Ghi chú về một số từ quan trọng trong cuốn Grit: the Power of Passion and Perseverance của Algela Duckworth, tựa của bản dịch tiếng Việt là “Vững tâm bền chí ắt thành công. Grit. Sức mạnh của đam mê và kiên trì”.
Grit nên dịch là gì?
Bản tiếng Việt dịch grit là Bền bỉ. Đồng thời dịch perseverance là Kiên trì. Hai từ này tạo cảm giác giống nhau khi đọc. Ngoài ra còn có thêm Vững tâm và Bền chí, khiến cho mọi thứ cứ na ná nhau hết cả.
Một phiên bản dịch grit sang tiếng TQ là Đởm lượng (hoặc Đảm lượng, 胆量). Đởm là mật, Đởm lượng là kiểu Lớn mật. Từ Đởm lượng được dùng nhiều trong truyện kiếm hiệp. Theo lời kể của Việt Phương, tướng Nguyễn Sơn từng phát biểu trong một cuộc họp giai đoạn Toàn quốc kháng chiến: “Cuộc chiến sắp tới sẽ lâu dài tàn bạo vô cùng. Phần thắng chỉ giành cho ai đủ ý chí, đởm lượng.“
Như vậy, grit có thể được dịch là Đởm lượng.
Perseverance nên dịch là gì?
Trong sách, tác giả đề xuất công thức Grit = Passion & Perseverance. Passion dịch là đam mê, còn perseverance nên dịch là gì?
Tiếng Anh có hai từ có nghĩa rất gần nhau: persistence và perseverance. Nếu dịch ra tiếng TQ, ta có thể có phương án Kiên trì 坚持 và Nghị lực 毅力.
Hai từ tiếng Anh này khác gì nhau? Có một giải thích dễ hiểu và phù hợp với nội dung cuốn sách: persistence là khi bạn theo đuổi làm một việc gì đó mà bạn biết trước là kết quả sẽ như thế nào, còn perseverance là bạn theo đuổi làm một việc mà bạn KHÔNG biết là kết quả sẽ thế nào. Như vậy, perseverance thường là một quá trình kéo dài hơn rất nhiều, và – khác với persistence – có thể khiến bạn bỏ cuộc vì thấy tương lai mờ mịt. Như vậy, nếu nói về theo đuổi đam mê, theo đuổi sự nghiệp, thì perseverance sẽ là từ phù hợp hơn, vì không rõ kết quả trông sẽ thế nào.
Vậy thì nên dịch perseverance là Nghị lực, còn Kiên trì thì dành cho persistence. Ta có:
Grit = Passion & Perseverance
Đởm lượng = Đam mê & Nghị lực
Hi anh,
Để có thể dịch được một từ tiếng Anh sang tiếng Việt hay quả không dễ.
Dịch grit thành “Đởm lượng” thì em thấy có thể đúng nghĩa chứ chưa hay. Cái thiếu hay ở đây là độ thân thiện khi sử dụng (UX).
Sau khi tra thử một số từ điển, em thấy chữ: Gan góc, có vẻ hơn.
Gan góc:
– Tỏ ra có tinh thần dám đương đầu với mọi sự nguy hiểm.
– Can đảm một cách cứng cỏi.
– Một chiến sĩ gan góc. Con người gan góc. Gan góc chống cự đến cùng.
Nhưng sau đó em lại tìm được một bài viết về hai từ “Gan dạ” & “Can đảm”, em thấy rất hay, trên báo Bình Định Online, https://baobinhdinh.vn/viewer.aspx?macm=6&macmp=7&mabb=119527
Sau khi đọc bài viết đó, em thấy, dịch Grit thành: Can đảm có vẻ là hay nhất. Vừa đáp ứng được tính đúng nghĩa, vừa đáp ứng được tiêu chí thân thiện khi sử dụng.
–d.k.
Cám ơn bạn đã trao đổi. Đúng là các từ như gan góc, gan dạ hay can đảm (= gan mật) đều có thể dùng, tuy nhiên chúng đều dễ hiểu sang từ tiếng Anh khác như courage chẳng hạn. Để cố gắng chuyển tải hết nghĩa cuar từ gốc, tôi đang muốn đi ngược 1 chút, tức là ko tìm cách dùng từ có sẵn mà có thể hiểu sang nghĩa khác, mà dùng hẳn 1 từ mới (hoặc có vẻ mới). Nhược điểm sẽ là không thấy quen, ưu điểm là ng đọc sẽ ko hiểu sang nghĩa khác. Tất nhiên cách này là bất đắc dĩ, khi ko có từ nào đạt cả 2 tiêu chí – chính xác và quen thuộc.
Hi anh (tiếp),
Ở dưới là mấy ý mà em vừa viết,
Xin được chia sẻ với anh.
—
Đột nhiên em chợt nghĩ để một cái ghi chú mà em từng viết, chính xác là từng viết lại theo cách hiểu của em từ nội dung của cuốn sách em đọc. Đoạn đó về Ngôn ngữ và trí tưởng tượng (Language and imagination).
Nội dung chính của đoạn đó ý là: Người nói, cũng như người viết bằng việc nói và viết của mình thực ra là đang dẫn dắt tâm trí, hay cái trí tưởng tượng, của người nghe hay người đọc đến với cái hình ảnh hay cái ý mà người nói hoặc viết muốn. VD: Em nhìn thấy một cái cây khá lạ mắt, em quan sát và suy nghĩ về nó và về cái quan sát của em; em viết lại những quan sát đó. Rồi người đọc, có thể là anh, đọc cái em viết và mường tượng ra cái cây đó.
Bây giờ, vấn đề là làm sao để em có thể qua cái em viết mang đến cho anh cái mường tượng hay cái hình ảnh giống hoặc gần giống nhất với cái cây mà em đã thấy; và quan trọng hơn làm sao để em có thể chia sẻ, khơi gợi hay mang đến cho anh cái cảm xúc hay sự rung động hay ý nghĩa nào đó mà em đã có khi thấy cái cây đó; chứ không chỉ là vẻ bề ngoài của cái cây không thôi.
Muốn làm điều này, để có thể làm được điều đó: Buộc lòng em phải hiểu anh, hiểu cái ngôn ngữ của anh, hiểu cái trí tưởng tượng và cảm xúc anh có thể có mỗi khi đọc hay nghe một từ nào đó. Điều may mắn là người cùng chung ngôn ngữ, cùng chung văn hóa thì cũng có thể phần nào hiểu được điều đó bằng cái hiểu biết, cái trải nghiệm với cái ngôn ngữ chung; chẳng hạn như khi: viết từ cây đa, sân đình, em có thể mường tượng ra rằng người đọc sẽ hình ảnh và cảm xúc về một làng quê Bắc Bộ; còn khi em viết cây dừa, sông nước, thì khả năng cao người đọc sẽ mường tượng ra khung cảnh miền Nam Bộ, và khi em viết cây na, cây ổi thì hình ảnh có thể là tuổi thơ & khu vườn…
Em bắt buộc phải hiểu cái kho ngôn ngữ, kho hình ảnh, kho ý nghĩa và cảm xúc đi kèm đó ở trong đầu anh… rồi sau đó em dùng các từ ngữ hợp lý như một chiếc cầu kết nối một cái hình ảnh trong trí tưởng tượng của em, hay điều em từng quan sát thấy (khung cảnh một làng quê Bắc Bộ chẳng hạn) rồi qua đó chọn những từ ngữ, câu chữ mà em thấy có thể khơi gợi ra cái hình ảnh đó, nhiều khả năng em sẽ chọn những từ như: Cây đa, giếng nước, sân đình.
Nhưng đó là cái nỗ lực của em; và đó cũng chính là cái giới hạn của ngôn ngữ. Tất cả những gì em có thể làm chỉ là khơi gợi để tâm trí anh có thể dịch chuyển từ những gì anh đang thấy sang cái hình ảnh “làng quê Bắc Bộ”… Em (ngôn ngữ) chỉ có thể làm được đến đó, còn phía người nghe, người đọc cũng buộc phải có sự dịch chuyển bằng trí tưởng tượng thì cũng mới có thể thấy cái hình ảnh “làng quê Bắc Bộ” đó qua những mấy chữ: Cây đa, giếng nước, sân đình.
Tuy nhiên, hình ảnh đó em nghĩ người nào không từng sống ở làng quê Bắc Bộ thì có đọc những chữ ấy cũng sẽ không thấy cái “hình ảnh làng quê Bắc Bộ” hiện ra. Khi một người từ nhỏ sống ở thành thị, chưa có dịp sống ở làng quê Bắc Bộ, đọc mấy chữ “cây đa, giếng nước, sân đình” em mường tượng ra họ nhiều khả năng sẽ thấy hình ảnh của: Một cây đa có thể to hoặc nhỏ, một cái giếng (có thể là giếng khoan), và một cái sân (có thể như sân trường, sân ủy ban) v.v.. hoàn toàn không có hình ảnh một làng quê Bắc Bộ…
—
Em viết mấy dòng trên bởi em thấy, có lẽ, cái quan trọng ở đây khi mình dịch một từ sang tiếng Việt là: Liệu mình đã hình dung được chính xác cái hình ảnh ấy của từ tiếng Anh đó chưa. Điều này đòi hỏi khả năng ngôn ngữ và cả am hiểu văn hóa của chính tác giả người đã dùng, đã viết cái từ đó. Khi viết cái chữ đó, cụ thể ở đây là từ “grit” tác giả đó đã thấy hình ảnh gì ở trong đầu, hay đã muốn khơi gợi hình ảnh hay rung động nào ở độc giả.
—
Xác định được cái đó rồi thì mình sẽ dùng những từ ngữ phù hợp nhất với đối tượng độc giả của mình nhằm khơi gợi ra trong đầu họ cái hình ảnh, cái cảm xúc, cái rung động tương tự… chính là cái đích mà tác giả người nước ngoài đã làm được với mình (người dịch) và với những người Anh bản địa (cũng có lúc không).
Khi đã nghĩ như vậy rồi thì chúng ta sẽ thấy nó khá “có lối để đi” hơn.
Em lấy ví dụ:
Qua lời, nhạc và câu chuyện sáng tác bài hát “Country roads take me home” của ông Denver, thì con đường về quê của ông ấy không phải là con đường đê ngoằn ngoèo như ở mình mà là một đại lộ thẳng băng, vắng bóng người, chỉ toàn núi non hùng vĩ ở hai bên. Nhưng, đó là về mặt hình ảnh, còn về mặt cảm xúc và rung động thì em cảm nhận thấy ông ấy cũng có chung cảm xúc hồi ho9, xao xuyến y như người Việt trên đường về quê sau một quãng thời gia xa nhà, xa quê vậy.
—
Vậy thì, sẽ có những trường hợp, chúng ta không thể mang được chi khán giả cái hình ảnh bởi sự khác biệt về nhà cửa, về khung cảnh là quá lớn giữa nơi này và nơi khác…
Nhưng ở cảm xúc của con người, ở những gì thuộc về con người thì con người ở khắp mọi nơi cơ bản cũng như nhau.
Vậy thì ta có thể dùng cái yếu tố “bản chất con người” đó để làm cầu nối.
Vậy thì để dịch tốt ta cần: tìm hiểu và gây dựng cái kho cảm xúc và những rung động, cái ngôn ngữ của cảm xúc, con người sẽ có cảm xúc, có rung động như thế nào khi đứng trước một khung cảnh hùng vĩ, hay con người sẽ có tâm trạng thể nào khi đang ngồi trên thuyền lênh đênh trên mặt nước…
Và người nước ngoài, người tác giả của cuốn sách có cảm xúc, rung động thể nào với và khi dùng từ “grit”; tác giả đã muốn truyền tải cái rung động nào?
Em nghĩ, khi mình có thể làm được cả hai việc đó: Vừa có hình ảnh, vừa có rung động thì cái chữ mình dịch sẽ rất hay.
Một ví dụ tiêu biểu của việc dịch rất hay đó là: Đắc Nhân Tâm. Tại sao ngay cả khi chúng ta biết rằng tên gốc của cuốn sách là “How to Win Friends and Influence People” mà chúng ta vẫn thấy cách dịch là “Đắc Nhân Tâm” rất hay và chẳng muốn thay đổi; ngay cả khi chúng ta nói về cuốn sách với một ai đó chúng ta cũng dùng chữ “Đắc Nhân Tâm” một cách rất thoải mái và ngay cả khi chúng ta biết và thạo tiếng Anh và thấy: Thật khó mường tượng ra “How to Win Friends and Influence People” lại có thể dịch là “Đắc Nhân Tâm”. Nhưng rõ ràng cái mà chúng ta mường tượng ra và cảm nhận thấy khi đọc chữ “How to Win Friends and Influence People” khá tương đồng và giống với cái mà chúng ta mường tượng ra và cảm nhận thấy khi đọc chữ “Đắc Nhân Tâm”.
—
Viết đến đây thì em thấy: Sách có liên quan đến con người, cảm xúc, tâm trạng, có cả yếu tố tình cảm nữa thì: Dịch làm sao để toát lên được cái ý, cái tinh thần của cuốn sách, của câu chữ là thứ đem lại nhiều và đủ giá trị cho bản dịch.
Còn khi mà dịch sách chỉ đơn thuần là để cung cấp thông tin (văn bản luật hay hợp đồng chẳng hạn) thì cái cần nhất là đảm bảo độ chính xác, độ chuẩn chỉ của từng câu từng chữ. Không cần quan tâm đến cảm xúc, đến hình ảnh đi kèm; và đó cũng là lý do vì sao khi đọc những thứ như vậy chúng ta thấy chúng “khô không khốc”. Với từ Grit thì em nghĩ, cuốn sách ấy thiên về con người nên cốt yếu là dịch làm sao thoát lên, tỏa ra được cái tinh thần mà tác giả muốn đề cập đến là được.
Nhưng để làm được như vậy, trước hết chúng ta phải cảm nhận được cái tinh thần mà tác giả muốn toát lên là gì đã… Vậy câu hỏi ở đây là: Tác giả đã có, đã muốn toát lên cái tinh thần nào khi dùng chữ grit? Và chúng ta có thể vặn ngược lại là: Tác giả dùng chữ grit trong bối cảnh đó thực sự đã khéo chưa, chữ grit dùng trong bối cảnh đó thực sự đã khéo nhất chưa hay còn có thể có chữ khác khéo hơn v.v.. và nếu chúng ta đặt mình ở trong cái bối cảnh hay tình huống tương tự với tác giả nhưng nó diễn ra ở đây, ở VN và với chính chúng ta thì (tạm thời quên tác giả đi):: chúng ta sẽ mô tả, sẽ nói về tình huống đó như thế nào theo cách của chúng ta.
Em nghĩ là phải tìm được ra cái đó thì nó mới thực sự hay, rất rất hay.
–d.k.
Cám ơn bạn đã bỏ công trao đổi. Tất nhiên nếu tìm đc phương án đắc ý thì tuyệt quá rồi, nhưng khi chưa tìm đc thì ta vẫn cứ phải hoàn thành công việc chứ ko chờ mãi đc. Liên quan đến từ grit, thì tôi đang bàn về 1 phương án ở thời điểm hiện tại mà bản thân cũng chưa ưng lắm. Nếu đưa vào bản dịch sách thì sẽ cần cân nhắc thêm.
Dạ. Em rất vui được có dịp trao đổi cùng anh ạ.
–d.k.
Hi anh,
Em mới có thêm mấy suy nghĩ về Grit muốn được chia sẻ tiếp với anh.
—
Hôm vừa rồi em nghe một tập podcast mà ở đó có hai người gốc Việt rất giỏi tiếng Anh, nói tiếng Anh như người bản ngữ. Em thấy một người dùng từ “Grit” để mô tả về người kia, và để làm rõ hơn cái ý của mình thì người này dùng thêm hai từ: Determination và Resilience. (It [your life] is a story of grit: Determination and Resilience.)
Như vậy thì, cái hình ảnh gắn liền với “grit” ở trong đầu của người bản ngữ là, hoặc ít nhất là, “determination” và “resilience”.
Từ “determination” thì sau nhiều lần tra từ điển và suy nghĩ em thấy dịch là “Quyết tâm” là khá ổn.
Còn từ “Resilience” thì có vẻ phức tạp hơn. Nó vừa là dẻo dai bền bỉ, lại vừa là sự kiên cường, sự phục hồi và sức bật,
Hiện em vẫn chưa rút gọn được hơn mà chỉ thấy có thể là như thế này:
Grit = Quyết tâm + kiên cường, bền bỉ.
Ghi chú phụ: Trong bối cảnh liên quan đến passion và grit, Em thấy “quyết tâm” hay hơn “vững tâm”: Vững tâm thì cho ta thấy sự ra sức “chống đỡ” để bảo vệ thành quả hoặc duy trì ý chí của mình; còn quyết tâm bao gồm cả vững tâm+có ý chí và hành động nhằm đạt được một mục tiêu hay điều gì đó cụ thể, chứ không chỉ là việc gắng giữ vững lập trường hay ý chí của mình; quyết tâm là sẵn sàng đáp trả những đòn phản công của đối phương để đem về kết quả tốt hơn chứ không chỉ là gắng phòng thủ để bảo toàn tỷ số hoặc gắng chống đỡ để khỏi thua đậm hơn.
Cái từ grit này, em thấy rất phù hợp và tương đồng với cái hoàn cảnh, bối cảnh và những gì mà đội bóng U19 VN đã cho thấy ở Thường Châu, nhưng em chưa tìm ra từ nào để có thể lột tả rõ và đủ cái điều ấy.
–d.k.
resilience anh dịch là ‘đàn lực’. Theo anh thì grit là nói về cả quá trình, chứ ko phải 1 thời điểm. Như trận đá bóng thì có thể coi là 1 thời điểm thôi, yếu tố resilience ko thể hiện mấy, vì khoảng t/g ko đủ dài. Cái ý khác biệt giữa perseverance và persistence cũng là ở độ dài t/g.
Vâng anh, sau khi gửi bình luận em đọc lại và cũng cảm thấy trận bóng thì ngắn hơn rất nhiều với “your life”.
Hơi xa một chút với các ý trong từ điển, nhưng hiện giờ nếu cho em chọn thì em sẽ dịch grit là: Ý chí hoặc nghị lực. Trong hình ảnh đội bóng đó có ý chí, có nghị lực, và trong câu chuyện của người ở trong tập podcast cũng có ý chí và có nghị lực.
Em đọc lại đoạn dịch của cuốn sách mà anh viết ở đầu bài viết thì thấy dịch giả cũng đã có ý này trong tựa của bản dịch: “Vững tâm bền chí”. Sau một hồi thì lại trở lại với cái tựa của dịch giả… Nhưng qua đó thì em thấy mình cũng hiểu hơn về cái tựa mà dịch giả đã chọn. Khá thú vị ạ.
Grit: the Power of Passion and Perseverance
của Algela Duckworth, tựa của bản dịch tiếng Việt là “Vững tâm bền chí ắt thành công. Grit. Sức mạnh của đam mê và kiên trì”.
–d.k.
có lẽ cứ nên tìm cách làm giàu thêm từ vựng tiếng Việt. Cùng một nghĩa mà có vài ba từ cũng tốt, có thể sử dụng tùy lúc.
Dạ vâng, em cũng nghĩ vậy.
–d.k.