồi thực hiện, bạn chỉ cần cố gắng duy trì một số yếu tố bất biến nhất định.
Vấn đề của việc lập kế hoạch là nó chỉ hiệu quả với những thành tựu mà bạn có thể mô tả trước. Bạn có thể giành huy chương vàng hoặc trở nên giàu có bằng cách quyết tâm từ khi còn nhỏ và kiên trì theo đuổi mục tiêu đó, nhưng bạn không thể khám phá ra quy luật chọn lọc tự nhiên theo cách đó.
Tôi nghĩ, đối với hầu hết những người muốn làm việc vĩ đại, chiến lược đúng đắn là không nên lập kế hoạch quá nhiều. Ở mỗi giai đoạn, hãy làm bất cứ điều gì bạn thấy thú vị nhất và mang lại cho bạn những lựa chọn tốt nhất cho tương lai. Tôi gọi cách tiếp cận này là “luôn đi ngược gió” (stay upwind). Đây là cách mà hầu hết những người đã làm việc vĩ đại dường như đã làm.
***
Ngay cả khi bạn đã tìm thấy điều gì đó thú vị để làm, việc thực hiện nó không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Sẽ có những lúc một ý tưởng mới khiến bạn muốn bật dậy khỏi giường vào buổi sáng và bắt tay vào làm việc ngay lập tức. Nhưng cũng sẽ có nhiều lúc mọi việc không diễn ra như vậy.
Bạn không thể chỉ giăng buồm và được cảm hứng thổi về phía trước. Sẽ có gió ngược, dòng chảy và những bãi cạn ẩn khuất. Vì vậy, làm việc cũng cần có kỹ thuật, giống như lái thuyền.
Ví dụ, mặc dù bạn phải làm việc chăm chỉ, nhưng cũng có thể làm việc quá sức, và nếu vậy, bạn sẽ thấy hiệu quả giảm dần: sự mệt mỏi sẽ khiến bạn trở nên kém thông minh, và cuối cùng thậm chí còn gây hại cho sức khỏe. Điểm mốc mà công việc bắt đầu giảm hiệu quả phụ thuộc vào loại công việc. Với một số loại công việc khó khăn nhất, thì bạn có thể chỉ làm được 4 hoặc 5 giờ mỗi ngày.
Lý tưởng nhất là những giờ đó sẽ liên tục. Trong khả năng của mình, hãy cố gắng sắp xếp cuộc sống sao cho bạn có những khoảng thời gian dài để làm việc. Vì nếu biết mình có thể bị gián đoạn, thì bạn sẽ né tránh những nhiệm vụ khó khăn.
Có lẽ bắt đầu làm việc thì khó hơn là duy trì làm việc. Bạn thường sẽ phải tự lừa dối bản thân để vượt qua ngưỡng ban đầu đó. Đừng lo lắng về điều này, đó là bản chất của công việc chứ không phải là khuyết điểm trong tính cách của bạn. Công việc có một loại năng lượng kích hoạt nhất định, cả cho mỗi ngày và cho toàn bộ dự án. Và vì ngưỡng này là giả tạo theo nghĩa là nó cao hơn năng lượng cần thiết để tiếp tục, nên việc tự dối mình một lời nói dối tương ứng để vượt qua nó là điều chấp nhận được.
Thông thường, tự dối mình là một sai lầm nếu bạn muốn làm việc vĩ đại, nhưng đây là một trong những trường hợp hiếm hoi ngoại lệ. Khi tôi miễn cưỡng bắt đầu công việc vào buổi sáng, tôi thường tự lừa mình bằng cách nhủ “Tôi sẽ chỉ đọc lại những gì mình đã làm được cho đến nay thôi mà.” Năm phút sau, tôi tìm thấy gì đó có vẻ sai hoặc chưa đầy đủ, và tôi bắt đầu làm việc.
Những kỹ thuật tương tự cũng hiệu quả khi bắt đầu các dự án mới. Ví dụ, việc tự dối mình về khối lượng công việc mà một dự án sẽ đòi hỏi là điều chấp nhận được. Rất nhiều điều vĩ đại bắt đầu từ việc ai đó nói “Việc này khó đến mức nào nhỉ?”
Đây là một trường hợp mà người trẻ có lợi thế. Họ lạc quan hơn, và mặc dù một trong những nguồn gốc của sự lạc quan đó là thiếu hiểu biết, nhưng trong trường hợp này, sự thiếu hiểu biết đôi khi lại đánh bại được tri thức.
Dù gì đi nữa, hãy cố gắng hoàn thành những gì bạn bắt đầu, ngay cả khi nó tốn nhiều công sức hơn bạn dự kiến. Hoàn thành công việc không chỉ là một bài tập về sự gọn gàng hay tính tự kỷ luật. Trong nhiều dự án, phần lớn công việc tốt nhất diễn ra ở giai đoạn được cho là cuối cùng.
Một lời nói dối được cho phép khác là phóng đại tầm quan trọng của những gì bạn đang làm, ít nhất là trong suy nghĩ của chính bạn. Nếu việc này giúp bạn khám phá ra gì đó mới, thì rốt cuộc nó hoàn toàn không phải là một lời nói dối. [7]
***
Vì khái niệm bắt đầu công việc có hai nghĩa khác nhau – cho mỗi ngày và cho dự án — nên cũng có hai hình thức trì hoãn. Trì hoãn cho dự án thì nguy hiểm hơn nhiều. Bạn trì hoãn việc bắt đầu dự án đầy tham vọng đó từ năm này sang năm khác vì thời điểm chưa thực sự thích hợp. Khi bạn trì hoãn theo đơn vị năm, thì bạn sẽ có rất nhiều việc không được hoàn thành. [8]
Một lý do khiến việc trì hoãn theo dự án rất nguy hiểm là nó thường ngụy trang dưới dạng công việc. Bạn đâu có ngồi không, mà đang miệt mài làm việc khác. Vì vậy, sự trì hoãn theo dự án không gây ra báo động như sự trì hoãn theo ngày. Bạn quá bận rộn để nhận ra điều đó.
Cách để khắc phục là thỉnh thoảng dừng lại và tự hỏi: Tôi có đang làm việc mà tôi muốn làm nhất không? Khi còn trẻ, đôi khi câu trả lời là không cũng không sao, nhưng điều này ngày càng trở nên nguy hiểm hơn khi bạn lớn tuổi hơn. [9]
***
Việc vĩ đại thường đòi hỏi phải dành một lượng thời gian mà đối với hầu hết mọi người dường như là không hợp lý cho một vấn đề. Bạn không thể coi thời gian này là chi phí, nếu không nó sẽ có vẻ quá cao. Bạn phải thấy công việc là đủ hấp dẫn khi đang thực hiện nó.
Có thể có một số vị trí việc làm (job) mà bạn phải làm việc siêng năng trong nhiều năm với những thứ bạn ghét trước khi đến được phần tốt đẹp, nhưng đó không phải là cách tạo ra việc vĩ đại. Công việc vĩ đại được tạo ra bằng cách tập trung liên tục vào điều gì đó mà bạn thực sự quan tâm. Khi dừng lại để đánh giá, bạn sẽ ngạc nhiên về việc mình đã tiến xa đến đâu.
Lý do chúng ta ngạc nhiên là vì chúng ta đánh giá thấp hiệu quả tích lũy của công việc. Viết mỗi ngày một trang nghe có vẻ không nhiều, nhưng nếu bạn làm điều đó mỗi ngày, bạn sẽ viết được một cuốn sách trong một năm. Đó là chìa khóa: sự kiên trì (consistency). Những người làm được việc vĩ đại không hề làm được nhiều mỗi ngày. Họ làm được một ít, thay vì không làm gì.
Nếu bạn làm việc có tính tích lũy, bạn sẽ đạt được sự tăng trưởng theo cấp số mũ. Hầu hết mọi người làm điều này một cách vô thức, nhưng đáng để dừng lại và suy nghĩ về nó. Ví dụ, học tập là một trường hợp của hiện tượng này: bạn càng học nhiều về một điều gì đó, thì việc học thêm nữa càng dễ dàng hơn. Phát triển lượng khán giả (audience) là một ví dụ khác: bạn càng có nhiều fan, họ càng mang đến cho bạn nhiều fan mới.
Vấn đề với sự tăng trưởng theo cấp số mũ là đường cong ban đầu có vẻ phẳng. Thực tế không phải vậy, nó vẫn là một đường cong cấp số mũ tuyệt vời. Nhưng chúng ta không thể nắm bắt điều đó một cách trực quan, vì vậy chúng ta đánh giá thấp sự tăng trưởng theo cấp số mũ trong giai đoạn đầu.
Một thứ gì đó tăng theo cấp số mũ có thể trở nên giá trị đến mức đáng dành nỗ lực phi thường để bắt đầu. Nhưng vì chúng ta đánh giá thấp sự tăng trưởng theo số mũ lúc đầu, và điều này nói chung cũng được thực hiện một cách vô thức, nên khi học một điều gì đó mới thì mọi người có thể vượt qua được giai đoạn đầu buồn tẻ vì kinh nghiệm của họ mách bảo rằng việc học điều mới luôn cần một sự thúc đẩy ban đầu. Hoặc trong trường hợp phát triển lượng khán giả, thì họ tăng từng chút một vì không có việc gì tốt hơn để làm. Nếu mọi người nhận ra một cách hữu thức rằng họ có thể đầu tư vào sự tăng trưởng theo cấp số mũ, thì hẳn sẽ có nhiều người làm điều đó hơn.
***
Công việc không tự nhiên tiến triển khi bạn cố gắng. Có một kiểu suy nghĩ không định hướng mà bạn thực hiện khi đi bộ, tắm hoặc nằm trên giường mà có thể rất hiệu quả. Bằng cách để tâm trí bạn lang thang một chút, bạn thường sẽ giải quyết được những vấn đề mà bạn không thể giải quyết bằng cách tấn công trực diện.
Tuy nhiên, bạn phải làm việc chăm chỉ theo cách thông thường để có thể được hưởng lợi từ hiện tượng này. Bạn không thể chỉ đi lang thang mơ mộng. Việc mơ mộng phải được xen kẽ với làm việc có chủ đích, việc đó sẽ cung cấp cho nó những câu hỏi. [10]
Mọi người đều biết phải tránh những thứ gây xao nhãng trong công việc, nhưng điều quan trọng là cũng phải tránh chúng trong nửa còn lại của chu kỳ. Khi bạn để tâm trí mình lang thang, nó sẽ hướng đến bất cứ điều gì bạn quan tâm nhất vào lúc đó. Vì vậy, hãy tránh những thứ gây xao nhãng khiến công việc của bạn bị đẩy ra khỏi vị trí hàng đầu, nếu không bạn sẽ lãng phí kiểu tư duy quý giá này vào những thứ gây xao nhãng đó. (Ngoại lệ: Đừng tránh né tình yêu.)
***
Hãy trau dồi một cách hữu thức khẩu vị của bạn đối với những công trình trong lĩnh vực của mình. Cho đến khi bạn biết công trình nào là tốt nhất và tại sao, bạn sẽ không biết mình đang hướng đến điều gì.
Và đó chính là điều bạn đang hướng tới, bởi vì nếu bạn không cố gắng trở thành người giỏi nhất, bạn thậm chí sẽ không giỏi. Quan sát này đã được rất nhiều người trong nhiều lĩnh vực khác nhau đưa ra, vì vậy đáng để suy nghĩ về lý do tại sao nó lại đúng. Có thể là vì tham vọng là một hiện tượng mà hầu hết mọi sai lầm đều nằm ở một hướng — hầu hết những viên đạn bắn trượt mục tiêu đều rơi xuống quá gần. Hoặc có thể là vì tham vọng trở thành người giỏi nhất khác biệt về chất lượng so với tham vọng trở nên giỏi. Hoặc có lẽ trở nên giỏi đơn giản là một tiêu chuẩn quá mơ hồ. Có lẽ cả ba đều đúng. [11]
May mắn là ở đây có một loại hiệu quả kinh tế theo quy mô. Mặc dù có vẻ như bạn sẽ phải gánh vác rất nặng khi cố gắng trở thành người giỏi nhất, nhưng trên thực tế, bạn thường thu được lợi nhuận ròng. Điều đó vừa phấn khích, và cũng vừa mang lại cảm giác tự do một cách kỳ lạ. Nó đơn giản hóa mọi thứ. Nhiều khi cố gắng trở thành người giỏi nhất lại dễ hơn là cố gắng chỉ để trở nên tốt.
Một cách để đặt mục tiêu cao là cố gắng tạo ra thứ gì đó mà mọi người vẫn sẽ quan tâm sau một trăm năm. Không phải vì ý kiến của họ quan trọng hơn ý kiến của những người đương thời, mà vì thứ gì đó mà có vẻ vẫn tốt sau một trăm năm thì nhiều khả năng là thực sự tốt.
***
Đừng cố gắng làm việc theo một phong cách riêng biệt. Chỉ cần cố gắng làm công việc tốt nhất có thể, khi ấy bạn sẽ tự nhiên làm theo một cách riêng biệt.
Phong cách là làm mọi việc theo một cách riêng biệt mà không cần cố gắng phải tỏ ra như thế. Cố gắng tỏ ra phong cách là giả tạo.
Giả tạo thực chất là giả vờ rằng ai đó khác bạn đang làm công việc đó. Bạn khoác lên mình một nhân vật (persona) ấn tượng nhưng giả tạo, và trong khi bạn hài lòng với ấn tượng đó, thì sự giả tạo lại thể hiện trong công việc. [12]
Sự cám dỗ trở thành người khác là lớn nhất ở những người trẻ. Họ thường cảm thấy mình chẳng là ai cả. Nhưng bạn không bao giờ cần phải lo lắng về vấn đề đó, bởi vì nó sẽ tự giải quyết nếu bạn thực hiện những dự án đủ tham vọng. Nếu bạn thành công trong một dự án tham vọng, bạn sẽ không phải là người vô danh: bạn là người đã làm được điều đó. Vì vậy, chỉ cần làm việc, và danh tính của bạn sẽ tự hình thành.
***
“Tránh giả tạo” là một quy tắc hữu ích, nhưng làm thế nào bạn có thể diễn đạt ý tưởng này một cách tích cực? Làm thế nào để bạn có thể nói nên làm gì, thay vì không nên làm gì? Câu trả lời tốt nhất là chân thành (earnest). Nếu bạn chân thành, bạn sẽ tránh được không chỉ sự giả tạo, mà còn tránh được cả một loạt các thói xấu tương tự.
Cốt lõi của sự chân thành là trung thực về mặt trí năng (intelligent). Chúng ta được dạy từ nhỏ rằng trung thực là một đức tính vị tha – như một sự hy sinh. Nhưng trên thực tế, nó cũng là một nguồn sức mạnh. Để nhìn thấy những ý tưởng mới, bạn cần một con mắt tinh tường đặc biệt để nhận ra sự thật. Bạn đang cố gắng nhìn thấy nhiều sự thật hơn những người khác đã thấy cho đến nay. Và, làm sao bạn có thể có một con mắt tinh tường để nhận ra sự thật nếu bạn không trung thực về mặt trí năng?
Một cách để tránh sự không trung thực về mặt trí năng là duy trì một áp lực tích cực nhẹ theo hướng ngược lại. Hãy sẵn sàng thừa nhận một cách nhiệt huyết rằng bạn đã sai. Một khi bạn thừa nhận mình đã sai về điều gì đó, bạn được tự do. Cho đến lúc đó, bạn phải ôm nó như ôm cục đá. [13]
Một thành phần tinh tế hơn của sự trung thực là tính phi hình thức (informality). Tính phi hình thức quan trọng hơn nhiều so với cái tên gọi phủ định về mặt ngữ pháp của nó. Nó không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của một cái gì đó. Nó có nghĩa là tập trung vào những gì quan trọng thay vì những gì không quan trọng.
Điểm chung giữa tính hình thức và sự giả tạo là: ngoài việc làm việc, bạn còn cố gắng tỏ ra theo một cách nhất định khi bạn đang làm việc. Nhưng bất kỳ năng lượng nào dành cho việc bạn tỏ ra thế nào đều xuất phát từ việc bạn làm tốt. Đó là một lý do tại sao tụi mọt sách (nerd) lại có lợi thế trong việc làm những việc vĩ đại: họ dành rất ít nỗ lực để tỏ ra bất cứ điều gì. Thực tế thì đây chính là định nghĩa cơ bản về mọt sách.
Tụi mọt sách có một sự táo bạo ngây thơ, và đó chính xác là điều bạn cần để làm nên những công việc vĩ đại. Nó không phải là thứ học được, mà được giữ gìn từ thời thơ ấu. Vì vậy, hãy giữ lấy nó. Hãy là người dám đưa ra ý tưởng thay vì là người ngồi phía sau và đưa ra những lời phê bình nghe có vẻ thông tuệ. “Phê bình thì dễ” là đúng theo nghĩa đen nhất, mà con đường dẫn đến những việc vĩ đại thì không bao giờ dễ dàng.
Có thể có một số công việc mà việc hoài nghi và bi quan là lợi thế, nhưng nếu bạn muốn làm những việc vĩ đại thì lạc quan lại là lợi thế, ngay cả khi thế nghĩa là đôi khi bạn sẽ có nguy cơ trông ngu ngốc. Có một truyền thống cổ xưa là làm ngược lại. Kinh Thánh Cựu Ước nói rằng tốt hơn hết là nên im lặng để không trông giống như một kẻ ngốc. Nhưng đó là lời khuyên để ra vẻ thông minh. Nếu bạn thực sự muốn khám phá những điều mới, thì tốt hơn là nên mạo hiểm chia sẻ ý tưởng của mình với mọi người.
Một số người bẩm sinh đã trung thực, còn với những người khác thì cần phải nỗ lực hữu thức. Cả hai loại trung thực này đều đủ. Nhưng tôi nghi ngờ rằng sẽ không thể làm được việc vĩ đại nếu không chân thành. Ngay cả khi bạn chân thành thì việc đó cũng còn rất khó. Bạn sẽ không có đủ dung lượng cho sai sót để chứa chấp những sự biến dạng gây ra bởi giả tạo, thiếu trung thực về mặt trí năng, tỏ ra chính thống, hợp thời hoặc ngầu. [14]
Ghi chú
[1] Tôi không nghĩ bạn có thể đưa ra một định nghĩa chính xác về điều gì được coi là việc vĩ đại. Làm việc vĩ đại có nghĩa là làm một việc quan trọng thật tốt đến mức bạn mở rộng suy nghĩ của mọi người về những điều có thể. Nhưng không có ngưỡng nào cho tầm quan trọng. Đó là vấn đề về mức độ, và thường khó đánh giá vào thời điểm đó. Vì vậy, tôi muốn mọi người tập trung vào việc phát triển sở thích của họ hơn là lo lắng về việc chúng có quan trọng hay không. Chỉ cần cố gắng làm điều gì đó tuyệt vời, và hãy để các thế hệ tương lai phán xem bạn có thành công hay không.
[2] Rất nhiều hài kịch độc thoại dựa trên việc nhận thấy những điều bất thường trong cuộc sống hàng ngày. “Bạn có bao giờ để ý…?” Những ý tưởng mới đến từ việc làm như vậy về những thứ không tầm thường. Điều này có thể giúp giải thích tại sao phản ứng của mọi người đối với một ý tưởng mới thường là nửa đầu của tiếng cười: Ha!
[3] Yếu tố thứ hai đó rất quan trọng. Nếu bạn hào hứng với điều gì đó mà hầu hết các chuyên gia đều coi thường, nhưng bạn không thể đưa ra lời giải thích chính xác hơn ngoài “họ không hiểu”, thì bạn đang bắt đầu đi vào lãnh địa của những kẻ lập dị.
[4] Tìm kiếm một việc để làm không chỉ đơn giản là vấn đề tìm ra sự phù hợp giữa phiên bản hiện tại của bạn và danh sách các vấn đề đã biết. Bạn thường phải cùng tiến hóa với vấn đề. Đó là lý do tại sao đôi khi rất khó để tìm ra việc cần làm. Không gian tìm kiếm rất lớn. Nó là tích Descartes của tất cả các loại công việc có thể, cả đã biết và chưa được khám phá, và tất cả các phiên bản tương lai có thể của bạn.
Không có cách nào để bạn tìm kiếm toàn bộ không gian này, vì vậy bạn phải dựa vào kinh nghiệm (heuristics) để tạo ra các con đường đầy hứa hẹn xuyên qua nó, và hy vọng rằng các kết quả hợp nhau nhất sẽ được nhóm lại. Điều này không phải lúc nào cũng xảy ra, các loại công việc khác nhau được tập hợp lại với nhau phần lớn là do sự ngẫu nhiên của lịch sử cũng như do những điểm tương đồng vốn có giữa chúng.
[5] Có nhiều lý do khiến những người tò mò có nhiều khả năng làm được những việc vĩ đại, nhưng một trong những lý do tinh tế là, bằng cách giăng lưới rộng, họ có nhiều khả năng tìm thấy đúng việc để làm ngay từ đầu.
[6] Việc tạo sản phẩm cho một nhóm khán giả mà bạn cảm thấy kém tinh tế hơn mình cũng có thể nguy hiểm, nếu điều đó khiến bạn nói chuyện kiểu bề trên với họ. Bạn có thể kiếm được rất nhiều tiền bằng cách đó, nếu bạn làm theo cách đủ vô sỉ (cynical), nhưng đó không phải là con đường dẫn đến những việc vĩ đại. Nhưng điều này chẳng bận lòng những ai sử dụng phương pháp này.
[7] Tôi học được ý tưởng này từ cuốn A Mathematician’s Apology (Bản dịch tiếng Việt (có khá nhiều lỗi dịch): Lời xin lỗi của một nhà toán học) của Hardy, mà tôi khuyên bất cứ ai có tham vọng làm những việc vĩ đại, trong bất kỳ lĩnh vực nào, nên đọc.
[8] Cũng giống như chúng ta đánh giá quá cao những gì mình có thể làm trong một ngày và đánh giá thấp những gì mình có thể làm trong vài năm, chúng ta đánh giá quá cao thiệt hại do trì hoãn một ngày và đánh giá thấp thiệt hại do trì hoãn vài năm.
[9] Bạn thường không thể được trả tiền để làm chính xác những gì bạn muốn, đặc biệt là trong giai đoạn đầu. Có hai lựa chọn: được trả tiền để làm công việc gần với những gì bạn muốn và hy vọng sẽ đẩy nó lại gần hơn, hoặc được trả tiền để làm một việc hoàn toàn khác và thực hiện các dự án riêng của mình bên lề. Cả hai đều có thể hiệu quả, nhưng cả hai đều có nhược điểm: trong cách tiếp cận đầu tiên, công việc của bạn mặc định sẽ bị thỏa hiệp, và trong cách tiếp cận thứ hai, bạn phải đấu tranh để có thời gian làm việc đó.
[10] Nếu bạn sắp xếp cuộc sống của mình đúng cách, nó sẽ tự động mang lại chu kỳ tập trung-thư giãn. Phương án hoàn hảo là một văn phòng mà bạn làm việc và đi bộ đến và về.
[11] Có thể có một số người phi thường làm được việc vĩ đại mà không cần cố gắng một cách có ý thức. Nếu bạn muốn mở rộng quy tắc này để bao gồm cả trường hợp đó, nó sẽ trở thành: Đừng cố gắng trở thành bất cứ gì ngoại trừ thành người giỏi nhất.
[12] Điều này trở nên phức tạp hơn trong công việc như diễn xuất, nơi mục tiêu là tạo ra một nhân cách (persona) giả. Nhưng ngay cả ở đây cũng có thể bị ảnh hưởng. Có lẽ quy tắc trong những lĩnh vực như vậy nên là tránh sự giả tạo không chủ ý.
[13] Sẽ an toàn để có những niềm tin mà bạn coi là không thể nghi ngờ, nhưng nếu và chỉ nếu chúng cũng không thể bị bác bỏ. Ví dụ, sẽ an toàn nếu có nguyên tắc rằng mọi người nên được đối xử bình đẳng trước pháp luật, bởi vì một câu có từ “nên” trong đó thực sự không phải là một tuyên bố về thế giới và do đó khó có thể bác bỏ. Và nếu không có bằng chứng nào có thể bác bỏ một trong những nguyên tắc của bạn, thì không thể có bất kỳ sự thật nào mà bạn cần phải bỏ qua để bảo vệ nó.
[14] Sự giả tạo dễ chữa hơn sự thiếu trung thực về mặt trí năng. Sự giả tạo thường là một thiếu sót của người trẻ và sẽ biến mất theo thời gian, trong khi sự thiếu trung thực về mặt trí năng là một khuyết điểm về tính cách.
Dịch từ nguồn How to do great work (2023)