Lời ND: bài viết này giải thích rất dễ hiểu về thể loại văn học của Alexievich, nhà văn Belarus được giải Nobel Văn chương 2015. Ở Việt Nam cũng có một vài nhà văn viết theo thể loại này.

“Luân lý nằm trong bản chất của sự vật” – câu này của chính trị gia người Pháp Necker được độc giả tiếng Nga biết đến vì Pushkin đã dùng làm đề từ cho một trong những chương của “Eugene Onegin” – cuốn sách được gọi là “bách khoa toàn thư về cuộc sống Nga”.

Svetlana Alexievich đã viết một cuốn bách khoa toàn thư về đời sống Xô viết mà trong đó bản chất của sự vật lại có vẻ rất xa rời luân lý. Những câu chuyện trong sách của bà xảy ra sau sự sụp đổ của chính quyền Xô viết. Nhưng ý nghĩa của chúng chính là ở chỗ, con người Xô viết chưa thực sự biến mất, tức là chính quyền mà anh ta lựa chọn không chỉ về mặt chính trị mà còn về mặt hiện sinh, thứ đã làm biến dạng và tiêu diệt anh ta, cũng chưa hề biến mất.

Các nhà văn Nga hay chê Alexievich rằng bà đâu có viết văn xuôi, mà chỉ làm công việc báo chí thông thường. Đúng là những nhà văn tuyên bố điều này không tạo được niềm tin bởi lẽ họ rõ ràng là thiếu đạo đức, nhưng họ đã khéo léo dán một cái nhãn sai trái và lừa dối. Trong đây có câu nói đầy tị hiềm của Prilepin “ở Nga có ít nhất 50 nhà văn ở đẳng cấp cao hơn bà ta,” hay nhận xét hợm hĩnh của Tatyana Tolstaya về “phương pháp thô lỗ, đánh vào nước mắt”, và nhận xét dạy đời của Yury Polykov rằng cái thứ “báo chí – biên tập” của bà chưa bao giờ trở thành văn học chủ lưu, mà chỉ đại diện cho “bất mãn nội tại”. Giải Nobel Văn chương mà Alexievich nhận vào năm 2015 vì đã sáng tạo ra một thể loại mới vượt xa ra ngoài khuôn khổ báo chí, “vì âm thanh đa giọng trong văn xuôi của bà cũng như việc khắc bia trường tồn cho nỗi đau và lòng dũng cảm,” chỉ tổ thổi bùng dậy những mê say vụn vặt này trong khoảng trống văn học Nga. Nhưng, chú ý đến họ nghĩa là không tôn trọng chính mình. Sẽ tốt hơn nếu nghe lời giải thích của chính Alexievich, người gọi những cuốn sách của mình là “câu chuyện của cảm xúc”:

“Đã từ lâu tôi tìm kiếm một thể loại phù hợp với cách tôi nhìn thế giới. Cách mắt tôi, tai tôi hoạt động… Tôi đã thử… Và tôi chọn thể loại của những giọng người… Những cuốn sách của mình, tôi đã tìm và nghe trên đường phố. Sau cửa sổ. Trong đó, những con người có thật nói về những sự kiện chính của thời đại họ – chiến tranh, sự sụp đổ của đế chế xã hội chủ nghĩa, Chernobyl. Và tất cả cùng nhau, họ để lại trong lời nói câu chuyện của đất nước, câu chuyện chung. Cả cũ và mới. Và mỗi người để lại câu chuyện về số phận con người nhỏ bé của chính mình. Ngày nay, khi thế giới và con người đã trở nên đa diện và đa biến (nghệ thuật ngày càng thừa nhận sự bất lực của mình), và tài liệu trong nghệ thuật ngày càng trở nên thú vị, thì nếu không có nó sẽ không thể hình dung ra một bức tranh hoàn chỉnh về thế giới chúng ta. Nó đưa chúng ta đến gần hơn với thực tại, nó nắm bắt và để lại những nguyên bản của quá khứ và hiện tại. Làm việc với tài liệu hơn 20 năm, viết 5 cuốn sách, tôi không ngừng bị thuyết phục và nhắc đi nhắc lại: nghệ thuật không hề nghi ngờ và không đoán được về nhiều điều ở con người, và khi đó cái điều chưa được biết này sẽ biến mất không dấu vết. Nhưng tôi không viết câu chuyện khô khan, trần trụi về sự việc hay sự kiện, tôi viết câu chuyện của những cảm xúc. Bạn cũng có thể gọi nó là câu chuyện bị bỏ qua. Người đó đã nghĩ, hiểu và ghi nhớ điều gì trong thời gian của sự kiện? Họ đã tin hay không tin vào điều gì, đã có những ảo tưởng, hy vọng, sợ hãi nào? Đã hiểu ra điều gì về bản thân và về thế giới… Đấy là những thứ không thể tưởng tượng ra, không thể bịa ra, chí ít là với số lượng lớn như vậy về các chi tiết đáng tin cậy. Chúng ta thường nhanh chóng quên đi mình đã như thế nào cách đây mười, hai mươi hay năm mươi năm. Và đôi khi chúng ta xấu hổ hoặc bản thân chúng ta không còn tin rằng đó là điều đã xảy ra với mình. Nghệ thuật có thể nói dối, nhưng tài liệu không lừa dối… Cho dù tài liệu cũng là ý chí, là mong muốn của ai đó. Nhưng tôi đã lắp ghép thế giới của những cuốn sách của mình từ hàng nghìn giọng nói, số phận, những mảnh vụn của cuộc sống và cuộc đời của chúng ta.”

Nữ văn sĩ đã thực sự đi tìm thể loại này. Nỗ lực đầu tiên của bà là cuốn sách “Tôi rời làng”, được chuẩn bị xuất bản vào năm 1976 nhưng bị ban tuyên truyền của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Belarus rút khỏi nhà in. Cuốn sách bao gồm những đoạn độc thoại của những người dân làng chuyển đến sống ở thành phố được ghi lại bởi Alexievich, lúc đó là nhà báo của tờ Selskaya Gazeta (Báo Nông thôn) và tạp chí Neman của Belarus. Các nhà chức trách không thích những lời chỉ trích về chế độ hộ chiếu và chính sách nông nghiệp của đảng. Khi có thể xuất bản, chính Alexievich đã từ chối và giải thích nguyên nhân chính là vì tác phẩm quá mang tính chất báo chí.

Nhu cầu của bà là tìm sự cân bằng giữa tính chủ quan mà một sự kiện xã hội quan trọng được cảm nhận bởi nhiều người liên quan này khác đến sự kiện đó, và tính khách quan của hiện tượng mà qua đó sự kiện đã được thể hiện. Chỉ có thể tìm ra một mối quan hệ như vậy bằng cách thức hoàn toàn nghệ thuật – và đó là điều mà Alexievich đã đi tìm.

Và đã tìm thấy.

Những năm 2010, khi cuốn sách “Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ” của bà đã âm thầm trở nên không được ưa chuộng trong các thư viện Nga, thì nhiều người không tin. Trong các thư viện Belarus dưới thời Lukashenko thì tất cả sách của bà đã biến mất từ lâu, và bản thân Alexievich cũng đã phải rời Belarus – từ năm 2000, bà sống ở Ý, Pháp và Đức. Nhưng ở Nga khi đó, bầu không khí luân lý khác hẳn so với chế độ độc tài Lukashenko, và “Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ” được coi là một tác phẩm kinh điển hiện đại không thể lay chuyển, là một phần của chương trình giảng dạy ở trường, và là nền tảng văn học cho vô số vở kịch và phim. Chưa kể trên thế giới thì đây là một trong những cuốn sách nổi tiếng nhất về Thế chiến hai – sau này nó thậm chí còn được họa sĩ Nhật Bản Keito Koume chuyển thể thành manga.

Từ lâu người ta đã quên rằng, vào thời điểm ra mắt năm 1984 (và đến cuối những năm 80 thì nó đã được xuất bản với số lượng 2 triệu bản), cuốn sách này đã gây ra tranh cãi gay gắt chưa từng có trong văn học Liên Xô. Bởi vì những đoạn độc thoại tạo nên cuốn sách đã tái hiện trải nghiệm đặc biệt của những người phụ nữ Liên xô tham gia Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại – phi công, phiên dịch, bác sĩ, y tá và hộ lý, lính bắn tỉa, giao liên và phụ nữ thuộc các nghề quân sự khác – nên tác giả ngay lập tức bị buộc tội là hạ thấp chiến công của họ và bôi nhọ hình tượng anh hùng. May mắn là, chí ít thì Alexievich không thể bị buộc tội đã bịa ra những đoạn độc thoại này: cuốn sách được viết sau bộ phim tài liệu bảy tập cùng tên, do đạo diễn người Belarus Viktor Dashuk quay dựa trên kịch bản của bà, và khán giả đã tận mắt nhìn thấy những nữ nhân vật này.

Dù sao đi nữa, thì dường như khi đó không có ai nói về thể loại phức tạp này – cuốn sách được xếp vào thể loại tài liệu.

Cuốn “Những nhân chứng cuối cùng: những câu chuyện không dành cho trẻ em” (1985) cũng đã không tạo nên thay đổi gì. Chấn thương chiến tranh thời thơ ấu (và nhân vật chính trong cuốn sách này là những đứa trẻ Liên Xô từ 6-12 tuổi sống sót qua Thế chiến hai) là một chủ đề tàn khốc và bi thảm đến mức dường như việc nhìn ra nhiệm vụ nghệ thuật đằng sau nó là không quan trọng.

Có lẽ mọi người bắt đầu nhìn ra sau khi cuốn sách “Những cậu bé kẽm” được xuất bản vào năm 1989, bao gồm những đoạn độc thoại của những người tham gia cuộc xâm lược của Liên xô vào Afghanistan và mẹ của họ. Tất nhiên, việc xuất bản nó chỉ có thể được thực hiện khi quá trình perestroika của Gorbachev bắt đầu, và chính sách glasnost (công khai) đã cho phép thảo luận một cách cởi mở về các chủ đề cấm kỵ. Nhân tiện, ngay cả các nhân vật trong cuốn sách này cũng đã tận dụng thành tựu của nền dân chủ: sau khi nó được phát hành, hay nói đúng hơn là sau buổi biểu diễn vở kịch dựa trên nó tại Nhà hát Hàn lâm Quốc gia Belarus mang tên Yanka Kupala, những bà mẹ của “lính Afghanistan” đã kiện Alexievich “vì đã bóp méo hình ảnh của những người lính nghĩa vụ quốc tế”.

Mặc dù chưa đến mức kiện cáo, nhưng trước đây bản thân hiện tượng này – sự phẫn nộ của những con người thực về cách họ xuất hiện trong một văn bản văn học – đã quen thuộc với nhà văn. Bà nhớ lại phản ứng của các nữ nhân vật trong cuốn sách đầu tiên của mình: “Đấy là chúng tôi kể cho cô để cô hiểu những gì chúng tôi đã trải qua. Nhưng không được viết về nó. Cần viết về thứ khác, về những huân chương của chúng tôi, về những chiến công của chúng tôi, cô đã được dạy ở Khoa Báo chí mà, phải không?” Và mặc dù cuốn sách được biên soạn hoàn toàn từ những câu chuyện của họ, nhưng sau khi phát hành, một số người đã phản ứng gay gắt – bởi vì tôi đã cho công chúng thấy họ đã khóc như thế nào, họ đã muốn trở thành phụ nữ như thế nào. Nhưng điều này không thể được thể hiện, và nói chung tất cả những điều này chỉ là vớ vẩn, cái chính là chiến thắng!

Nhưng chính sự không hài lòng với con người thật của một người với tư cách là một nhân vật trong sách là bằng chứng cho thấy rằng mọi người cảm nhận được bằng trực giác là văn bản có một siêu nhiệm vụ nào đó. Nhưng họ – vì nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân chính nhưng không phải duy nhất, là cái chất Xô viết đã ăn sâu vào gen của mình – đã không thể hiểu được siêu nhiệm vụ. Họ không thích khi nhận ra rằng họ đã trở thành những nét vẽ mà nhờ đó nhà văn đã tạo nên bức tranh thế giới của mình. Mọi nét vẽ đều hoàn toàn chân thực, bạn không thể phán xét hay tìm ra lỗi. Nhưng trong bức tranh này, mỗi người đều được tác giả chỉ định chính xác vị trí mà mình chiếm giữ trong đó, trái với ý muốn của họ.

Không chỉ các nhân vật mà ngay cả những nhà nghiên cứu chuyên nghiệp về các tác phẩm của Alexievich cũng khó để hiểu được đặc điểm này trong phong cách nghệ thuật của bà, vì sách của bà chứa đầy những câu chuyện nhân văn mạnh mẽ, là thứ thu hút sự chú ý trước tiên. Một câu chuyện như vậy, thực sự đậm chất Shakespeare, từ “Lời cầu nguyện Chernobyl” (1997), đã được đưa vào tất cả các vở kịch và phim dựa trên cuốn sách này, bao gồm cả series nổi tiếng “Chernobyl” của HBO. Những nhân vật trong truyện là những người giải quyết vụ tai nạn tại nhà máy điện hạt nhân Chernobyl, người thân của họ và những người tái định cư từ vùng bị nhiễm xạ. Vợ của một trong những người cứu nạn, đang mang thai, bước vào phòng bệnh nơi chồng cô sắp chết vì liều phóng xạ khổng lồ mà anh ta đã nhận. Trước lời trách móc bi thảm rằng như vậy là giết con, người phụ nữ này, người đã nướng bánh cả đời, đã trả lời: “Nhưng tôi yêu Vasya! Đây là chồng tôi! Chúa đã hợp nhất chúng tôi!”

“Cô ấy không tìm kiếm những lý lẽ lý tính, đó thuần túy là sự nhận biết thế giới thông qua cảm xúc,” Alexievich nhận xét, qua đó đã giải thích cái tên mà chính bà đặt cho thể loại mà bà đã tạo ra.

Nhưng thể loại là một chuyện, còn “Những cậu bé kẽm”, “Lời cầu nguyện Chernobyl” và đặc biệt là cuốn sách cuối cùng bà viết, “Thời đại Second Hand” (2013), bao gồm những đoạn độc thoại của những người hậu Xô Viết về cách họ sống sót khi Liên xô sụp đổ, đã thể hiện rõ quy mô vĩ đại của nhiệm vụ nghệ thuật mà Alexievich đặt ra cho bản thân. Theo tác giả, tất cả trong chúng đều kể lại việc “một lục địa xã hội chủ nghĩa rộng lớn đã chìm xuống nước như thế nào”. Nhưng con người trưởng thành ở lục địa này, “con người đỏ”, đã không ra đi cùng nó. Trong cuốn “Thời đại Second Hand”, Alexievich viết về con người này: “Trong hơn 70 năm, trong phòng thí nghiệm của chủ nghĩa Mác-Lênin, một giống người riêng đã được phát triển – homo soveticus. Một số tin rằng đây là một nhân vật bi thảm, những người khác khinh miệt gọi anh ta là sovok. Tôi dường như biết người này, người này quen thuộc với tôi, tôi đã sống cạnh người đó, nhiều năm. Người đó là tôi. Là những người quen, bạn bè, bố mẹ tôi.”

Vì lẽ đó, các tác phẩm của bà đã hình thành nên một chuỗi mà chính bà gọi là Biên niên sử của một điều không tưởng vĩ đại (Great Utopia). Nhà phê bình văn học Evgeniy Ermolin đã viết rằng các cuốn sách trình bày với thế giới một dự án đại quy mô, gần như kỹ vĩ, và “kết cục đáng thất vọng của thế kỷ XX Xô viết, những kết quả nhân học đáng buồn của nó, thảm họa xã hội – cái chết của những điều không tưởng và sự sụp đổ của ‘cường quốc’”

Evgeniy Ermolin viết: “Alexievich, lúc đầu không hề hay biết, đã tự gắn mình với dự án Xô viết vào thời điểm nó đang hấp hối, mà hóa ra kéo dài quá lâu (nó vẫn tiếp tục hấp hối cho đến ngày nay). Nhưng ở một mức độ còn to lớn hơn – bà đã gắn bản thân với thứ mà Liên xô với tư cách là một thảm họa địa chính trị chính của thế kỷ đã cố gắng xóa bỏ: cá nhân con người trong bối cảnh các tôn giáo Abraham và chủ nghĩa nhân văn hiện đại. Đã có nỗ lực thay thế con người ấy bằng con người Xô viết, một tác nhân của ý thức hệ (“con người đỏ” theo Alexievich), và nỗ lực này không phải là không có phần thành công. Alexievich là nhân chứng cho cơn hấp hối đã chiếm phần lớn cuộc đời chúng ta. Liên Xô đã sụp đổ, nhưng các tác nhân vẫn ở lại. Nhưng cũng không chỉ là các tác nhân, mà cả những con người mà số phận của họ là sự mất đi cái ý nghĩa cuộc sống, đã đành rốt cuộc chỉ là hư cấu, nhưng đã là cuộc sống của họ. Người ta đã sống nó và vẫn đang cố gắng sống nó ngày nay. Bà tập trung vào quá trình đen tối hóa tâm hồn mang tính lịch sử và siêu hình này, nhưng đồng thời sự chứng kiến của bà cũng chứa đầy cảm thông với cái Psyche điên rồ này, cái Psychee đã lầm lạc trong bóng đêm của một thời đại tàn khốc. Chính bà cũng bị trói vào cái bánh xe này, đang lăn vào vô định.”

Không có gì đáng ngạc nhiên khi nhà văn, người đã nghe vô số câu chuyện của con người theo đúng nghĩa đen và nhìn thấy đằng sau chúng, hay nói đúng hơn, trong chúng, trong những mẩu chuyện dường như nhỏ vụn, một bức tranh của giá trị tầm cỡ đó. Chính nhà văn này vừa cảm nhận vừa nhận ra thảm họa mà nước Nga đang lăn tới, khi tập trung tất cả những điều này vào trong nó.

“Chúng ta đang nói về con người Nga, người đã chiến tranh gần 150 trong hơn 200 năm qua. Và chưa bao giờ sống sung sướng. Đối với người này, mạng sống của con người chẳng có giá trị gì, và khái niệm về sự vĩ đại không phải là mọi người phải sống sung sướng, mà là nhà nước phải to lớn và chứa đầy tên lửa”, Alexievich viết.

Và bà đã nhìn thấy sự thoái hóa của “con người đỏ” (mặc dù dường như, còn thoái hóa đi đâu được nữa?) trong các sự kiện những năm gần đây một cách rõ ràng:

“Ngày trước, khi tôi viết cuốn sách về Afghanistan, “Những cậu bé kẽm”, mọi người đã thành thật hơn, các bà mẹ la hét… Gần đây tôi hỏi một bà mẹ (ở Nga): tại sao bà im lặng, con trai bà đã chết cơ mà? Và bà ấy nói: nếu tôi không im thì họ sẽ không cho tôi một triệu rúp, mà tôi muốn mua cho con gái một căn hộ bằng số tiền này”.

Và đối với Alexievich, hành động gây hấn của Nga với Ukraine tất nhiên không bắt đầu vào tháng 2 năm 2022. Tại Minsk, trong cuộc gặp gỡ độc giả vào tháng 9 năm 2014, bà nói với vẻ hết sức lo lắng: “Tôi nghĩ rằng đế chế vẫn chưa ra đi. Và cá nhân tôi có cảm giác rất lo ngại rằng nó sẽ không ra đi mà không có đổ máu. Chắc chắn là sẽ có chiến tranh ở Ukraine. <…> Và từ những gì tôi nghe được từ người dân ở Nga, tôi luôn có linh cảm về khả năng xảy ra nội chiến ở chính nước Nga. Một đất nước vĩ đại đã sụp đổ. Nhưng cỗ máy khổng lồ chính yếu, là nước Nga, thì vẫn còn. Và thế giới đã không sống được là bao trong ngây thơ và lãng mạn. Bây giờ họ đã lại sợ hãi: có gì trong cái vực thẳm này, nơi có vũ khí hạt nhân và những ý tưởng địa chính trị hoàn toàn điên rồ? Lại còn chẳng có khái niệm gì về luật pháp quốc tế, về một nền hòa bình mong manh vừa chân ướt chân ráo đến? Tôi mới từ Moscow về và rất lo lắng. Dường như họ là những trí thức thông minh, các nhà văn – vậy thì cái lòng ái quốc điên cuồng, lòng căm thù châu Âu, căm thù quá khứ và những gì đã xảy ra này ở đâu ra? Điều này thật đáng sợ. Một quá trình rất nguy hiểm đang diễn ra ở Nga. Sẽ có một cuộc chiến tranh lớn. Và một cuộc chiến tranh lớn sẽ lại càng kích động bản chất con người. <…> Không biết bạn thế nào chứ tôi thì sống với cảm giác thất bại. Sự ngây thơ và lãng mạn của những năm 1990, rằng ngày mai sẽ có một thế giới khác, rằng những chiếc xe buýt sẽ đưa chúng ta đến một tương lai tuyệt vời, đã không còn nữa.”

Chỉ những người chưa đọc sách của bà mới ngạc nhiên trước lời tiên tri như vậy của Alexievich. Bất kỳ người đọc chú ý nào cũng sẽ hiểu, cái nhìn sâu sắc này bắt nguồn từ đâu.

Vào thời điểm những kỳ vọng liên quan đến Nga sụp đổ, Alexievich hy vọng rằng con đường của quê hương bà, Belarus, sẽ vẫn khác: “Đối với tôi, có vẻ như người Belarus sẽ khác. Châu Âu ở cạnh chúng ta, chúng ta là một đất nước rất sùng đạo, và văn hóa Kitô giáo đóng vai trò tích cực. Chúng ta không có tính tự phát đó, tính tự tung tự tác đó ngay cả trong tâm trí. Đó là một thế giới hoàn toàn khác”, bà nói.

Vào năm 2013, Alexievich quyết định quay trở lại Belarus – mua một căn hộ ở Minsk và bắt đầu “xây tổ”, có lẽ với hy vọng về sự khác biệt về tâm trí này. Và niềm hy vọng đã khiến bà, một người thường ngồi trong phòng, trở thành người tham gia tích cực vào cuộc nổi dậy ở Belarus năm 2020. Bà trở thành thành viên của Hội đồng điều phối, được thành lập bởi những người lãnh đạo cuộc biểu tình để vượt qua cuộc khủng hoảng chính trị quốc gia. Cuộc biểu tình đã lan rộng đến mức họ bắt đầu tin rằng nhà độc tài sẽ cho phép nó được giải quyết bằng biện pháp chính trị… Nhưng sau khi cuộc nổi dậy bị đàn áp tàn bạo, 27 nghìn người đã bị giam giữ, và Belarus biến thành địa ngục – với các cuộc tra tấn, những vụ giết người trong nhà tù và trên đường phố. Khi rõ ràng rằng danh hiệu người đoạt giải Nobel sẽ không cứu được Alexievich khỏi bị bắt, đại sứ các nước châu Âu đã đến căn hộ ở Minsk của bà để bảo vệ bà bằng sự hiện diện cá nhân của họ. Chẳng bao lâu sau, bà sang Đức.

Vào thời điểm khởi hành, trên bàn Alexievich có bản thảo cuốn sách “Con nai tuyệt vời của cuộc săn vĩnh cửu”. Như tác giả đã nói, đó sẽ là những câu chuyện về tình yêu. Không biết bà đã viết xong chưa. Boris Pasternak, người xuất bản sách của Alexievich ở Nga, đã viết vào ngày kỷ niệm sinh nhật bà rằng ông không biết bây giờ bà đang viết cuốn sách gì…

Nhiều người tin rằng đây sẽ là cuốn sách nói về cuộc nổi dậy của người Belarus. Không thể tưởng tượng rằng Alexievich lại không đưa bi kịch này vào Biên niên Great Utopia của mình.

Chưa biết điều này là đúng hay không. Nhưng rõ ràng “con người đỏ” không muốn ra đi. Và bà nghe thấy con người đó, và tiếp tục viết câu chuyện khủng khiếp của họ.

Phan Phương Đạt dịch từ nguồn: Светлана Алексиевич: Мир недолго прожил с наивностью и романтизмом của Anna Berseneva (30/5/3023)