Những người thành công thường tỏ ra kiên trì (persistent). Những ý tưởng mới ban đầu thường không hiệu quả nhưng họ không nản lòng. Họ tiếp tục cố gắng và cuối cùng tìm thấy thứ gì đó hiệu quả.

Mặt khác, ngoan cố (obstinacy) thuần túy là công thức dẫn đến thất bại. Những người ngoan cố thật khó chịu. Họ không lắng nghe. Họ húc đầu vào tường và chẳng đi đến đâu.

Nhưng liệu có khác biệt thực sự giữa hai loại người này? Người kiên trì và người ngoan cố có thực sự hành xử khác nhau không? Hay họ đang làm điều tương tự, và sau này chúng ta chỉ dán nhãn cho họ là kiên trì hay ngoan cố tùy thuộc vào việc rốt cuộc họ có đúng hay không?

Nếu đó là khác biệt duy nhất thì không có gì có thể học được từ khác biệt đó. Bảo ai đó hãy kiên trì thay vì ngoan cố tức là bảo họ hãy đúng chứ đừng sai, và họ đã biết điều đó. Thế nhưng, nếu kiên trì và ngoan cố thực sự là những loại hành vi khác nhau, thì sẽ rất đáng để tách chúng ra. [1]

Tôi đã nói chuyện với rất nhiều người quả quyết (determined), và theo tôi dường như họ có những kiểu hành xử khác nhau. Tôi thường rời khỏi cuộc trò chuyện với suy nghĩ “Chà, anh chàng đó rất quả quyết” hoặc “Chết tiệt, anh chàng đó thật bướng bỉnh”, và tôi không nghĩ mình chỉ đang nói về việc liệu họ có vẻ đúng hay không. Đó là một phần, nhưng không phải tất cả.

Có điều gì đó khó chịu ở người ngoan cố không phải đơn giản là do họ nhầm lẫn. Họ sẽ không lắng nghe. Và điều đó thì không đúng với mọi người quả quyết. Tôi không thể nghĩ có ai quả quyết hơn anh em nhà Collison, và khi bạn chỉ ra cho họ thấy một vấn đề, thì họ không chỉ lắng nghe mà còn lắng nghe chăm chú như đang săn mồi. Có một cái lỗ ở đáy thuyền của họ ư? Có lẽ là không, nhưng nếu có thì họ muốn biết về nó.

Điều này cũng hệt với hầu hết những người thành công. Họ quan tâm hơn cả khi bạn không đồng ý với họ. Trong khi đó những người ngoan cố thì không muốn nghe bạn. Khi bạn chỉ ra vấn đề, mắt họ nghếch lên và câu trả lời của họ thì nghe như những nhà tư tưởng nói về giáo lý. [2]

Lý do khiến người kiên trì và người ngoan cố có vẻ giống nhau là vì cả hai đều khó dừng lại. Nhưng họ khó dừng lại theo nghĩa khác nhau. Những người kiên trì giống như những chiếc thuyền không thể giảm động cơ. Còn người ngoan cố thì giống như con thuyền không thể quay bánh lái. [3]

Trong trường hợp thoái hóa, ta không thể phân biệt được họ: khi chỉ có một cách duy nhất để giải quyết vấn đề, lựa chọn duy nhất là từ bỏ hay không, thì cả người kiên trì và ngoan cố đều nói không. Đây có lẽ là lý do tại sao cả hai thường được gộp lại trong văn hóa đại chúng. Văn hóa đại chúng giả định các vấn đề là đơn giản. Nhưng khi vấn đề trở nên phức tạp hơn, chúng ta có thể thấy sự khác biệt giữa chúng. Những người kiên trì gắn bó với những nút nằm cao trên cây quyết định hơn là những điểm thứ yếu nằm dưới, trong khi những người ngoan cố thì phun sơn khẩu hiệu “don’t give up” khắp toàn bộ cây không phân biệt.

Người kiên trì bám mục tiêu. Những người ngoan cố bám vào ý tưởng của họ về cách đạt được nó.

Tệ hơn nữa, điều đó có nghĩa là họ sẽ có xu hướng gắn bó với những ý tưởng đầu tiên về cách giải quyết vấn đề, mặc dù đây là những ý tưởng ít được củng cố nhất bởi thông tin có được từ kinh nghiệm giải quyết vấn đề đó. Vì vậy, những người ngoan cố không chỉ gắn bó với các chi tiết, mà khả năng lớn là gắn bó với những thứ sai.

***

Tại sao họ lại như thế? Tại sao những người ngoan cố lại ngoan cố? Một khả năng là họ bị quá tải (overwhelmed). Họ không có khả năng lắm. Họ nhận một bài toán khó. Họ ngay lập tức nhảy quá đầu mình. Vì vậy, họ túm lấy các ý tưởng theo cách mà ai đó trên boong một con tàu đang lăn bánh có thể túm lấy chỗ bám gần nhất.

Đó là lý thuyết ban đầu của tôi, nhưng khi kiểm tra thì nó không đúng. Nếu sự ngoan cố chỉ đơn giản là hậu quả của việc vượt quá giới hạn của một người, bạn có thể khiến những người kiên trì trở nên ngoan cố bằng cách bắt họ giải quyết những bài toán khó hơn. Nhưng điều đó lại không xảy ra. Nếu bạn giao cho anh em Collison một bài toán cực khó, họ sẽ không trở nên ngoan cố. Mà chắc là họ còn trở nên ít ngoan cố hơn. Họ biết rằng họ phải cởi mở với mọi thứ.

Tương tự, nếu sự ngoan cố là do hoàn cảnh gây ra, thì người ngoan cố sẽ không còn ngoan cố khi giải quyết những bài toán dễ hơn. Nhưng họ không làm vậy. Vậy nếu sự ngoan cố không phải do hoàn cảnh gây ra thì nó phải xuất phát từ bên trong. Nó phải là một đặc điểm trong tính cách (personality) của một người.

Sự ngoan cố là sự phản kháng mang tính phản xạ đối với việc thay đổi ý tưởng của một người. Điều này không giống với sự ngu ngốc, nhưng chúng có liên quan chặt chẽ với nhau. Sự phản kháng mang tính phản xạ đối với việc thay đổi ý tưởng của một người sẽ trở thành một loại ngu xuẩn, được tạo nên khi có nhiều bằng chứng trái ngược. Và ngoan cố là một hình thức không bỏ cuộc mà kẻ ngu dễ dàng thực hiện. Bạn không cần phải cân nhắc những sự đánh đổi phức tạp, bạn chỉ cần chôn chặt chân mình. Nó thậm chí có tác dụng, đến một lúc nào đó.

Việc sự ngoan cố có tác dụng giải quyết những vấn đề đơn giản là một đầu mối quan trọng. Sự kiên trì và ngoan cố không đối lập nhau. Mối quan hệ giữa chúng giống như mối quan hệ giữa hai loại hô hấp mà chúng ta có thể thực hiện: hô hấp hiếu khí và hô hấp kỵ khí mà chúng ta thừa hưởng từ tổ tiên xa xôi. Hô hấp kỵ khí là quá trình nguyên thủy hơn, nhưng nó có những công dụng riêng. Khi bạn bất ngờ nhảy tránh một mối đe dọa, thì đó chính là cơ chế mà bạn sử dụng.

Mức độ ngoan cố tối ưu không phải là zero. Sẽ rất tốt nếu phản ứng ban đầu của bạn trước một trở ngại là phản xạ tức thì (unthinking) “tôi sẽ không bỏ cuộc”, bởi điều này giúp ngăn chặn sự hoảng loạn. Tuy nhiên, phản xạ thiếu suy tính này chỉ đưa bạn đi được đến đó. Một người càng thiên về cực ngoan cố của trục thì khả năng thành công trong việc giải quyết các bài toàn hóc búa càng thấp. [4]

***

Sự ngoan cố là một cá tính đơn giản. Ngay cả động vật cũng có. Nhưng sự kiên trì lại có cấu trúc nội tại khá phức tạp.

Một đặc điểm để phân biệt người kiên trì là năng lượng của họ. Có thể nói nôm na là họ thực sự kiên trì hành động thay vì chỉ đơn thuần là chống cự. Họ không ngừng thử nghiệm các phương án khác nhau. Nghĩa là người kiên trì phải có trí tưởng tượng phong phú. Để có thể liên tục thử nghiệm, bạn cần phải liên tục nghĩ ra những điều mới mẻ để thử.

Năng lượng và trí tưởng tượng tạo nên một sự kết hợp tuyệt vời. Chúng tận dụng tối đa thế mạnh của nhau. Năng lượng tạo ra nhu cầu cho các ý tưởng được trí tưởng tượng sinh ra, từ đó thúc đẩy trí tưởng tượng tạo thêm nhiều ý tưởng mới, còn trí tưởng tượng thì cung cấp hướng để năng lượng đi. [5]

Việc sở hữu cả năng lượng và trí tưởng tượng đã là điều khá hiếm gặp. Tuy nhiên, để giải quyết các bài toán hóc búa, bạn cần thêm ba phẩm chất nữa: đàn lực (resilience), khả năng phán định tốt, và sự tập trung vào một mục tiêu nào đó.

Đàn lực nghĩa là không để tinh thần bị suy sụp bởi những trở ngại. Trở ngại là điều khó tránh khỏi khi bài toán đạt đến một quy mô nhất định. Vì vậy, nếu không thể bật dậy sau thất bại, bạn chỉ có thể thực hiện tốt công việc ở quy mô nhỏ. Song, đàn lực không đồng nghĩa với ngoan cố. Đàn lực có nghĩa là những trở ngại không làm thay đổi tinh thần của bạn, chứ không phải là chúng không thể làm thay đổi suy nghĩ hay quyết định của bạn (có lẽ phương án của tôi dịch resilience là ‘đàn lực’ thay vì ‘kiên cường’ đã thể hiện được ý này, ‘kiên cường’ là cứng và mạnh thì giống như cứ tiếp tục húc vào đá với phương án Anh ngữ là fortitude – ND).

Thực tế, sự kiên trì thường đòi hỏi người ta phải thay đổi suy nghĩ. Đó chính là lúc khả năng phán định tốt (good judgement) phát huy tác dụng. Những người kiên trì thường rất lý trí. Họ tập trung vào giá trị kỳ vọng. Chính yếu tố này, chứ không phải sự liều lĩnh, cho phép họ theo đuổi những công việc có xác suất thành công thấp.

Tuy nhiên, có một điểm mà những người kiên trì thường tỏ ra thiếu lý trí: đó là ở đỉnh của cây quyết định. Khi phải lựa chọn giữa hai vấn đề có giá trị kỳ vọng tương đương nhau, quyết định cuối cùng thường phụ thuộc vào sở thích cá nhân. Quả thực, họ thường cố ý phân loại các dự án vào những nhóm có biên độ giá trị kỳ vọng rộng, nhằm đảm bảo rằng dự án họ muốn thực hiện vẫn lọt vào nhóm đủ điều kiện được chọn.

Xét về mặt thực tế, điều này dường như không phải là vấn đề. Việc thiếu lý trí ở những tầng trên của cây quyết định cũng không sao cả. Một lý do là con người thường nỗ lực hơn đối với bài toán mà mình thích. Tuy nhiên, còn có một yếu tố tinh tế khác: sở thích của chúng ta đối với các bài toán không phải là ngẫu nhiên. Khi ta thích một bài toán mà người khác không quan tâm, thường là do ta đã vô thức nhận ra tầm quan trọng của nó lớn hơn mức họ tưởng.

Điều này dẫn đến phẩm chất thứ năm: cần phải có một mục tiêu tổng thể. Nếu giống như tôi, có lẽ bạn đã bắt đầu từ khi còn nhỏ với mong muốn làm được điều gì đó vĩ đại. Về lý thuyết, đó lẽ ra phải là động lực mạnh mẽ nhất, vì nó bao hàm mọi khả năng có thể thực hiện. Nhưng trên thực tế, nó lại không mấy hữu ích, chính vì nó bao hàm quá nhiều thứ. Nó không cho bạn biết phải làm gì ngay lúc này.

Vì vậy, trong thực tế, năng lượng, trí tưởng tượng, đàn lực và khả năng phán định tốt của bạn cần được hướng vào một mục tiêu khá cụ thể. Không nên quá cụ thể đến mức bỏ lỡ những khám phá tuyệt vời nằm ngay bên cạnh điều bạn đang tìm kiếm, nhưng cũng không được quá chung chung, nếu không nó sẽ chẳng thể tạo động lực cho bạn. [6]

Khi xem xét cấu trúc bên trong của sự kiên trì, ta thấy nó hoàn toàn không giống sự ngoan cố. Nó phức tạp hơn nhiều. Năm phẩm chất riêng biệt — năng lượng, trí tưởng tượng, đàn lực, khả năng phán định và sự tập trung vào mục tiêu — kết hợp lại tạo nên một hiện tượng trông có vẻ giống sự ngoan cố ở chỗ nó khiến bạn không bỏ cuộc. Tuy nhiên, cách thức bạn không bỏ cuộc lại hoàn toàn khác biệt. Thay vì chỉ đơn thuần kháng cự lại sự thay đổi, bạn được thúc đẩy hướng tới mục tiêu nhờ năng lượng và đàn lực, đi theo những con đường do trí tưởng tượng khám phá ra và được tối ưu hóa nhờ phán định. Bạn sẵn sàng nhượng bộ ở bất kỳ điểm nào nằm ở tầng dưới của cây quyết định nếu giá trị kỳ vọng của nó sụt giảm đáng kể, nhưng năng lượng và đàn lực vẫn tiếp tục thúc đẩy bạn hướng tới mục tiêu đã chọn ở tầng trên.

Xét đến những yếu tố cấu thành nên nó, không có gì ngạc nhiên khi kiểu cứng đầu đúng đắn lại hiếm gặp hơn nhiều so với kiểu sai lầm, và cũng không ngạc nhiên khi nó mang lại kết quả tốt hơn hẳn. Ai cũng có thể ngoan cố. Thực vậy, trẻ con, người say và kẻ ngốc thường giỏi nhất khoản này. Trong khi đó, rất ít người hội tụ đủ cả năm phẩm chất tạo nên kiểu cứng đầu đúng đắn, nhưng nếu họ làm được thì kết quả thật kỳ diệu.

Ghi chú

[1] Tôi sẽ dùng từ “persistent” (kiên trì) để chỉ kiểu cứng đầu tích cực và từ “obstinate” (ngoan cố) cho kiểu tiêu cực, dù tôi không dám khẳng định mình đang tuân theo cách dùng từ phổ biến hiện nay. Quan niệm thông thường hiếm khi phân biệt rạch ròi giữa hai kiểu cứng đầu này, và cách sử dụng từ ngữ cũng vì thế mà thiếu sự phân định rõ ràng. Lẽ ra tôi có thể sáng tạo một từ mới cho kiểu tích cực, nhưng có vẻ tốt hơn nếu mở rộng ý nghĩa của từ “persistent”.

[2] Có những lĩnh vực mà người ta có thể thành công nhờ ngoan cố. Một số nhà lãnh đạo chính trị vốn nổi tiếng vì điều này. Nhưng cách đó sẽ không hiệu quả trong những tình huống đòi hỏi phải vượt qua các bài kiểm tra thực tế khách quan. Và thực tế là, những nhà lãnh đạo nổi tiếng vì sự ngoan cố thường chỉ được biết đến nhờ việc giành được quyền lực, chứ không phải nhờ cách họ sử dụng nó một cách hiệu quả.

[3] Sẽ có sự kháng cự nhất định khi muốn thay đổi hướng đi của một người kiên trì, bởi việc chuyển hướng luôn đi kèm với những cái giá phải trả.

[4] Những người ngoan cố đôi khi vẫn thành công trong việc giải quyết các bài toán khó. Một cách là nhờ may mắn: giống như chiếc đồng hồ chết vẫn chỉ đúng giờ hai lần mỗi ngày, họ bám lấy một ý tưởng ngẫu nhiên nào đó và rồi ý tưởng ấy lại hóa ra đúng đắn. Một trường hợp khác là khi sự ngoan cố của họ triệt tiêu được một dạng sai lầm khác. Ví dụ, nếu một nhà lãnh đạo có những cấp dưới quá thận trọng, các ước tính về khả năng thành công của họ sẽ luôn chệch theo cùng một hướng. Vì vậy, nếu vị lãnh đạo đó cứ khăng khăng ra lệnh “cứ tiến hành bất chấp tất cả” trong mọi tình huống còn bỏ ngỏ, thì thường thường, quyết định của ông ta lại hóa ra đúng.

[5] Nếu chỉ dừng lại ở đó, tức là chỉ có năng lượng và trí tưởng tượng, bạn sẽ trở thành hình ảnh biếm họa rập khuôn thường thấy về họa sĩ hay nhà thơ.

[6] Hãy bắt đầu bằng cách sai lầm ở hướng nhỏ. Nếu thiếu kinh nghiệm, chắc chắn bạn sẽ mắc sai lầm theo hướng này hoặc hướng kia, và nếu sai lầm theo hướng đặt mục tiêu quá rộng, bạn sẽ chẳng đi đến đâu cả. Ngược lại, nếu chọn hướng nhỏ, ít nhất bạn cũng đang tiến về phía trước. Sau đó, một khi đã bắt đầu chuyển động, bạn có thể mở rộng mục tiêu của mình.

(Hết)

Dịch từ: The right kind of stubborn