Liệu pháp Ngắn hạn Tập trung vào Giải pháp (SFBT – Solution-Focused Brief Therapy), còn được gọi là Liệu pháp Tập trung vào Giải pháp (SFT) được Steve de Shazer (1940-2005) và Insoo Kim Berg (1934-2007) xây dựng nên cuối những năm 1970, với sự hợp tác của các đồng nghiệp tại Trung tâm Trị liệu Gia đình Ngắn hạn Milwaukee (Milwaukee Brief Family Therapy Center). Đúng như tên gọi, SFBT tập trung vào tương lai, hướng đến mục tiêu và tập trung vào các giải pháp thay vì tập trung vào các vấn đề khiến thân chủ tìm đến để trị liệu (tức là khác với trị liệu phân tâm học, vốn hướng đến quá khứ của thân chủ và nguyên nhân của vấn đề của họ).
SFBT là một cách tiếp cận trị liệu dựa trên bằng chứng và tập trung vào mục tiêu ngắn hạn, kết hợp các nguyên tắc và thực tiễn của tâm lý học tích cực, và giúp thân chủ thay đổi bằng cách xây dựng nên các giải pháp thay vì tập trung vào các vấn đề. Theo nghĩa cơ bản nhất, SFBT là một phương tiện khơi gợi cảm xúc tích cực, khích lệ niềm hy vọng và hướng tới tương lai, nhằm hình thành, thúc đẩy, đạt được và duy trì sự thay đổi hành vi mà thân chủ mong muốn.
Những người thực hành SFBT xây dựng nên các giải pháp bằng cách:
– Đầu tiên dựng lên một mô tả chi tiết về việc cuộc đời của thân chủ sẽ đổi khác như thế nào một khi vấn đề không còn nữa hoặc được cải thiện đến mức làm họ hài lòng.
– Sau đó, nhà trị liệu và thân chủ sẽ cùng rà soát một cách cẩn trọng những trải nghiệm đời sống và các hành vi của thân chủ để tìm ra các nguồn lực cần thiết để hai bên có thể cùng xây dựng một giải pháp thực tế và bền vững mà sau đó thân chủ có thể dễ dàng thực hiện.
Thông thường, quá trình này bao gồm việc xác định và khám phá ra các “ngoại lệ” trước đó, ví dụ những thời điểm mà thân chủ đã đối phó hoặc giải quyết thành công những khó khăn và thách thức trong quá khứ. Trong một quá trình phỏng vấn thực tế và tôn trọng, các nhà trị liệu SF và thân chủ của họ hợp tác nhất quán trong việc xác định các mục tiêu phản ánh những hy vọng tốt đẹp nhất của thân chủ, và phát triển các giải pháp thỏa mãn.
Tính thực tiễn của phương pháp SFBT có thể xuất phát một phần từ thực tế là nó được phát triển theo cách quy nạp dần trong môi trường cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần ngoại trú ở khu vực nội thành, nơi các thân chủ được tiếp nhận mà không cần qua sàng lọc trước. Các tác giả của SFBT đã dành vô số thời gian để quan sát các buổi trị liệu trong nhiều năm, cẩn thận ghi nhận bất kỳ loại câu hỏi, tuyên bố hoặc hành vi nào của nhà trị liệu mà dẫn đến kết quả điều trị tích cực. Các câu hỏi, tuyên bố và hoạt động liên quan đến tiến triển của thân chủ đã được lưu giữ và đưa vào phương pháp SFBT.
Kể từ phát triển ban đầu đó, SFBT đã trở thành không chỉ một trong những trường phái trị liệu ngắn hạn hàng đầu, mà còn có ảnh hưởng lớn trong các lĩnh vực đa dạng như kinh doanh, chính sách xã hội, giáo dục và dịch vụ tư pháp hình sự, phúc lợi trẻ em, điều trị người phạm tội bạo lực gia đình. Được mô tả như một mô hình thực tế, hướng đến mục tiêu, điểm nổi bật của SFBT là nhấn mạnh vào các cuộc đàm phán để đạt được mục tiêu rõ ràng, ngắn gọn và thực tế.
SFBT vẫn đang ngày càng trở nên phổ biến vì tính hữu ích và tính ngắn gọn của nó, và hiện là một trong những trường phái trị liệu tâm lý hàng đầu trên thế giới.
Các khái niệm và công cụ chính
Hầu như tất cả các liệu pháp tâm lý đều dựa trên giao tiếp ngôn ngữ, và mỗi phương pháp sử dụng hình thức trò chuyện chuyên biệt riêng. Với SFBT, cuộc trò chuyện hướng tới việc xây dựng nên và đạt được các giải pháp mà thân chủ đã mường tượng ra. Các kỹ thuật và câu hỏi sau đây giúp làm rõ những giải pháp đó cũng như các phương tiện để đạt được chúng.
Câu hỏi giúp xây dựng nên mục tiêu (Goal Development Questions)
Các nhà trị liệu SF thường bắt đầu phiên đầu tiên bằng một hoặc nhiều câu hỏi nhằm xây dựng nên mục tiêu. Điều đó có thể bao gồm việc yêu cầu thân chủ mô tả họ hy vọng gì về sự khác biệt mà trị liệu sẽ mang lại, những điều gì sẽ cần xảy ra, để sau này họ (và/hoặc người quan tâm đến họ) sẽ có thể nhìn lại và cho rằng việc trị liệu đã có kết quả tốt. Hoặc điều gì sẽ cần phải xảy ra để sau đó họ có thể nói rằng việc đến trị liệu là không hề lãng phí thời gian.
Sau khi mục tiêu đã được xác định, các nhà trị liệu SF sẽ hỏi thân chủ những câu hỏi được thiết kế để nhằm tạo nên một mô tả chi tiết về việc đời sống của thân chủ sẽ trở nên như thế nào khi mục tiêu đạt được. Trong một số trường hợp, điều này có thể bao gồm Câu hỏi Ảo diệu SF (SF Miracle Question). Sau khi đã xây dựng được bản mô tả chi tiết về đời sống của thân chủ sẽ có những khác biệt gì sau khi đạt được mục tiêu, nhà trị liệu và thân chủ bắt đầu rà soát các trải nghiệm cuộc sống và kho hành vi của thân chủ để tìm ra các trường hợp ngoại lệ, ví dụ những lúc mà ít nhất một vài phần của mục tiêu đã xảy ra (tức là những lúc – thường hiếm hoi – mà thân chủ thành công trong việc theo đuổi mục tiêu).
Câu hỏi về những thay đổi xảy ra trước phiên trị liệu (Pre-Session Change Question)
Trong những phiên đầu tiên, khi thân chủ đã xác định được mục tiêu, nhà trị liệu SF thường hỏi một số dạng câu hỏi sau: Theo kinh nghiệm của chúng tôi, đôi khi trong khoảng thời gian sau khi đặt lịch hẹn và trước khi đến đây, có thể có điều gì đó xảy ra khiến mọi việc trở nên tốt đẹp hơn. Có điều gì giống như vậy xảy ra trong trường hợp của bạn không?
Nếu thân chủ trả lời không, thì nhà trị liệu SF chỉ đơn giản là đi tiếp. Tuy nhiên, trong trường hợp thân chủ trả lời khẳng định, thì rất có thể là quá trình xây dựng giải pháp đã bắt đầu. Trong trường hợp đó, nhà trị liệu SF sẽ tiếp tục đặt câu hỏi chi tiết về cách thức, thời gian và nơi mà mọi thứ bắt đầu trở nên tốt hơn, và điều này có thể được tiếp tục như thế nào.
Tìm kiếm các giải pháp trong quá khứ
Như minh họa ở trên, nhà trị liệu SF biết rằng hầu hết mọi người đã từng giải quyết được rất nhiều vấn đề trong quá khứ, và có thể có một số ý tưởng về cách giải quyết vấn đề hiện tại. Để giúp thân chủ khám phá ra những thành phần này của giải pháp tiềm năng, họ có thể hỏi, “Có lúc nào mà vấn đề này ít xảy ra hơn không?” hoặc “Bạn (hoặc những người khác) đã làm gì mà tỏ ra hữu ích?” Hoặc “Lần gần đây nhất mà một điều gì đó kiểu thế này (mô tả mục tiêu của thân chủ) đã xảy ra là khi nào, dù chỉ là một chút?”
Tìm kiếm các ngoại lệ
Ngay cả khi thân chủ không có giải pháp đã được xây dựng đầy đủ trong quá khứ để có thể dễ dàng lặp lại, thì đa số họ đều có những ví dụ ngoại lệ gần đây đối với vấn đề của họ, khi mà họ giải quyết được ít nhất một phần của vấn đề, vì không có vấn đề nào lại luôn xảy ra ở cùng một mức độ. Có những ví dụ về thời điểm mà lẽ ra vấn đề phải xảy ra, nhưng rốt cuộc lại không.
Sự khác biệt giữa một giải pháp quá khứ và một ngoại lệ là không lớn, nhưng có thể có ý nghĩa quan trọng. Một giải pháp quá khứ là giải pháp mà thân chủ đã từng áp dụng thành công nhưng có lẽ sau đó đã ngừng sử dụng. Mặt khác, một ngoại lệ là một điều gì đó xảy ra thay vì vấn đề, đôi khi một cách tự phát và không có chủ ý. Nhà trị liệu SF có thể giúp thân chủ xác định những trường hợp ngoại lệ này bằng cách hỏi, “Ở những thời điểm mà vấn đề này ít xảy ra hơn thì có sự gì khác biệt?”
Câu hỏi tập trung vào hiện tại và tương lai so với câu hỏi tập trung vào quá khứ
Các câu hỏi mà nhà trị liệu SF đặt ra thường tập trung vào hiện tại hoặc tương lai. Điều này phản ánh niềm tin cơ bản rằng cách tốt nhất để giải quyết vấn đề là tập trung vào những gì đang hiệu quả, và vào việc thân chủ muốn đời sống của họ sẽ như thế nào, thay vì tập trung vào quá khứ và gốc gác của vấn đề. Ví dụ, họ có thể hỏi, “Bạn sẽ làm gì trong tuần tới để cho thấy biết rằng bạn đang tiếp tục tiến bộ?”
Lời khen
Những lời khen ngợi trực tiếp và gián tiếp dựa trên việc quan sát cẩn thận những điều tích cực mà thân chủ đã làm hoặc nói là một phần thiết yếu của liệu pháp SFBT, và được sử dụng trong suốt quá trình trị liệu. Việc xác nhận những gì thân chủ đang làm tốt và thừa nhận mức độ khó khăn của vấn đề của họ sẽ khuyến khích họ thay đổi, đồng thời cho họ thấy rằng nhà trị liệu đã lắng nghe (tức là hiểu) và quan tâm.
Những lời khen ngợi trong các buổi trị liệu có tác dụng nhấn mạnh và xác nhận những gì thân chủ đang làm và có hiệu quả. Trong liệu pháp SF, những lời khen gián tiếp thường được truyền tải dưới dạng những câu hỏi có hơi hướng khen ngợi như “Bạn đã làm được điều đó như thế nào?”, câu hỏi này khơi gợi thân chủ tự khen mình qua việc trả lời câu hỏi.
Mời thân chủ làm nhiều hơn những gì đang hiệu quả
Sau khi nhà trị liệu SF và thân chủ của họ đã xác định được một số giải pháp quá khứ và các trường hợp ngoại lệ cho vấn đề, nhà trị liệu sẽ nhẹ nhàng mời thân chủ thực hiện nhiều hơn những gì đã hiệu quả trước đây, hoặc thử thực hiện những thay đổi do chính họ đã đưa ra và muốn thử – các thay đổi này thường được gọi là “thử nghiệm” hoặc “bài tập thử nghiệm về nhà”.
Câu hỏi ảo diệu (MQ – Miracle Question)
Câu hỏi ảo diệu tập trung vào giải pháp (SFMQ) thường được sử dụng như một phương tiện để thân chủ xác định các chi tiết độc đáo của các bước hành vi nhỏ đầu tiên mà dần dần sẽ dẫn đến một giải pháp khả thi trong bối cảnh đời sống hàng ngày của họ. Đây là một ví dụ về Câu hỏi ảo diệu:
T: Tôi sắp hỏi bạn một câu hỏi khá lạ. . . điều đó đòi hỏi một chút trí tưởng tượng từ phía bạn. . . bạn có trí tưởng tượng tốt không?
C: Chắc vậy, tôi sẽ cố gắng hết sức.
T: Tốt. Câu hỏi kỳ lạ là thế này: Sau cuộc trò chuyện của chúng ta, bạn về nhà (quay lại làm việc) và bạn vẫn còn rất nhiều việc phải làm trong thời gian còn lại của ngày hôm nay (liệt kê các nhiệm vụ thông thường ở đây). Và đến lúc đi ngủ… và mọi người trong nhà bạn đang ngủ say và ngôi nhà rất yên tĩnh… và vào lúc nửa đêm, có một điều ảo diệu xảy ra, và vấn đề khiến bạn phải nói chuyện với tôi được giải quyết hoàn toàn. Nhưng vì điều này xảy ra khi bạn đang ngủ nên bạn không hề biết rằng đã có một phép lạ xảy ra và các vấn đề đã được giải quyết… vì vậy khi bạn dần dần thoát ra khỏi giấc ngủ ngon… thì dấu hiệu nhỏ đầu tiên khiến bạn thắc mắc sẽ là gì… thắc mắc rằng chắc hẳn đã có một phép lạ nào đó… vấn đề đã biến mất! Bạn sẽ khám phá điều này bằng cách nào?
C: Tôi nghĩ rằng tôi sẽ cảm thấy muốn thức dậy và đối mặt với ngày mới, thay vì muốn trùm chăn kín đầu và trốn trong đó.
T: Giả sử bạn thức dậy và đối mặt với ngày mới, thì điều nhỏ nhặt nào bạn sẽ làm mà sáng nay bạn đã không làm?
C: Tôi nghĩ tôi sẽ chào buổi sáng với các con tôi bằng giọng vui vẻ thay vì la hét với chúng như bây giờ.
T: Con bạn sẽ làm gì để đáp lại lời “chào buổi sáng” vui vẻ của bạn?
C: Lúc đầu chúng sẽ ngạc nhiên khi nghe tôi nói chuyện bằng giọng vui vẻ, sau đó chúng sẽ bình tĩnh lại, thoải mái hơn. Chúa ơi, chuyện đó đã xảy ra lâu lắm rồi.
T: Vậy khi ấy bạn sẽ làm điều gì mà sáng nay bạn đã không làm?
C: Tôi sẽ trêu đùa và khiến chúng vui vẻ hơn.
Những bước nhỏ này trở thành nền tảng của một ngày hoàn toàn khác, khi thân chủ có thể bắt đầu thực hiện một số thay đổi về hành vi mà họ vừa hình dung.
Hầu hết các thân chủ đều thay đổi thái độ một cách rõ rệt và một số thậm chí còn mỉm cười khi họ mô tả các giải pháp của mình trong bối cảnh Câu hỏi ảo diệu. Bước tiếp theo là mời thân chủ xác định những thời điểm gần đây nhất mà họ đã trải qua một số khía cạnh nào đó (dù là nhỏ nhất) của phép lạ của họ (chính là các ngoại lệ), và khơi gợi họ thử nghiệm việc tái tạo những điều này trong bối cảnh đời sống hàng ngày của họ.
Câu hỏi cho điểm (Scaling Question)
Các câu hỏi cho điểm sẽ đồng thời cho phép cả thân chủ và nhà trị liệu đánh giá tình hình của thân chủ, xác định khoảng cách hiện tại của họ với mục tiêu, và điều gì sẽ xảy ra để duy trì mức độ tiến bộ hiện tại và tiến về phía trước. Thân chủ có thể được mời đánh giá mức độ động lực và sự tự tin của họ, cũng như xác định điều gì cụ thể đang giúp họ tiến bộ tăng điểm hướng đến mục tiêu, hướng đến “hy vọng tốt nhất” hay “phép màu”.
Cặp vợ chồng trong ví dụ sau đây đã tìm kiếm sự giúp đỡ để quyết định liệu cuộc hôn nhân của họ có thể tiếp diễn hay là nên ly hôn. Họ cho biết họ đã đấu tranh suốt 10 năm trong 20 năm chung sống và không thể đấu tranh được nữa.
T: Vì cả hai bạn đều hiểu rõ cuộc hôn nhân của mình hơn bất kỳ ai, nên tôi sẽ hỏi các bạn theo cách này. Trong khoảng từ 1 đến 10, trong đó 10 tượng trưng cho việc bạn hoàn toàn tin tưởng rằng cuộc hôn nhân này sẽ thành công và 1 tượng trưng cho điều ngược lại, rằng chúng ta có thể chấm dứt bây giờ và mọi chuyện sẽ xôi hỏng bỏng không, bạn sẽ cho cuộc hôn nhân của mình mấy điểm? (Sau một lúc im lặng, người chồng lên tiếng trước.)
H: Tôi sẽ cho điểm 7. (người vợ nghe vậy nhăn mặt)
T: (Nói với người vợ) Còn bạn thì sao? Bạn sẽ cho mấy điểm?
W: (Cô vợ nghĩ về điều đó một lúc lâu) Tôi có thể nói tôi đang ở mức 1.1.
T: (Ngạc nhiên) Tại sao lại là 1.1?
W: Là vì cả hai chúng tôi đều đang ở đây tối nay. Đó ít nhất là một sự khởi đầu.
Câu hỏi ảo diệu 10
Là sự kết hợp giữa Câu hỏi ảo diệu và Cho điểm, Câu hỏi ảo diệu 10 được diễn đạt như sau: Hãy tưởng tượng thang điểm 0-10, trong đó 10 thể hiện rằng bạn hiện đã hoàn toàn đạt được mục tiêu của mình và 0 thể hiện điều ngược lại. Giả sử rằng tối nay khi bạn đang ngủ, có điều gì đó thay đổi trong đêm và khi bạn thức dậy vào ngày mai, bạn đột nhiên ở mức 10 điểm. Nhưng vì bạn đang ngủ khi điều đó xảy ra nên ban đầu bạn không nhận ra điều đó. (Những) điểm khác biệt đầu tiên mà bạn hoặc những người xung quanh bắt đầu nhận thấy về bạn, khiến bạn (và/hoặc họ) nghĩ rằng đã có điều gì đó thay đổi, rằng trên thực tế, bây giờ bạn đang ở mức 10 điểm, sẽ là gì?
Câu hỏi về khả năng ứng phó (Coping Question)
Câu hỏi này là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng tất cả các thân chủ đều tham gia vào nhiều việc hữu ích ngay cả trong những thời điểm khó khăn tột cùng. Ngay cả trong lúc tuyệt vọng, nhiều thân chủ vẫn cố gắng ra khỏi giường, mặc quần áo, cho con ăn và làm nhiều việc khác đòi hỏi nhiều nỗ lực. Những câu hỏi ứng phó như “Làm thế nào mà bạn có thể tiếp tục?” hoặc “Bạn đã làm cách nào để ngăn chặn mọi việc trở nên tồi tệ hơn?” sẽ mở ra một cách nhìn khác về khả năng phục hồi và quyết tâm của thân chủ.
Nghỉ giải lao và mời bổ sung thêm thông tin
Theo truyền thống, các nhà trị liệu SF sẽ có một khoảng thời gian nghỉ giải lao trong nửa sau của mỗi buổi trị liệu, khi mà nhà trị liệu sẽ suy ngẫm cẩn thận về những gì đã xảy ra trong buổi trị liệu. Một thời gian trước giờ giải lao, thân chủ được hỏi “Có điều gì tôi chưa hỏi mà bạn cho là điều quan trọng mà tôi phải biết không?” Trong thời gian nghỉ giải lao, nhà trị liệu hoặc nhà trị liệu và một nhóm sẽ suy ngẫm cẩn thận về tất cả những gì đã xảy ra trong buổi trị liệu.
Sau đó, thân chủ được khen ngợi và thường sẽ nhận được một thông điệp trị liệu dựa trên mục tiêu mà họ đã nêu. Thông thường, điều này có dạng lời mời thân chủ quan sát và thử nghiệm các hành vi giúp duy trì hoặc dẫn đến dịch chuyển tích cực hơn nữa theo hướng mục tiêu mà họ đã xác định.
Dịch từ nguồn.