RỄ SỒI

Da màu giữa da trắng

Bộ phim được dàn dựng để khơi gợi cảm giác bất an ngay từ những khung hình đầu tiên. Những đám đông chen chúc, được thu lại qua ống kính tele, tạo nên ấn tượng rằng thành phố đang chật chội đến mức sắp vỡ tung. Một giọng thuyết minh vang lên: “Đây là Bradford, một thành phố của Anh. Thế nhưng, có những con phố ở đây mà bạn hầu như chẳng thể tìm thấy một gương mặt người da trắng nào”. Camera lia chậm, quét qua những con hẻm đầy rác phía sau các tòa nhà xuống cấp. “Đây là diện mạo của những khu dân cư có người châu Á sinh sống. Họ sống thiếu vệ sinh; có tới mười người chen chúc trong một căn phòng. Họ lại còn sinh rất nhiều con. Với tỷ lệ sinh như thế này, liệu mười năm nữa họ sẽ đông đến mức nào?” Trên màn hình, gương mặt một người phụ nữ hiện ra, đầy vẻ phẫn nộ: “Trong khi các chàng trai của chúng ta phải đổ máu ở Bắc Ireland, thì chính nước Anh lại đang bị xâm lược”. Tiếp đó là cảnh một đám đông—với những sĩ quan cảnh sát đi bên cạnh vẻ dửng dưng, vô cảm—đang hộ tống một cuộc tuần hành trên phố, nơi những người tham gia giương cao các biểu ngữ với dòng chữ: “Giữ cho nước Anh là của người da trắng!”

Chính với khẩu hiệu này, một chiến dịch chính trị đã được triển khai tại Anh—chiến dịch mà bộ phim này được sản xuất để phục vụ. Bên bờ sông Thames, “vấn đề chủng tộc” trở thành chủ đề của những cuộc thảo luận nghiêm trọng. Trước đây, chỉ có những kẻ cực đoan thuộc tổ chức “Mặt trận Quốc gia” (National Front) hay những nhân vật khét tiếng cổ súy cho tư tưởng “thuần chủng”—như Enoch Powell—mới dám công khai gieo rắc nỗi sợ hãi cho người dân bình thường về một cuộc “xâm lược” nhắm vào quần đảo Anh bởi “những đám đông da màu”. Theo Powell, chứng kiến ​​làn sóng người nhập cư không phải da trắng đổ về quần đảo Anh chẳng khác nào nhìn một quốc gia tự chất đống củi cho giàn hỏa thiêu chính mình. Ông ta cảnh báo rằng các thành phố tại Anh đang đối mặt với viễn cảnh một phần ba dân số sẽ không phải là người da trắng. Những xung đột chủng tộc trong nước là điều khó tránh khỏi, và theo quan điểm này, cách duy nhất để chấm dứt chúng là trục xuất cộng đồng người không phải da trắng khỏi quần đảo Anh. Như vậy, bên cạnh “vết thương” đẫm máu và nhức nhối tại Bắc Ireland, nước Anh còn có nguy cơ trở thành tâm điểm của các cuộc xung đột chủng tộc.

Giống như nhiều vấn đề nhức nhối tại nước Anh hiện đại, vấn đề chủng tộc phần lớn bắt nguồn từ quá khứ đế quốc của quốc gia này. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai và sự sụp đổ của đế chế, các doanh nhân Anh—vốn quen hưởng lợi từ nguồn lao động giá rẻ ở nước ngoài—đã bắt đầu tuyển mộ người dân từ các thuộc địa cũ, những người sẵn sàng đảm nhận các công việc tay chân với mức lương thấp tại Anh.

Làn sóng người nhập cư không phải người da trắng đầu tiên bao gồm những người da đen đến từ vùng Tây Ấn—như Jamaica, Trinidad và Guyana. Họ là hậu duệ của những người châu Phi từng bị các thương nhân Anh bắt làm nô lệ và bán cho các chủ đồn điền ở Tân Thế giới. Ngày nay, có khoảng 600.000 người từ khu vực Caribe đang sinh sống tại Anh.

Sự leo thang của các xung đột tôn giáo tại khu vực từng là Ấn Độ thuộc Anh, cùng với quá trình chia cắt đầy đau đớn tại Bengal và Punjab, đã châm ngòi cho làn sóng nhập cư thứ hai. Những người đến từ Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh này hiện chiếm nhóm lớn nhất trong cộng đồng người không phải da trắng tại Anh, với số lượng hơn một triệu người. Cuối cùng, làn sóng thứ ba (gồm khoảng 200.000 người) bao gồm các thương nhân và công chức gốc Ấn, những người di cư từ các thuộc địa cũ của Anh tại châu Phi.

Đạo luật Quốc tịch Anh năm 1948 đã trao quyền nhập cảnh không hạn chế vào Anh cho bất kỳ ai trong số 950 triệu thần dân cũ của Hoàng gia Anh. Tuy nhiên, khi thời kỳ bùng nổ kinh tế hậu chiến bắt đầu suy giảm—kéo theo nhu cầu lao động cũng giảm theo—những cánh cửa từng mở rộng đón chào đã bị đóng lại một cách vội vã. Bắt đầu từ năm 1962, các hạn chế đã được áp đặt đối với người dân từ các thuộc địa cũ dù họ vẫn sở hữu hộ chiếu Anh; các biện pháp này càng trở nên nghiêm ngặt hơn dưới Đạo luật Nhập cư Khối thịnh vượng chung (Commonwealth Immigrants Act), có hiệu lực từ năm 1971.

Trọng tâm của các đạo luật này nằm ở khái niệm “quyền cư trú dựa trên nguồn gốc” (patriality) — một khái niệm gắn liền với tổ tiên của mỗi cá nhân. Quyền cư trú tại Anh hiện chỉ dành cho những người sinh ra tại quốc gia này, những người có quốc tịch Anh, hoặc những người có ít nhất một cha mẹ (hoặc ông bà) sinh ra hoặc được nhập tịch tại Vương quốc Anh.

Cách diễn đạt cố tình gây rối rắm này ẩn chứa một thông điệp mang tính phân biệt chủng tộc. Quy định này ngăn cản việc nhập cảnh đối với những người không phải người da trắng dù họ sở hữu hộ chiếu Anh (do họ có được quyền công dân tại các thuộc địa thay vì tại chính quốc), trong khi vẫn mở cửa cho những người định cư da trắng đến từ Canada, Úc hoặc Nam Phi—với giả định rằng hầu như mọi người da trắng ở Nam Phi đều có cha hoặc ông nội xuất thân từ Anh.

Để tránh bị cáo buộc phân biệt chủng tộc, những người theo quan điểm tự do tại London thậm chí đã đặt ra và phổ biến một thuật ngữ riêng: “Khối Thịnh vượng chung mới” (New Commonwealth). Thuật ngữ này dùng để chỉ các cựu thuộc địa của Anh với đa số dân cư không phải người da trắng, qua đó phân biệt họ với các quốc gia tự trị “da trắng” gồm Canada, Úc, New Zealand và Nam Phi. Trong khi khái niệm “quyền cư trú dựa trên nguồn gốc” giúp người dân từ các quốc gia tự trị kể trên được miễn trừ khỏi các rào cản nhập cư, thì việc nhập cảnh từ “Khối Thịnh vượng chung mới” lại bị hạn chế bởi một hạn ngạch hàng năm là 5.000 người. Ngoài nhóm này, quyền nhập cảnh chỉ được dành cho thân nhân của những người nhập cư đã định cư tại Anh trước khi Đạo luật năm 1971 có hiệu lực. Tuy nhiên, ngay cả họ đôi khi cũng phải chờ đợi nhiều năm mới có cơ hội đoàn tụ với người thân của mình.

Trên thực tế, quy mô của nhóm người nhập cư không phải da trắng này—những người bị những kẻ phân biệt chủng tộc đổ lỗi cho tình trạng thiếu hụt việc làm, nhà ở, trường học và chỗ khám chữa bệnh mà người bản xứ Anh phải đối mặt—là bao nhiêu? Theo số liệu chính thức, có khoảng hai triệu người đang sống tại Anh xuất thân từ “Khối Thịnh vượng chung mới”. Trong số đó, 800.000 người được sinh ra ngay tại quần đảo Anh; do đó, họ không nên được coi là người nhập cư, mà đúng hơn là một nhóm thiểu số quốc gia. Như vậy, nhóm dân cư không phải người da trắng chiếm khoảng 4 phần trăm tổng dân số. Hơn nữa, số lượng công dân Anh di cư sang các quốc gia khác luôn cao hơn số người nhập cư vào Anh. Do đó, những lời bàn tán về một cuộc “xâm lược” của “vô số đám đông da màu ập xuống các hòn đảo vốn đã quá đông đúc này” thực chất chẳng qua chỉ là chiêu trò gieo rắc nỗi sợ hãi.

Cuối cùng, mặc dù cộng đồng người không phải da trắng thường bị đẩy ra bên lề xã hội, nhưng không thể phủ nhận đóng góp của họ đối với lực lượng lao động quốc gia. Những công việc như thu gom rác thải, vận hành phương tiện công cộng, làm việc trên dây chuyền tại các nhà máy ô tô ở vùng Midlands, hay lao động trong các nhà máy dệt và chế biến thực phẩm ở Lancashire và Yorkshire — những công việc vất vả, đơn điệu và “phi xã hội” nhất (thường diễn ra vào buổi tối, ban đêm hoặc ngày Chủ nhật) — phần lớn đều do những người lao động da sẫm màu đảm nhận.

Khi đi qua London, người ta dễ dàng nhận thấy ranh giới của các khu vực tập trung người không phải da trắng trùng khớp với những nơi có tỷ lệ thất nghiệp và nghèo đói cao. Những quận như Brixton hay Lewisham, nằm ở bờ nam sông Thames, gợi nhớ mạnh mẽ đến khu Harlem ở New York — không chỉ bởi sự hiện diện phổ biến của những gương mặt da màu, mà còn bởi cảm giác suy tàn, tuyệt vọng hiện hữu rõ rệt, cùng một bầu không khí ngột ngạt, bất an, tựa như một cơn bão sắp sửa ập đến.

Qua nhiều thế hệ, những người trẻ không phải da trắng vẫn bị mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn. Gánh nặng nghèo đói tước đi cơ hội tiếp cận giáo dục hoặc các bằng cấp chuyên môn của họ. Trớ trêu thay, chính những lao động có kỹ năng thấp này lại là nhóm khó tìm việc làm nhất và cũng là những người đầu tiên trở thành nạn nhân của các đợt cắt giảm nhân sự. Họ bị đẩy xuống tận cùng của nấc thang xã hội; điều này đồng nghĩa với việc những khu vực “giống như Harlem” ấy chính là những “vết loét” nhức nhối nhất trong lòng xã hội Anh.

Một lần nữa, những hình ảnh từ một bộ phim truyền hình — do chính những kẻ khởi xướng chiến dịch “Giữ cho nước Anh là của người da trắng!” (Keep Britain White!) thực hiện — lại hiện về trong tâm trí. Một người phụ nữ với vẻ điềm tĩnh phát biểu trước ống kính: “Chẳng hạn, tôi thích thịt xông khói hơn xúc xích. Vậy tại sao tôi lại bị buộc phải có cùng cảm nhận về người da màu giống như đối với người da trắng? Tôi là người Anh, và tôi ưu ái người Anh hơn. Họ dựa vào quyền gì mà muốn tước đoạt quyền tự do lựa chọn của tôi?”

Cội rễ của hệ tư tưởng này đã được Giáo sư Bhikhu Parekh—một người sinh ra tại Ấn Độ—phân tích một cách đầy thuyết phục trong một chương trình truyền hình tại London. Ông chỉ ra rằng, một quốc gia không thể thống trị các quốc gia khác nếu không tự thuyết phục bản thân rằng mình có quyền làm như vậy—rằng mình sở hữu những phẩm chất mà các dân tộc khác còn thiếu. Người Anh luôn vạch ra một ranh giới rõ rệt giữa họ và những dân tộc mà họ khuất phục. Họ tự gán cho mình những đức tính mà cư dân tại các thuộc địa được cho là không có, đồng thời khẳng định mình không mang những đặc điểm mà chính các thần dân thuộc địa đó lại có rất nhiều. Chẳng hạn, người bản địa bị mô tả là những kẻ giàu cảm xúc—giống như phụ nữ hay trẻ em—trong khi ngược lại, người Anh được khắc họa là những người luôn điềm tĩnh, không hề nao núng. Người bản địa bị coi là bốc đồng, còn người Anh thì tỉnh táo, sáng suốt. Nếu người bản địa bị xem như một “bầy đàn”—quen dựa dẫm vào nhau—thì người Anh lại được mô tả là những cá nhân độc lập, tự đứng vững trên đôi chân của chính mình.

Giáo sư Bhikhu Parekh giải thích rằng, những quan niệm đầy định kiến ​​này—vốn hình thành trong thời kỳ chinh phạt thuộc địa—đã kết tinh thành một “thước đo nhân loại” mà người Anh dùng để đánh giá cả bản thân lẫn những người khác. Vì tiêu chuẩn này bắt nguồn từ chính lối tư duy và cách sống của họ, nên người Anh đương nhiên tự coi mình là những người gần gũi nhất với hình mẫu lý tưởng đó—từ đó đặt bản thân lên đỉnh cao của hệ thống phân cấp nhân loại. Những người châu Âu khác—những người ở bên kia eo biển Manche, nơi cũng tồn tại một hệ thống phân cấp nội bộ tương tự—bị xếp vào bậc thấp hơn người Anh. Tiếp đến là người châu Á, và ở vị trí thấp nhất là người châu Phi.

Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc—thứ đã phát triển xuyên suốt thời kỳ thuộc địa—không hề biến mất khi những thần dân từ các thuộc địa cũ bắt đầu đặt chân đến quần đảo Anh; đó là điều mà Bhikhu Parekh đã chỉ ra.

Đây là những đúc kết từ một giáo sư người Ấn Độ đang giảng dạy tại một trường đại học ở Anh. Nhiều khán giả truyền hình người Anh có lẽ đồng tình với quan điểm của ông, dù cũng có không ít người nghĩ khác. Suy cho cùng, câu nói cổ xưa rằng “thổ dân bắt đầu từ Calais” vẫn tồn tại bền bỉ suốt bao lâu nay.

Người Anh sở hữu bản chất cốt lõi của sự trịch thượng: niềm tin thâm căn cố đế rằng luôn có một tầng lớp nằm dưới tầng lớp của họ—ít nhất là một nhóm người có thể bị coi là thấp kém hơn.

Nhóm người này, vốn nằm ở vị trí thấp hơn cả các tầng lớp dưới trong xã hội Anh, tựa như một kiểu người bị gạt ra bên lề. Trong nhiều thế kỷ, thái độ trịch thượng của những người Anh thuộc tầng lớp thấp đã được nuôi dưỡng và duy trì nhờ thực tế rằng, trên khắp thế giới—trên khắp đế chế lừng lẫy một thời—mọi người đều phải quỳ gối trước họ vì họ là người da trắng, và cúi đầu trước họ vì họ là người Anh. Họ là bề trên của ai đó. Và họ cảm thấy hài lòng với bản thân mình.

Thế nhưng, khi đế chế sụp đổ, các tầng lớp thấp trong xã hội Anh cảm thấy vô cùng khó chịu khi nhận ra mình đã rơi xuống tận đáy cùng. Rồi đột nhiên, hàng trăm, hàng ngàn người mới bắt đầu xuất hiện—những người mà họ có thể nhìn bằng ánh mắt khinh miệt ngay trên chính đất nước mình. Những người mới đến này đảm nhận những công việc tồi tệ nhất, sống trong những điều kiện nhà ở tồi tàn nhất. Họ thậm chí còn có màu da khác biệt, đảm bảo rằng chẳng ai—thật sự là chẳng ai—có thể nhầm lẫn một người Anh thuộc tầng lớp thấp với họ được. Tất cả họ, không phân biệt ai, đều phải hứng chịu cách đối xử vốn thường dành cho những kẻ bị xã hội ruồng bỏ: họ bị coi là bẩn thỉu, lười biếng, thiếu vệ sinh và xấc xược (nghĩa là họ hành xử như thể các tầng lớp xã hội khác không hề tồn tại). Bằng cách này, Đế chế đã thực hiện dịch vụ cuối cùng và vĩ đại nhất cho chính quốc: từ Trinidad và Barbados, từ Ấn Độ và châu Phi, nó gửi những đứa con của mình đến để cứu vãn hệ thống giai cấp của nước Anh.

David Frost và Antony Jay (Anh). Gửi nước Anh – Với tất cả tình yêu. 1967

Một số trong chúng ta ưa họ, một số trong chúng ta ghét họ, nhưng hầu như ai cũng ước họ đừng ở đây—và điều đó được thể hiện qua thái độ thờ ơ lịch thiệp đầy đặc trưng, ​​một bí quyết mà chỉ người Anh mới sở hữu.

Colin MacInnes (Anh). England, Half English (Nước Anh, nửa Anh). 1961

Xem tiếp phần sau: Phương Bắc khói bụi