Giới thiệu của DatPP: Paul Graham đã tìm hiểu, tóm tắt và viết thành bí kíp cách mà các vĩ nhân ở nhiều lĩnh vực khác nhau làm nên những công trình vĩ đại. Các chiêu thức trong này là cực kỳ dễ hiểu, thực dụng và hữu ích đối với bất kỳ ai muốn làm một việc gì đó vĩ đại. Kể cả nếu bạn quá khiêm tốn để muốn thế, thì cũng rất nên đọc (nhiều lần!) để áp dụng phần nào, và để định hướng cho thế hệ con cháu. Cuối bài 3 có bản đồ tóm tắt các ý tưởng trong bí kíp.

Việc vĩ đại không chỉ nhất quán với người thực hiện mà còn nhất quán với chính nó. Nó thường là một thể thống nhất. Vì vậy, nếu bạn phải đưa ra quyết định khi đang làm việc gì đó, hãy hỏi lựa chọn nào là nhất quán hơn.

Bạn có thể phải bỏ đi một số thứ và làm lại chúng. Có thể bạn sẽ không nhất thiết phải làm vậy, nhưng bạn phải sẵn sàng. Và điều đó có thể tốn một chút công sức. Khi có điều gì đó bạn cần làm lại, thiên kiến ​​về tình trạng hiện trạng (status quo bias) và sự lười biếng sẽ hợp lực để khiến bạn phủ nhận điều đó. Để vượt qua điều này, hãy tự hỏi: giả sử là tôi đã thực hiện thay đổi, liệu tôi có muốn quay lại với những gì tôi đang có bây giờ không?

Hãy tự tin cắt bỏ. Đừng giữ lại thứ gì đó không phù hợp chỉ vì bạn tự hào về nó, hoặc vì đã rất tốn công cho nó.

Thật vậy, trong một số loại công việc, việc lược bỏ những gì bạn đang làm để tìm ra bản chất cốt lõi là điều tốt. Kết quả sẽ cô đọng hơn, bạn sẽ hiểu nó hơn, và bạn sẽ không thể tự lừa dối mình về việc liệu thực sự có điều gì đáng giá trong đó hay không.

Sự thanh lịch toán học (math elegance) nghe có vẻ chỉ là một phép ẩn dụ, được mượn từ nghệ thuật. Đó là điều tôi nghĩ khi lần đầu tiên nghe thuật ngữ “thanh lịch” được áp dụng cho một phép chứng minh. Nhưng bây giờ tôi nghi ngờ rằng nó có trước – rằng thành phần chính trong sự thanh lịch nghệ thuật chính là thanh lịch toán học. Dù sao thì đó cũng là một tiêu chuẩn hữu ích vượt xa ra ngoài lĩnh vực toán học.

Tuy nhiên, sự thanh lịch có thể là một đặt cược dài hạn. Những giải pháp công phu thường sẽ danh giá hơn trong ngắn hạn. Chúng tốn nhiều công sức và khó hiểu, cả hai điều này đều gây ấn tượng với mọi người, ít nhất là tạm thời.

Trong khi đó, một số công việc xuất sắc nhất lại có vẻ như tốn ít công sức hơn nhiều, bởi vì theo một nghĩa nào đó, nó đã có sẵn rồi. Nó không nhất thiết phải được xây nên, chỉ cần được nhìn thấy. Sẽ là một dấu hiệu rất tốt nếu khó để có thể kết luận liệu bạn đang tạo ra thứ gì đó, hay là đang khám phá ra nó.

Khi bạn đang làm công việc có thể được coi là sáng tạo hoặc khám phá, hãy nghiêng về phía khám phá. Hãy thử nghĩ về bản thân như một kênh dẫn mà qua đó các ý tưởng hình thành một cách tự nhiên.

(Một điều kỳ lạ: một ngoại lệ cho quy luật trên là bài toán lựa chọn vấn đề để nghiên cứu. Điều này thường được coi là tìm kiếm một vấn đề nào đó có sẵn, nhưng trong trường hợp tốt nhất, nó sẽ giống như tạo ra thứ gì đó. Trong trường hợp tốt nhất, bạn sẽ tạo dựng ra một lĩnh vực trong quá trình khám phá nó.)

Tương tự, nếu bạn đang cố gắng xây dựng một công cụ mạnh, hãy làm cho nó càng không bị hạn chế càng tốt. Gần như theo định nghĩa, một công cụ mạnh sẽ được sử dụng theo những cách mà bạn không ngờ tới. Vì vậy hãy nghiêng về phía loại bỏ các hạn chế, ngay cả khi bạn không biết lợi ích sẽ là gì.

Những công trình vĩ đại thường sẽ giống như một công cụ theo nghĩa chúng là thứ mà người khác sẽ xây dựng dựa trên đó. Vì vậy, sẽ là một dấu hiệu tốt nếu bạn tạo ra những ý tưởng mà người khác có thể sử dụng, hoặc nêu ra những câu hỏi mà người khác có thể trả lời. Những ý tưởng hay nhất có tác động đến nhiều lĩnh vực khác nhau.

Nếu bạn diễn đạt ý tưởng của mình ở dạng tổng quát nhất, chúng sẽ đúng hơn cả ý định ban đầu của bạn.

***

Tất nhiên, chỉ đúng thôi thì chưa đủ. Những ý tưởng tuyệt vời phải đúng và mới. Và cần một khả năng nhất định để nhìn thấy những ý tưởng mới ngay cả khi bạn đã học đủ để đạt đến ranh giới của tri thức.

Trong tiếng Anh, chúng ta đặt cho khả năng này những cái tên như tính độc đáo, sự sáng tạo và trí tưởng tượng. Và dường như việc đặt cho nó một cái tên riêng là hợp lý, bởi vì ở một mức độ nào đó, nó dường như là một kỹ năng riêng biệt. Một người có thể có rất nhiều khả năng ở những khía cạnh khác — có rất nhiều khả năng mà thường được gọi là khả năng kỹ thuật (technical) — nhưng lại không có nhiều khả năng này.

Tôi chưa bao giờ thích thuật ngữ “quá trình sáng tạo”. Nó có vẻ gây hiểu lầm. Tính độc đáo không phải là một quá trình, mà là một thói quen tư duy. Những người có tư duy độc đáo luôn nảy sinh những ý tưởng mới về bất cứ điều gì họ tập trung vào, giống như một máy mài góc bắn ra tia lửa. Họ có muốn cũng không thể không làm thế.

Nếu điều họ đang tập trung vào là thứ họ không hiểu rõ, thì những ý tưởng mới này có thể không tốt. Một trong những người có tư duy độc đáo nhất mà tôi biết đã quyết định tập trung vào việc hẹn hò sau khi ly hôn. Hiểu biết của anh ta về hẹn hò cũng nhiều như của một đứa trẻ 15 tuổi, và kết quả là vô cùng rực rỡ. Nhưng khi nhìn thấy sự độc đáo tách rời khỏi chuyên môn như vậy, thì càng thấy rõ hơn bản chất của nó.

Tôi không biết liệu có thể trau dồi sự độc đáo hay không, nhưng chắc chắn có những cách để tận dụng tối đa những gì bạn có. Ví dụ, bạn sẽ có nhiều khả năng có những ý tưởng độc đáo hơn khi đang làm việc gì đó. Ý tưởng độc đáo không đến từ việc cố gắng có những ý tưởng độc đáo. Chúng đến từ việc cố gắng xây dựng hoặc hiểu một cái gì đó hơi khó. [15]

Nói chuyện hoặc viết về những điều bạn quan tâm là một cách tốt để tạo ra những ý tưởng mới. Khi bạn cố gắng diễn đạt ý tưởng bằng lời, một ý tưởng bị thiếu sẽ tạo ra một khoảng trống mà sẽ hút nó ra khỏi bạn. Thật vậy, có một kiểu tư duy mà chỉ có thể được thực hiện bằng cách viết.

Thay đổi bối cảnh cũng có thể giúp ích. Nếu bạn đến một nơi mới, bạn thường sẽ thấy mình có những ý tưởng mới ở đó. Bản thân hành trình thường làm chúng bị xáo trộn. Nhưng bạn có thể không cần phải đi xa để có được lợi ích này. Đôi khi chỉ cần đi dạo cũng đủ. [16]

Cũng hữu ích khi di chuyển trong không gian các chủ đề. Bạn sẽ có nhiều ý tưởng mới hơn nếu bạn khám phá nhiều chủ đề khác nhau, một phần vì nó cung cấp cho máy mài góc nhiều diện tích bề mặt hơn để làm việc, và một phần vì những sự tương đồng (analogies) là một nguồn ý tưởng mới đặc biệt dồi dào.

Tuy nhiên, đừng chia đều sự chú ý của bạn cho nhiều chủ đề, nếu không bạn sẽ dàn trải quá mỏng. Bạn sẽ muốn phân bổ nó theo một cái gì đó giống như quy luật lũy thừa. [17] Hãy tò mò về một vài chủ đề một cách chuyên nghiệp, và tò mò về nhiều chủ đề khác một cách lười nhác.

Sự tò mò và tính độc đáo có mối liên hệ chặt chẽ. Sự tò mò nuôi dưỡng tính độc đáo bằng cách cung cấp cho nó những điều mới để làm việc. Nhưng mối quan hệ còn chặt chẽ hơn thế. Bản thân sự tò mò là một loại tính độc đáo – nếu so tính độc đáo với câu trả lời, thì tò mò giống như câu hỏi. Và vì những câu hỏi tốt nhất là một thành phần to lớn của câu trả lời, nên sự tò mò ở mức tốt nhất là một lực sáng tạo.

***

Việc nảy ra những ý tưởng mới là một trò chơi kỳ lạ, bởi vì nó thường bao gồm việc nhìn thấy những thứ ngay dưới mũi mình. Một khi bạn đã nhìn thấy một ý tưởng mới, nó thường có vẻ hiển nhiên. Tại sao trước đây không ai nghĩ ra điều này?

Khi một ý tưởng vừa mới lạ vừa hiển nhiên, thì đó có lẽ là một ý tưởng hay.

Việc nhìn thấy điều hiển nhiên nghe có vẻ dễ dàng. Tuy nhiên, trên thực tế, việc nảy ra những ý tưởng mới lại khó. Nguồn gốc của sự mâu thuẫn mười mươi này là gì? Đó là bởi vì việc nhìn thấy ý tưởng mới thường đòi hỏi bạn phải thay đổi cách nhìn nhận thế giới. Chúng ta nhìn thế giới thông qua những mô hình mà vừa giúp đỡ lại vừa hạn chế chúng ta. Khi bạn sửa chữa xong một mô hình bị lỗi, những ý tưởng mới sẽ trở nên hiển nhiên. Nhưng việc nhận ra và sửa chữa một mô hình bị lỗi lại khó. Đó là lý do tại sao những ý tưởng mới vừa hiển nhiên lại vừa khó khám phá: chúng dễ dàng được nhìn thấy sau khi bạn làm một việc khó.

Một cách để khám phá ra những mô hình bị lỗi là phải khắt khe hơn những người khác. Những mô hình bị lỗi về thế giới để lại dấu vết khi chúng va chạm với thực tế. Hầu hết mọi người không muốn nhìn thấy những dấu vết này. Nói rằng họ bám víu vào mô hình hiện tại của mình là một cách nói giảm nhẹ. Đó là cái khung mà họ suy nghĩ ở trong, vì vậy họ có xu hướng bỏ qua những dấu hiệu cho thấy sự đổ vỡ của mô hình đó, cho dù điều đó có vẻ rõ ràng đến đâu khi sau này nhìn lại.

Để tìm ra những ý tưởng mới, bạn phải nắm bắt những dấu hiệu đổ vỡ thay vì ngoảnh mặt làm ngơ. Đó là điều Einstein đã làm. Ông đã có thể nhìn thấy những hệ quả hoang dã của các phương trình Maxwell không phải vì ông đang tìm kiếm những ý tưởng mới, mà vì ông khắt khe hơn.

Một điều khác mà bạn cần là sẵn lòng phá vỡ các quy tắc. Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng nếu bạn muốn sửa đổi mô hình thế giới của mình, thì sẽ rất hữu ích nếu trở thành một người thoải mái khi phá vỡ các quy tắc. Từ quan điểm của mô hình cũ, mà ban đầu mọi người và cả bạn đều chia sẻ, thì mô hình mới thường phá vỡ chí ít là các quy tắc ngầm.

Ít người hiểu được mức độ cần thiết của việc phá vỡ quy tắc, bởi vì những ý tưởng mới dường như bảo thủ hơn nhiều một khi chúng thành công. Chúng có vẻ hoàn toàn hợp lý một khi bạn đang sử dụng mô hình thế giới mới mà chúng mang lại. Nhưng vào thời điểm đó, chúng không như vậy. Phải mất gần một thế kỷ mô hình nhật tâm mới được chấp nhận rộng rãi, ngay cả trong giới thiên văn học, bởi vì nó có vẻ quá sai trái.

Thật vậy, nếu bạn nghĩ về điều đó, thì một ý tưởng mới và tốt phải có vẻ dở ẹc đối với hầu hết mọi người, nếu không thì ai đó đã khám phá ra nó rồi. Vì vậy, điều bạn đang tìm kiếm là những ý tưởng có vẻ điên rồ, nhưng là kiểu điên rồ đúng đắn. Làm thế nào để nhận ra những ý tưởng này? Bạn không thể chắc chắn. Thường thì những ý tưởng có vẻ dở đúng là dở thật. Nhưng những ý tưởng thuộc kiểu điên rồ đúng đắn thường rất phấn khích. Chúng giàu ý nghĩa, trong khi những ý tưởng chỉ đơn thuần là dở thì thường gây ức chế.

Có hai cách để cảm thấy thoải mái khi phá vỡ các quy tắc: thích thú khi phá vỡ chúng, và thờ ơ với chúng. Tôi gọi hai trường hợp này là tư duy độc lập hung hăng và thụ động.

Những người có tư duy độc lập hung hăng là những người nghịch ngợm. Các quy tắc không chỉ không ngăn được họ, việc phá vỡ các quy tắc mang lại cho họ thêm năng lượng. Đối với kiểu người này, niềm vui trước sự táo bạo của một dự án đôi khi đã cung cấp đủ năng lượng kích hoạt để bắt đầu nó.

Cách khác để phá vỡ các quy tắc là không quan tâm đến chúng, hoặc thậm chí không biết chúng tồn tại. Đó là lý do tại sao những người mới và người ngoại đạo thường có những khám phá mới. Sự thiếu hiểu biết của họ về các giả định của một lĩnh vực đóng vai trò là nguồn gốc của tư duy độc lập thụ động có tính tạm thời. Người mắc hội chứng Asperger dường như cũng có một loại miễn dịch với các niềm tin thông thường. Một số người tôi biết nói rằng điều này giúp họ có những ý tưởng mới.

Khắt khe cộng với phá vỡ quy tắc nghe có vẻ là một sự kết hợp kỳ lạ. Trong văn hóa đại chúng, chúng đối lập nhau. Nhưng văn hóa đại chúng có một mô hình bị lỗi ở khía cạnh này. Nó ngầm giả định rằng các vấn đề là tầm thường, và trong những vấn đề tầm thường, thì sự khắt khe và việc phá vỡ quy tắc là đối lập nhau. Nhưng trong những vấn đề thực sự quan trọng, chỉ những người phá vỡ quy tắc mới có thể thực sự khắt khe.

***

Một ý tưởng bị bỏ qua thường sẽ không bị loại cho đến vòng bán kết. Bạn nhìn thấy nó, một cách tiền ý thức (subconscious), nhưng sau đó một phần khác trong tiền ý thức của bạn lại bác bỏ nó vì nó quá kỳ lạ, quá rủi ro, quá mất công, quá gây tranh cãi. Điều này gợi ý một khả năng thú vị: nếu có thể tắt những bộ lọc như vậy, bạn sẽ thấy nhiều ý tưởng mới hơn.

Một cách để làm điều đó là hỏi xem những ý tưởng nào sẽ tốt để người khác khám phá. Khi đó, tiền ý thức của bạn sẽ không loại bỏ chúng để bảo vệ bạn.

Bạn cũng có thể khám phá những ý tưởng bị bỏ qua bằng cách làm việc theo hướng ngược lại: bằng cách bắt đầu từ những gì đang che khuất chúng. Mỗi nguyên tắc được trân trọng nhưng sai lầm đều được bao quanh bởi một vùng chết của những ý tưởng có giá trị chưa được khám phá, vì chúng mâu thuẫn với nó.

Các tôn giáo là tập hợp các nguyên tắc được trân trọng nhưng sai lầm. Vì vậy, bất cứ điều gì có thể được mô tả như một tôn giáo, theo nghĩa đen hoặc nghĩa bóng, đều sẽ có những ý tưởng có giá trị chưa được khám phá trong bóng tối của nó. Copernicus và Darwin đều đã có những khám phá thuộc loại này. [18]

Mọi người trong lĩnh vực của bạn có quan điểm tôn giáo về điều gì, theo nghĩa là quá gắn bó với một số nguyên tắc có thể không hiển nhiên như họ nghĩ? Điều gì sẽ trở nên khả thi nếu bạn loại bỏ nó?

***

Mọi người thường thể hiện sự độc đáo hơn nhiều trong việc giải quyết vấn đề, hơn là trong việc quyết định xem vấn đề nào cần giải quyết. Ngay cả những người thông minh nhất cũng có thể bảo thủ một cách đáng ngạc nhiên khi quyết định nên làm việc gì. Những người không bao giờ mơ đến việc trở nên thời thượng theo bất kỳ cách nào khác lại bị cuốn vào việc giải quyết những vấn đề thời thượng, theo mốt.

Một lý do khiến mọi người thận trọng hơn khi lựa chọn vấn đề so với giải pháp là vì vấn đề là những canh bạc lớn hơn. Một vấn đề có thể khiến bạn bận rộn nhiều năm, trong khi tìm ra giải pháp thì chỉ mất vài ngày. Nhưng ngay cả như vậy, tôi nghĩ hầu hết mọi người đều quá bảo thủ. Họ không chỉ phản ứng với rủi ro, mà còn với cả xu hướng thời thượng nữa. Những vấn đề lỗi mốt thường bị đánh giá thấp.

Một trong những loại vấn đề lỗi mốt thú vị nhất là vấn đề mà mọi người cho rằng đã được khám phá hết, nhưng thực ra là chưa. Những công trình vĩ đại thường lấy những thứ đã tồn tại và cho thấy tiềm năng ẩn của nó. Dürer và Watt đều đã làm được điều này. Vì vậy, nếu bạn quan tâm đến một lĩnh vực mà người khác cho rằng đã được khai thác triệt để, đừng để sự hoài nghi của họ làm bạn nản lòng. Mọi người thường sai lầm về điều này.

Giải quyết một vấn đề lỗi mốt có thể rất thú vị. Không có sự cường điệu hay vội vã. Những kẻ cơ hội và nhà phê bình đều bận rộn ở những nơi khác. Các công trình hiện có thường có tính vững chắc theo kiểu truyền thống (old-school solidity). Và ta có một cảm giác thỏa mãn về sự tiết kiệm khi nuôi dưỡng những ý tưởng mà nếu không sẽ bị lãng phí.

Nhưng loại vấn đề bị bỏ qua phổ biến nhất không hẳn là lỗi thời theo nghĩa là lạc hậu. Nó chỉ dường như không quan trọng như thực tế vốn có. Làm thế nào để tìm ra những vấn đề này? Bằng cách cho phép bản thân được nuông chiều – bằng cách để sự tò mò dẫn lối, và tạm thời bỏ qua giọng nói nhỏ trong đầu bạn rằng bạn chỉ nên làm việc với những vấn đề “quan trọng”.

Đúng là bạn cần phải làm việc với những vấn đề quan trọng, nhưng hầu hết mọi người đều quá bảo thủ về những gì được coi là quan trọng. Và nếu có một vấn đề quan trọng nhưng bị bỏ qua xung quanh lĩnh vực bạn đang làm việc, có lẽ nó đã nằm trong tầm ngắm tiền ý thức của bạn rồi. Vì vậy, hãy thử tự hỏi: nếu bạn định tạm nghỉ công việc “nghiêm túc” để làm việc gì đó chỉ vì nó thực sự thú vị, thì bạn sẽ làm gì? Câu trả lời có lẽ quan trọng hơn bạn nghĩ.

Sự độc đáo trong việc lựa chọn vấn đề dường như quan trọng hơn cả sự độc đáo trong việc giải quyết chúng. Đó là điều làm nên sự khác biệt của những người khám phá ra những lĩnh vực hoàn toàn mới. Vậy nên, điều tưởng chừng chỉ là bước đầu tiên — quyết định nên làm việc gì — lại chính là chìa khóa của toàn bộ cuộc chơi.

***

Ít người hiểu được điều này. Một trong những quan niệm sai lầm lớn nhất về những ý tưởng mới là về tỷ lệ giữa câu hỏi và câu trả lời trong quá trình hình thành chúng. Mọi người nghĩ rằng những ý tưởng lớn là câu trả lời, nhưng thường thì sự thấu hiểu thực sự nằm ở câu hỏi.

Một phần lý do chúng ta đánh giá thấp các câu hỏi là vì cách chúng được sử dụng trong trường học. Trong trường học, chúng thường chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trước khi được trả lời, giống như những hạt cơ bản không ổn định. Nhưng một câu hỏi thực sự hay có thể còn hơn thế nữa. Một câu hỏi thực sự hay đã là một phần của khám phá. Các loài mới xuất hiện như thế nào? Lực khiến các vật thể rơi xuống Trái đất có giống với lực giữ các hành tinh trong quỹ đạo của chúng không? Ngay cả khi chỉ đặt ra những câu hỏi như vậy, bạn đã bước vào một lĩnh vực mới mẻ và thú vị rồi.

Những câu hỏi chưa được trả lời có thể là những điều khó chịu để mang theo bên mình. Nhưng càng mang nhiều câu hỏi, bạn càng có nhiều cơ hội tìm ra lời giải — hoặc thậm chí còn thú vị hơn, nhận thấy rằng hai câu hỏi chưa được trả lời là giống nhau.

Đôi khi bạn mang một câu hỏi trong một thời gian dài. Những công trình vĩ đại thường đến từ việc quay trở lại một câu hỏi mà bạn lần đầu nhận thấy từ nhiều năm trước — thậm chí là từ thời thơ ấu — và không thể ngừng suy nghĩ về nó. Mọi người nói rất nhiều về tầm quan trọng của việc giữ cho những ước mơ thời trẻ luôn sống động, nhưng việc giữ cho những câu hỏi thời trẻ luôn sống động cũng quan trọng không kém. [19]

Đây là một trong những chỗ thể hiện rõ nhất sự khác biệt giữa chuyên môn thực sự và hình ảnh phổ biến về nó. Trong hình ảnh phổ biến, các chuyên gia luôn chắc chắn. Nhưng thực ra, bạn càng bối rối thì càng tốt, miễn là (a) những điều bạn bối rối có ý nghĩa, và (b) không có ai khác hiểu chúng.

Hãy nghĩ về những gì đang xảy ra ngay trước khi một ý tưởng mới được phát hiện. Thường thì một người có đủ chuyên môn bối rối về điều gì đó. Điều đó có nghĩa là tính độc đáo một phần bao gồm sự bối rối — sự nhầm lẫn! Bạn phải đủ thoải mái với việc thế giới đầy rẫy những câu đố để bạn sẵn sàng nhìn thấy chúng, nhưng không quá thoải mái đến mức bạn không muốn giải quyết chúng. [20]

Thật tuyệt vời khi có nhiều câu hỏi chưa được trả lời. Và đây là một trong những trường hợp mà người giàu càng giàu thêm, bởi vì cách tốt nhất để có được những câu hỏi mới là cố gắng trả lời những câu hỏi hiện có. Câu hỏi không chỉ dẫn đến câu trả lời, mà còn dẫn đến nhiều câu hỏi hơn.

***

Những câu hỏi hay nhất phát triển trong quá trình trả lời. Bạn nhận thấy một sợi chỉ nhô ra từ hình hệ (paradigm) hiện tại và cố gắng kéo nó, và nó cứ dài ra mãi. Vì vậy, đừng yêu cầu một câu hỏi phải rõ ràng là lớn trước khi bạn cố gắng trả lời nó. Bạn hiếm khi có thể dự đoán được điều đó. Thậm chí việc nhận ra sợi chỉ cũng đã khó, chứ đừng nói đến việc dự đoán bao nhiêu thứ sẽ bung ra nếu bạn kéo nó.

Tốt hơn hết là hãy tò mò một cách bừa bãi — kéo nhiều sợi chỉ mỗi sợi một chút, và xem điều gì sẽ xảy ra. Những điều lớn lao bắt đầu từ những điều nhỏ bé. Những phiên bản ban đầu của những điều lớn lao thường chỉ là những thử nghiệm, hoặc các dự án phụ, hoặc các cuộc thảo luận, sau đó phát triển thành một thứ gì đó lớn hơn. Vì vậy, hãy bắt đầu nhiều điều nhỏ bé.

Sự mắn đẻ (prolific) thường bị đánh giá thấp một cách bất công. Càng thử nhiều thứ khác nhau, cơ hội khám phá ra điều mới càng lớn. Tuy nhiên, hãy hiểu rằng việc thử nhiều thứ sẽ đồng nghĩa với việc thử nhiều thứ không hiệu quả. Bạn không thể có nhiều ý tưởng hay mà không có nhiều ý tưởng dở. [21]

Mặc dù nghe có vẻ có trách nhiệm hơn nếu bắt đầu dự án bằng cách nghiên cứu mọi thứ đã được thực hiện trước đó, nhưng thật ra bạn sẽ học nhanh hơn và có nhiều niềm vui hơn bằng cách thử nghiệm mọi thứ. Và bạn sẽ hiểu rõ hơn các công trình đã có khi bạn xem xét chúng. Vì vậy, hãy nghiêng về phía bắt đầu. Điều này dễ dàng hơn khi bắt đầu có nghĩa là bắt đầu từ những điều nhỏ bé, hai ý tưởng đó khớp với nhau như hai mảnh ghép của một bức tranh.

Làm thế nào để từ một bắt đầu nhỏ mà có thể tạo ra thứ gì đó vĩ đại? Bằng cách tạo ra các phiên bản kế tiếp nhau. Những thứ vĩ đại hầu như luôn được tạo ra qua nhiều phiên bản kế tiếp. Bạn bắt đầu với một thứ nhỏ bé và phát triển nó, và phiên bản cuối cùng sẽ thông minh hơn và tham vọng hơn bất cứ điều gì bạn có thể lên kế hoạch.

Việc tạo ra các phiên bản kế tiếp nhau đặc biệt hữu ích khi bạn tạo ra thứ gì đó cho người dùng — để nhanh chóng đưa phiên bản ban đầu đến tay họ, và sau đó phát triển nó dựa trên phản hồi của họ.

Hãy bắt đầu bằng cách thử điều đơn giản nhất mà có thể chạy. Điều đáng ngạc nhiên là, nó thường chạy. Còn nếu không, chí ít nó cũng giúp bạn bắt đầu.

Đừng cố gắng nhồi nhét quá nhiều thứ mới vào bất kỳ phiên bản nào. Có những thuật ngữ để chỉ việc làm này với phiên bản đầu tiên (mất quá nhiều thời gian để ra mắt) và phiên bản thứ hai (hiệu ứng hệ thống thứ hai – second system effect), nhưng cả hai chỉ là những ví dụ của một nguyên tắc tổng quát hơn.

Một phiên bản sớm của một dự án mới đôi khi sẽ bị coi là đồ chơi. Đó là một dấu hiệu tốt khi mọi người bảo thế. Điều đó có nghĩa là nó có mọi thứ mà một ý tưởng mới cần, ngoại trừ quy mô, và đó là thứ sẽ theo sau. [22]

Có một cách khác so với việc bắt đầu với một thứ nhỏ và phát triển nó, đó là lập kế hoạch trước những gì mà bạn định làm. Và việc lập kế hoạch thường có vẻ là lựa chọn có trách nhiệm hơn. Nói “chúng ta sẽ làm x, rồi y, rồi z” nghe có vẻ có tổ chức hơn là nói “chúng ta sẽ thử x và xem điều gì xảy ra”. Và đúng là nó có tổ chức hơn, mỗi tội không hiệu quả bằng.

Bản thân việc lập kế hoạch là không tốt. Đôi khi nó cần thiết, nhưng nó là một điều tồi tệ nhưng cần thiết – một phản ứng trước những điều kiện khắc nghiệt. Đó là điều bạn phải làm nếu bạn đang làm việc với các phương tiện không linh hoạt, hoặc vì bạn cần phối hợp nỗ lực của nhiều người. Nếu bạn giữ cho các dự án đủ nhỏ và sử dụng các phương tiện linh hoạt, bạn không cần phải lập kế hoạch nhiều, và thay vào đó thiết kế của bạn có thể phát triển.

***

Hãy chấp nhận rủi ro nhiều nhất có thể. Trong một thị trường hiệu năng, rủi ro là tương xứng với phần thưởng, vì vậy đừng tìm kiếm sự chắc chắn, mà hãy tìm một cá cược có giá trị kỳ vọng cao. Nếu bạn không bao giờ thất bại, có lẽ bạn đang quá bảo thủ.

Mặc dù tính bảo thủ thường được gán cho người già, nhưng chính người trẻ mới thường mắc phải sai lầm này. Thiếu kinh nghiệm khiến họ sợ rủi ro, nhưng chính khi còn trẻ, bạn mới có thể chấp nhận rủi ro cao nhất.

Ngay cả một dự án thất bại cũng có thể có giá trị. Trong quá trình thực hiện, bạn sẽ vượt qua những vùng đất mà ít người khác từng đặt chân đến, và gặp phải những câu hỏi mà ít người khác từng thắc mắc. Và có lẽ không có nguồn câu hỏi nào tốt hơn những câu hỏi bạn gặp phải khi cố gắng làm điều gì đó hơi quá sức.

***

Hãy tận dụng lợi thế của tuổi trẻ khi bạn có chúng, và lợi thế của tuổi già một khi bạn đã có được những lợi thế đó. Lợi thế của tuổi trẻ là năng lượng, thời gian, sự lạc quan và tự do. Lợi thế của tuổi già là kiến ​​thức, hiệu suất, tiền bạc và quyền lực. Với nỗ lực, bạn có thể đạt được một số lợi thế già khi còn trẻ và giữ được một số lợi thế trẻ khi về già.

Người già có thêm lợi thế là biết mình đang có những lợi thế nào. Người trẻ thường có chúng mà không nhận ra. Lợi thế lớn nhất có lẽ là thời gian. Người trẻ không biết mình giàu có về thời gian đến mức nào. Cách tốt nhất để tận dụng thời gian này là sử dụng nó theo những cách hơi phù phiếm: học điều gì đó mà bạn không cần phải biết, chỉ vì tò mò, hoặc thử xây dựng một thứ gì đó chỉ vì nó sẽ rất ngầu, hoặc để trở nên giỏi một cách kỳ lạ trong một trò nào đó.

Từ “hơi” là một điều kiện quan trọng. Hãy dành thời gian một cách hào phóng khi bạn còn trẻ, nhưng đừng lãng phí nó. Có sự khác biệt lớn giữa việc làm gì đó mà bạn lo là có thể phí thời gian, và làm gì đó mà bạn biết chắc chắn là phí thời gian. Trường hợp đầu chí ít là một sự đánh cược, và có thể tốt hơn so với bạn nghĩ. [23]

Lợi thế tinh tế nhất của tuổi trẻ, hay chính xác hơn là của sự thiếu kinh nghiệm, là bạn nhìn mọi thứ bằng con mắt mới mẻ. Khi bộ não của bạn đón nhận một ý tưởng lần đầu tiên, đôi khi hai thứ này không hoàn toàn phù hợp với nhau. Thông thường vấn đề nằm ở bộ não của bạn, nhưng đôi khi vấn đề nằm ở ý tưởng. Một phần của nó nhô ra một cách khó coi và đâm vào bạn khi bạn nghĩ về nó. Những người đã quen với ý tưởng này đã học được cách bỏ qua nó, nhưng bạn thì có cơ hội để không làm vậy. [24]

Vì vậy, khi bạn học về một điều gì đó lần đầu tiên, hãy chú ý đến những điều có vẻ sai hoặc thiếu sót. Bạn sẽ bị cám dỗ bỏ qua chúng, vì có 99% khả năng vấn đề là ở bạn. Và bạn có thể phải tạm thời gạt bỏ những nghi ngờ của mình để tiếp tục tiến bộ. Nhưng đừng quên chúng. Khi bạn đã tìm hiểu sâu hơn về chủ đề này, hãy quay lại và kiểm tra xem chúng có còn ở đó không. Nếu với kiến ​​thức hiện tại của bạn mà chúng vẫn còn thời sự, thì chúng có thể đại diện cho một ý tưởng chưa được khám phá.

Ghi chú

[15] Rõ ràng là bạn không nhất thiết phải đang làm việc vào đúng thời điểm bạn có ý tưởng, nhưng có lẽ bạn đã làm việc khá gần đây.

[16] Một số người nói rằng thuốc hướng thần có tác dụng tương tự. Tôi hoài nghi, nhưng cũng gần như hoàn toàn không biết gì về tác dụng của chúng.

[17] Ví dụ, bạn có thể dành (m-1)/(m^n) sự chú ý cho chủ đề quan trọng thứ n, với một số m > 1 (tổng chuỗi = 1). Tất nhiên, bạn không thể phân bổ sự chú ý của mình chính xác như vậy, nhưng điều này ít nhất cũng cho bạn một ý tưởng về sự phân bổ hợp lý.

[18] Chắc chắn phải có sai lầm trong các nguyên tắc định nghĩa ra một tôn giáo. Vì nếu không thì bất cứ ai cũng có thể chấp nhận chúng, và sẽ không có gì để phân biệt những người theo tôn giáo đó với những người khác.

[19] Có lẽ sẽ là một bài tập tốt nếu bạn thử viết ra một danh sách các câu hỏi mà bạn từng thắc mắc khi còn trẻ. Bạn có thể thấy rằng bây giờ bạn đang ở vị trí có thể làm điều gì đó về một số trong chúng.

[20] Mối liên hệ giữa tính độc đáo và sự không chắc chắn gây ra một hiện tượng kỳ lạ: bởi vì những người có tư duy thông thường thấy chắc chắn hơn những người có tư duy độc lập, điều này có xu hướng giúp họ chiếm ưu thế trong các cuộc tranh chấp, mặc dù nhìn chung họ kém thông minh hơn.

Những người giỏi nhất thiếu hoàn toàn niềm tin, trong khi những người tệ nhất
Lại tràn đầy nhiệt huyết mãnh liệt.
(The second coming, W.B. Yeats)

[21] Suy từ câu nói của Linus Pauling: “Nếu bạn muốn có những ý tưởng hay, bạn phải có nhiều ý tưởng.”

[22] Công kích một dự án là “đồ chơi” cũng tương tự như công kích một tuyên bố là “không phù hợp”. Điều đó có nghĩa là không thể đưa ra thêm bất kỳ lời phê bình nào có trọng lượng hơn.

[23] Một cách để biết bạn có đang lãng phí thời gian hay không là hỏi xem bạn đang sản xuất hay tiêu thụ. Viết trò chơi máy tính thì ít có khả năng lãng phí thời gian hơn chơi chúng, và chơi trò chơi mà bạn tạo ra thứ gì đó ở trong nó thì ít có khả năng lãng phí thời gian hơn so với chơi trò chơi mà bạn không làm gì cả.

[24] Một lợi thế liên quan khác là nếu bạn chưa nói bất cứ điều gì công khai, bạn sẽ không bị thiên vị với bằng chứng ủng hộ kết luận trước đó của mình. Nếu đủ chính trực, bạn có thể đạt được sự trẻ trung vĩnh cửu về mặt này, nhưng ít người làm được. Đối với hầu hết mọi người, việc đã từng công bố ý kiến ​​trước đây có tác dụng tương tự như hệ tư tưởng, chỉ khác là số lượng là 1.

Xem tiếp phần 3/3.

Dịch từ nguồn How to do great work (2023)