(Aki Ito. The rise of the job-search bots)

Vào mùa thu năm 2020, tôi phải làm một việc chưa từng làm: tìm việc mới. Về lý thuyết, đó là điều mà lẽ ra tôi phải rành với tư cách là một nhà báo kinh tế. Nhưng trong thực tế, tôi chưa từng, vì đã tìm được một công việc tuyệt vời ngay sau khi tốt nghiệp đại học và gắn bó với nó trong một thập kỷ. Tôi đã không hề biết rằng, đi tìm việc ở nước Mỹ thế kỷ 21 sẽ đau khổ thế nào.

Tôi lao vào nhiệm vụ. Nghiên cứu tỉ mỉ các nhà tuyển dụng. Nộp đơn cho hàng tá cơ hội. Tôi đã điều chỉnh CV để phù hợp với từng mô tả công việc. Tôi đã viết những đoạn văn chân thành về lý do tại sao những vị trí đó rất hợp với tôi. Tuy nhiên, tất cả những gì tôi nhận được chỉ là một loạt email từ chối được soạn sẵn – hoặc tệ hơn là sự im lặng. Tôi rất thất vọng vì đã không tiến tới một cuộc phỏng vấn nào. Điều này thật khủng khiếp, tôi nghĩ. Mọi người làm thế nào nhỉ? Cứ như tôi đã gửi đơn vào không trung.

May mắn thay, tôi đã tìm được việc sau vài tháng. Nhưng trải nghiệm thì nhớ mãi. Ngày nay, xin việc lại càng trở thành một cơn ác mộng. Trên thị trường hiện nay, không có gì lạ khi những công việc hoàn toàn bình thường có thể thu hút đến hàng nghìn hồ sơ. Các nhà tuyển dụng bị quá tải đến nỗi họ hầu như không thể liếc nhìn chúng chứ đừng nói đến việc đọc. Toàn bộ quá trình đã trở thành một trò chơi kỳ lạ: Người tìm việc gửi thư tới hàng trăm công ty, cố gắng để nổi bật giữa những cơn sóng thần ứng viên. Mọi thứ trở nên tồi tệ đến mức LinkedIn không còn công bố số lượng người nộp đơn đăng ký tuyển dụng trên cổng thông tin việc làm nữa.

Vì vậy, khi tôi nghe nói rằng giờ đây có thể sử dụng bot để ứng tuyển hàng loạt cho các cơ hội việc làm, tôi đã rất tò mò. Các bot — với những cái tên như LazyApply và Massive — đã biến công cuộc tìm việc thành một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ. Bạn trả một khoản phí, đưa sơ yếu lý lịch của mình vào bot, nói cho nó biết bạn đang tìm kiếm điều gì và bùm! — nó bắt đầu thay mặt bạn gửi hàng trăm đơn, thường là theo thời gian thực. Đó là lời hứa của AI, được áp dụng cho thị trường việc làm: một cỗ máy nhân sự thông minh, được cá nhân hóa, được thiết kế để mang lại cho bạn một hợp đồng việc làm thông qua sự kết hợp giữa hiểu biết về công nghệ và sức mạnh vũ phu.

Câu hỏi là: Các bot có hiệu quả không? Tôi quyết định tìm hiểu. Vì thế tôi thử ẩn danh trong thời đại AI.

Tôi không có nhu cầu tìm việc. Nhưng vào một đêm khuya, tôi mở lon bia, cập nhật CV, rút thẻ tín dụng và giao phó số phận của mình cho một bot xin việc. Nó sẽ ứng tuyển những vị trí nào? Nó sẽ phản ánh chính xác đến mức độ nào các kỹ năng và sở thích của tôi với nhà tuyển dụng? Một người bạn đùa: “Liệu sếp bạn có cho rằng chuyện này sẽ kết thúc bằng việc bạn nhảy việc?” Ý nghĩ đó thậm chí còn chưa hề xuất hiện trong đầu tôi. Tôi không nghĩ có nhà tuyển dụng nào sẽ thực sự cắn câu. Làm sao mà một phiên bản do AI tạo ra của tôi có thể cạnh tranh được trong một thị trường việc làm đông đúc và hỗn loạn như vậy?

Sau khoảng 120 lần ứng tuyển, tôi đã thay đổi quan điểm.

***

Bot đầu tiên tôi thử có tên là Sonara. Với 79,99$ một tháng, tôi đã đăng ký gói “biên độ” đắt nhất, cho phép đăng ký 420 vị trí tuyển dụng. Sau khi tôi dành nửa giờ để tải lên CV và hoàn thiện profile của mình, Sonara đã cho tôi đâu đó một tá lựa chọn. Tôi bật đèn xanh cho một vài trong số đó và bot hứa sẽ gửi. Mỗi buổi sáng khi tôi đăng nhập lại, nó gửi cho tôi rất nhiều lựa chọn mới để xem xét. Nhưng những cái tôi đã duyệt vẫn tiếp tục xếp hàng chờ, chưa được gửi. Đó không phải là cách xin việc xối xả vòi cứu hỏa mà tôi đang tìm kiếm. Tôi đã ping dịch vụ khách hàng một vài lần. Sau đó một tuần, một tuyên bố xuất hiện trên trang web của Sonara, báo là ngừng dịch vụ. Hay chửa, tôi nghĩ. Đi tong 79,99$.

Không nản lòng, tôi đăng ký WonsultingAI, một dịch vụ có vẻ rất hời với chỉ 19,99$ một tháng. Nó thủ công hơn Sonara một chút: mỗi lần muốn nó thu hút nhiều cơ hội việc làm hơn, tôi phải nhập cấp độ kinh nghiệm của mình và nêu rõ chức danh cũng như địa điểm của vị trí công việc mà tôi đang tìm kiếm. Nó có một tính năng thú vị cho phép tôi sử dụng các resume khác nhau cho từng chức danh công việc mà tôi ứng tuyển, nghĩa là tôi có thể nêu bật các kỹ năng và thành tích khác nhau cho các vị trí khác nhau. Nhưng giống như Sonara, nó không cho tôi thấy nhiều cơ hội việc làm và nó khá lộn xộn. Khoảng một phần ba số đơn chưa bao giờ được gửi đi.

Tôi đã hy vọng nhiều hơn với Massive, một bot khác mà tôi đã thử. Đúng như tên gọi, nó cho tôi nhiều thông báo tuyển dụng hơn nhiều so với Sonara và Wonsulting. Nhưng nó có một danh sách hạn chế được đặt trước về các nghề nghiệp của công ty mà tôi có thể đăng ký. Tôi đã chọn một vài vị trí mà tôi cảm thấy phù hợp nhất: content mktg và PR. Với 39$ một tháng, nó sẽ gửi tới 50 đơn mỗi tuần. Cứ sau vài ngày, tôi lại dành 20 phút để sàng lọc các lựa chọn và phủ quyết những công việc không liên quan. Tất cả có vẻ khá trôi chảy. Sau vài ngày, tôi bắt đầu nhận được lượng email tự động đều đặn từ nhiều nhà tuyển dụng khác nhau cảm ơn tôi đã gửi đơn. Tuy nhiên, 50 ứng tuyển mỗi tuần có vẻ khá khiêm tốn trong thời đại AI. Thứ tôi muốn là kiểu bắn loạn xạ rồi chờ vận may, một chiếc súng máy của các bot ứng tuyển. Vì thế, tôi đã chuyển sang LazyApply.

LazyApply không cho đăng ký hàng tháng nên tôi đã mua gói trọn đời với giá 129$. Điều đó đã cho tôi khả năng gửi tối đa 750 đơn mỗi ngày. (Còn có gói đắt tiền hơn cho phép số lượng không giới hạn, nhưng tôi không thể tưởng tượng được việc gửi 750 đơn trong một tuần chứ đừng nói một ngày). Không giống các bot khác thu thập cơ hội việc làm vào trang web của mình, LazyApply gửi đơn qua các thông báo bên ngoài. Vì vậy, tôi đã liên kết hồ sơ LazyApply hoàn toàn mới của mình với các tài khoản của mình trên Indeed, ZipRecruiter và LinkedIn. Sau đó tôi thả nó ra.

Không giống các bot khác, LazyApply thực hiện tất cả việc đăng ký trong thời gian thực, ngay trước mắt tôi. Cứ như thể ai đó đã hack máy tính của tôi: Tôi quan sát con bot nhấp vào nhiều ô khác nhau và gõ ra câu trả lời cho những câu hỏi ngắn. Trong vài phút đầu tiên, tôi bị mê hoặc. Sau đó, tôi bắt đầu hoảng sợ. Trong một ứng dụng, bot chỉ ra rằng tôi nói được tiếng Tây Ban Nha ở cấp độ đàm thoại, điều mà tôi chắc chắn là không. Trong một lần khác, nó bảo tôi là người Mỹ gốc Phi, mặc dù tôi đã nêu rõ trong hồ sơ LazyApply của mình rằng tôi là người châu Á. Lẽ ra tôi không nên ngạc nhiên, vì AI có xu hướng bịa đặt nổi tiếng. Nhưng tôi đã cảnh giác. Nếu tôi là một người tìm việc thực sự, có lẽ tôi đã rút phích cắm của cỗ máy lừa đảo này. Nhưng thay vào đó, tôi đã để LazyApply làm việc của nó. Tôi tò mò muốn biết Aki người Mỹ gốc Phi nói tiếng Tây Ban Nha sẽ làm những công việc nào, nếu có.

Sau đó mọi chuyện còn trở nên kỳ lạ hơn. Sau một vài lần ứng tuyển, tôi nhận ra rằng LazyApply không sử dụng bản lý lịch cập nhật mà tôi đã cung cấp. Thay vào đó, nó đính kèm một tài liệu mà tôi không nhận ra, có tiêu đề ” Aki Ito Cover Letter, Resume, Links for Insider.pdf.” Thật kỳ lạ, tôi nghĩ. LazyApply có tự động tạo thư xin việc cho tôi không? Tôi tự hỏi liệu điều đó có tốt không. Nhưng khi tôi mở bản PDF, tôi thấy nó đề ngày 24 tháng 10 năm 2020. Nó viết: “Kính gửi ông Carlson: Tôi viết thư để ứng tuyển vào vị trí biên tập viên phân tích tại Insider.” Thay vì gửi bản resume mà tôi đã cung cấp, LazyApply gửi một lá thư xin việc cũ rích mà nó tìm thấy dưới đáy tài khoản LinkedIn của tôi, từ khi tôi nộp đơn vào Business Insider ba năm trước. Chỉ trong một nhát, 27 nhà tuyển dụng — từ trang web mà tôi chưa bao giờ nghe tên là CryptoNewsZ đến các ấn phẩm đáng kính như The Boston Globe — đã nhận được đơn từ tôi nói về việc tôi muốn làm cho một trong những đối thủ cạnh tranh của họ đến mức nào. LazyApply, tôi kinh hoàng nhận ra, đang sống đúng với tên của nó.

***

Xin việc chưa bao giờ là dễ dàng hay dễ chịu. Ngày xưa không ai thích điều đó, khi mọi người tìm việc bằng cách quét các quảng cáo rao vặt trên tờ báo địa phương, ra quán in resume, gửi đơn và sau đó đợi hàng tuần hoặc hàng tháng để nhận được phản hồi. Bản thân tìm việc luôn là một công việc.

Internet hứa hẹn sẽ thay đổi tất cả điều đó. Ba thập kỷ trước, khi Monster và CareerBuilder ra mắt, họ đã tìm cách kết nối lượng lớn người tìm việc và nhà tuyển dụng trong một diễn đàn lớn – để tạo ra những gì được biết đến trong kinh tế là một thị trường dày hơn. Với sự kết nối hiệu quả hơn giữa các công ty và nhân viên tương lai, chúng ta thậm chí có thể giảm tỷ lệ thất nghiệp một cách bền vững và tăng năng suất.

Nhưng một thị trường dày hơn thực sự không làm cho quá trình kết hợp trở nên hiệu quả hơn. Các nhà tuyển dụng có quyền tiếp cận với lượng ứng viên lớn hơn, nhưng họ không có công cụ để sàng lọc vô số các lựa chọn bỗng ập xuống. Bị vây hãm bởi số lượng, họ đối phó bằng cách dành ít thời gian hơn để xem xét thông tin chi tiết của từng người nộp đơn và lọc ra những người họ từ chối. Các ứng viên thích nghi bằng cách gửi nhiều đơn hơn, điều này càng khiến bộ phận nhân sự quá tải. Công nghệ mới đi kèm với một bước ngoặt trớ trêu: Nó khiến việc xin việc trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, đồng thời lại khó tìm được một công việc hơn bao giờ hết.

Làn sóng AI đầu tiên được cho là sẽ khắc phục những sự cố trên Internet. Các trang tuyển dụng bắt đầu đóng vai trò tích cực hơn trên thị trường, sử dụng dữ liệu lớn để giới thiệu những công việc tốt nhất cho người tìm việc và những người tìm việc tốt nhất cho nhà tuyển dụng. Một thập kỷ trước, khi viết cho Bloomberg, tôi đã thừa nhận rằng cách tiếp cận mới cuối cùng có thể giải quyết được điều mà một nhà kinh tế học gọi là “vấn đề mò kim đáy bể” của thị trường việc làm. Tôi đã sai toét. Vòng luẩn quẩn tiếp tục, buộc mọi người phải nộp đơn xin việc nhiều hơn khi cơ hội thành công của họ giảm đi. Do đó mà các bot xuất hiện.

Tuy nhiên, cho đến nay, có vẻ như sự xuất hiện của các job bot chỉ khiến vấn đề trở nên tồi tệ hơn. Đầu tiên, các nhà tuyển dụng ghét chúng. Bộ phận HR không có cách nào để biết đơn nào đến từ con người và đơn nào đến từ máy móc. Tất nhiên, trừ khi bot gặp lỗi ngớ ngẩn, giống như LazyApply đã làm với đơn của tôi. Những lỗi dữ liệu, câu trả lời vô nghĩa cho các câu hỏi, lời hứa sai lầm về khả năng nói tiếng Tây Ban Nha trôi chảy – nếu ủy thác để bot thực hiện công việc tìm kiếm, có thể bạn sẽ trông rất tệ.

Tony Riggins, người có nhiều năm kinh nghiệm làm nhà tuyển dụng cho các công ty công nghệ hàng đầu, cho biết: “Đó chắc chắn là một rủi ro rất lớn. Nó có thể gây tổn hại hoàn toàn đến khả năng ứng cử của bạn và thậm chí danh tiếng của bạn, nếu bạn là một ứng viên mắc lỗi trong đơn.” Nhờ LazyApply, có lẽ tôi đã phá hủy mọi cơ hội được làm việc cho The Boston Globe.

Một số dịch vụ bot nhận thức được những hạn chế về công nghệ của chúng. Giải pháp của họ cũng giống như giải pháp mà các nền tảng công nghệ như Facebook và YouTube từ lâu đã buộc phải sử dụng khi đối mặt với sự hỗn loạn về thuật toán: đặt ra một tầng giám sát của con người đối với quy trình. Massive dựa vào các “chuyên gia công việc” con người để kiểm tra kỹ mọi ứng dụng do bot của nó hoàn thành. Các dịch vụ khác, bao gồm Teal và Simplify, sử dụng các tiện ích mở rộng của Chrome khiến bạn chịu trách nhiệm xem xét công việc của bot, buộc bạn phải nhấp vào “gửi” trước khi mỗi đơn đăng ký tự động điền được gửi.

Ladders, một công ty tuyển dụng chuyên về các vị trí được trả lương cao, đưa sự giám sát của con người tiến thêm một bước nữa. Đầu đại dịch, khi việc tuyển dụng đi vào bế tắc, công ty đã nghĩ ra những cách mới để giúp đỡ người tìm việc. Marc Cenedella, người sáng lập và chủ tịch điều hành của Ladders, nhớ lại: “Lời phàn nàn nhiều nhất là ‘Tôi mất quá nhiều thời gian để nộp đơn cho tất cả những công việc này. Đó là công việc làm tê liệt trí óc hồn và phá hủy tâm hồn.” Vì vậy, vào năm 2020, công ty đã triển khai một tính năng mới: một nhóm người sẽ hoàn thành đơn xin việc cho bạn. Với mức giá 49,97$ một tháng, nó tỏ ra cực kỳ phổ biến: Ngày nay, phần lớn các ứng tuyển trên Ladders được hoàn thành bởi người đại diện thay vì người tìm việc.

Quyết định của Ladders không tự động hóa hoàn toàn dịch vụ của mình là có chủ ý. Cenedella cho biết nhóm của anh đã xem xét nhiều loại bot ứng tuyển. “Điều chúng tôi quan tâm là chất lượng, độ chính xác và tốc độ,” Cenedella nói với tôi. “Cho đến nay, chúng tôi chưa tìm thấy bất kỳ sản phẩm nào đáp ứng được những tiêu chuẩn đó cho chúng tôi.”

***

Tuy nhiên, chúng ta biết câu chuyện này sẽ diễn ra như thế nào. Nó cũng lâu đời như John Henry thi đấu với máy khoan. Trong một thời gian, con người có thể đánh bại được cỗ máy bằng thép. Nhưng sớm hay muộn, giống John Henry, trái tim họ sẽ nổ tung vì cố gắng theo kịp. Con người ở Ladders chỉ có thể gửi 50 đơn cho bạn mỗi tháng. Nhưng các job bot tại LazyApply và các dịch vụ khác không bao giờ cảm thấy mệt mỏi. Chúng không hướng tới chất lượng. Giống như hầu hết công nghệ ngày nay, chúng đặt cược vào quy mô.

Hóa ra đó là một lựa chọn thông minh của tôi. Thật ngạc nhiên, trong số 126 công việc tôi nộp đơn bằng robot, cuối cùng tôi đã nhận được phản hồi từ bảy nhà tuyển dụng. Tỷ lệ thành công 6% – khá cao, vì một nửa số công việc thuộc các lĩnh vực như PR hoặc tiếp thị, là những lĩnh vực mà tôi không có kinh nghiệm.

Tôi trả lời mỗi email nhận được kèm theo lời xin lỗi, giải thích rằng tôi đang thử nghiệm bot cho câu chuyện tôi đang viết. Liệu nhà tuyển dụng có nghi ngờ rằng đơn của tôi đến từ bot không?

“Chắc tôi không thể đoán được,” một nhà tuyển dụng nói với tôi. “Không có cách nào để biết với các công việc đăng trên LinkedIn.” Một người quản lý tuyển dụng khác viết: “Điều bất thường chính trong đơn của bạn là nó bao gồm thư xin việc cho một công việc cũ và CV lỗi thời.” Tuy nhiên, ngay cả mức độ sai lầm ngớ ngẩn đó cũng không làm anh nản lòng. “Ngoài điều đó ra,” anh nói, “không có gì khiến tôi cảm thấy giống bot hay kỳ lạ cả.”

Người tuyển dụng thứ ba – một nhà báo có công việc mà tôi ngưỡng mộ trong nhiều năm – cũng bị lừa. “Rất tiếc,” anh viết khi tôi nói rằng đơn của tôi được bot tạo ra. “Chưa từng gặp phải chuyện đó và không nhận ra.” Anh ấy nói thêm, có phần ngượng ngùng: “Khi ấy tôi đang trên máy bay và mệt mỏi.”

Bị bot lừa có thể không phải là một kết quả tốt đối với nhà tuyển dụng, nhưng đối với tôi nó giống như một chiến thắng. Rốt cuộc, tôi đã nhận được bảy cuộc gọi lại, so với con số 0 mà tôi nhận được nhờ chiến lược thủ công, khối lượng thấp mà tôi đã thực hiện ba năm trước — và quy trình do bot điều khiển đòi hỏi ít thời gian và năng lượng hơn nhiều. Hơn nữa, nó giống như một hình thức công bằng. Hãy đối mặt với sự thật: Bộ phận HR tiếp cận quá trình tìm việc theo kiểu giao dịch thuần túy, gửi lời từ chối tự động đến những người tìm việc đang tuyệt vọng, những người đã dành nhiều ngày để đánh bóng và hoàn thiện hồ sơ của họ. Bây giờ tôi cũng đang làm như vậy, sử dụng máy móc thích ứng để chân tôi có thể bước vào cửa. Nó làm cho toàn bộ quá trình tồi tệ này trở nên dễ quản lý hơn một chút. Và nếu việc sử dụng bot làm tăng tỷ lệ thành công của bạn thì bạn nên thử. Càng ném nhiều phi tiêu, bạn càng có cơ hội trúng hồng tâm.

Nhưng bất kể chúng mang lại giá trị gì cho những người tìm việc mệt mỏi, điều đáng chú ý là các bot kiểu hú họa này không giải quyết được vấn đề lớn hơn mà đang khiến nhiều ứng viên không tìm được việc làm. Rốt cuộc, kết quả không đến từ số lượng đơn bạn gửi đi — mà là kết nối bạn có. Một bản resume tốt là một chuyện, nhưng nếu tay Bob phụ trách tiếp thị nói rằng bạn sẽ là sự bổ sung tuyệt vời cho nhóm, thì điều đó có ý nghĩa hơn rất nhiều.

Emily Lamia, một career coach giàu kinh nghiệm, nói với tôi: “Thách thức lớn nhất đối với người tìm việc là bạn nhìn thấy một công việc tuyệt vời, nhưng 5 triệu người khác cũng thấy. Cách bạn tìm hiểu về những công việc đó trước khi chúng được liệt kê và cách bạn tạo ra những kết nối phù hợp để thậm chí thiết kế một công việc cho riêng mình, là cách mọi người đạt được những vị trí thực sự phù hợp với họ.” Lamia thường xuyên thăm dò ý kiến khách hàng của mình và cô nhận thấy rằng cho đến nay 80% có được công việc hiện tại – và hầu hết công việc trước đây – thông qua một loại kết nối nào đó. Đó là lý do tại sao cô nói rằng sẽ không bao giờ giới thiệu các bot tìm việc cho khách hàng của mình. Thay vì nộp hồ sơ ngẫu nhiên cho hàng trăm công việc, họ cần tập trung vào việc kết nối mạng lưới cho những công việc mà họ thực sự mong muốn.

Rốt cuộc thì kết nối cũng chính là cách mà tôi tìm được công việc tại Business Insider. Đơn xin việc ban đầu của tôi gửi đến công ty – kèm theo thư “Kính gửi ông Carlson” – chẳng đi đến đâu. Vì vậy, tôi nén niềm tự hào của mình và nhắn tin cho bất kỳ ai tôi biết là có thể giới thiệu tôi. Một đồng nghiệp cũ mà tôi đã liên hệ đề nghị tôi nói chuyện với một người bạn của anh ấy ở BI. Đến lượt người bạn đó đã kết nối tôi với một biên tập viên ở đó, người này sau đó đã giới thiệu tôi với sếp của anh ấy, người này đã chuyển tôi cho một sếp khác, người cuối cùng đã tuyển tôi. Nhờ những lời giới thiệu đó, một công ty không hề tỏ ra quan tâm đến đơn ứng tuyển ban đầu của tôi đã đề nghị tạo ra một vị trí hoàn toàn mới để cho phép tôi báo cáo về những thay đổi nhanh chóng đang diễn ra tại nơi làm việc ở Mỹ. Không bot nào có thể làm được điều đó.

Tuy nhiên, tôi đã trải qua khoảng thời gian làm việc với các bot tìm việc với cảm giác giống như đã làm với phần lớn các ứng dụng AI. Nó có thể cực kỳ hữu ích cho các công việc tẻ nhạt. Và nó sẽ trở nên tốt hơn theo thời gian. Nhưng hiện tại, bạn phải để mắt tới nó. Hiện tại, việc dựa vào bot cũng giống như giao nhiệm vụ cho thực tập sinh. Họ làm việc chăm chỉ và hữu ích. Nhưng họ cũng thiếu kinh nghiệm và được trả lương thấp — vì vậy bạn nên kiểm tra công việc của họ một cách thông minh.

Datpp dịch từ The rise of the job-search bots (tác giả Aki Ito, Business Insider, 5/3/2024)