Những năm gần đây, lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà tuyển dụng hay nhắc đến GenZ như một nhóm người với tâm lý hoàn toàn khác biệt: ít nỗ lực cho công việc, ưu tiên chăm sóc bản thân, không gắn bó, hay nhảy việc, v.v. Nhiều người cho là cần có những thay đổi văn hóa doanh nghiệp (VHDN) để phù hợp với văn hóa của nhóm người này. Vậy, nếu coi văn hóa của một nhóm người là cách họ cảm nhận, suy nghĩ và hành xử, thì liệu có tồn tại “văn hóa thế hệ” hay không, và đặc điểm của nó là gì?

VHDN là do một nhóm người xây dựng và phát triển thông qua một quá trình đủ lâu để thích nghi với bên ngoài và gắn kết bên trong. Quá trình lăn lộn đó đã tạo ra các ngầm định, giá trị và hành xử chung được trao truyền qua các thế hệ. VHDN không phát sinh từ số không, mà bị ảnh hưởng bởi văn hóa vĩ mô (macro culture).

Có 2 loại văn hóa vĩ mô là văn hóa dân tộc và văn hóa nghề nghiệp.

Văn hóa dân tộc đã thấm sâu trong các founder ngay từ khi họ bắt đầu tạo dựng doanh nghiệp, nên họ sẽ đem theo vào VHDN. Ví dụ người Việt thích xây dựng quan hệ cá nhân thân mật, thì quan hệ đó cũng hiện diện ở các doanh nghiệp VN.

Văn hóa nghề cũng thấm vào mọi người qua quá trình yêu thích, học tập và thực hành nghề đó. Một người thích toán từ nhỏ rồi học toán và làm toán thì sẽ có lối tư duy và hành xử thiên về logic, thích tranh luận dựa trên bằng chứng và không dễ chấp nhận áp đặt quan điểm. Văn hóa nghề nghiệp là mầm mống cho mâu thuẫn trong doanh nghiệp, vì người ta sẽ trông đợi một cách vô thức rằng đối phương cũng phải tư duy và hành xử giống mình. Văn hóa kế toán khác văn hóa bán hàng khác văn hóa IT. Giải quyết các mâu thuẫn văn hóa này, không để chúng trở thành mâu thuẫn giữa những con người cụ thể, là nhiệm vụ quan trọng của lãnh đạo.

Có thể thấy văn hóa vĩ mô có đặc tính là “ăn vào máu” người ta, có tính ổn định cao. Vì thế nên ta có thể nhận xét khá chính xác về xuất xứ dân tộc của một người qua hành vi của họ, hay nói ai đó có “bệnh nghề nghiệp”. “Bệnh” chính là thứ khác người và khó bỏ.

Liệu có hay không một văn hóa vĩ mô nữa gọi là “văn hóa thế hệ”? Theo tôi thì không, vì mấy lẽ.

Thứ nhất, rất nhiều sự khác biệt được gán cho một thế hệ cụ thể chẳng qua là khác biệt về tuổi tác. Đến khi những người đó già đi, thì họ lại hành xử đúng với tuổi của mình. Gen Y từng bị kêu ca thì giờ quay lại phàn nàn GenZ. Như vậy sự khác biệt này không ổn định theo thời gian, vốn là đặc trưng của văn hóa vĩ mô.

Thứ hai, mỗi thế hệ đều bị ảnh hưởng bởi những thay đổi trong xã hội đương đại, ví dụ ảnh hưởng công nghệ, khiến ta có cảm giác họ rất đặc biệt. Nhưng thực tế là tất cả các lứa tuổi đều bị ảnh hưởng chứ ko riêng gì thế hệ trẻ. Nói về lướt app hay sử dụng mxh, thì già trẻ đều có. Đúng là ta có cảm giác là ảnh hưởng của công nghệ lên giới trẻ vẫn rất khác so với người trưởng thành, nhưng đó chỉ là do bộ não của người trẻ đang trong quá trình hình thành nhân cách và mẫn cảm hơn. Sự thay đổi văn hóa có xảy ra, nhưng chỉ là sự thay đổi bình thường của văn hóa dân tộc mà mọi thế hệ đều bị ảnh hưởng, ở các mức độ khác nhau.

Như vậy, có thể nói sự khác biệt văn hóa của thế hệ trẻ chỉ là do độ tuổi và do sự thay đổi chung của văn hóa dân tộc, xảy ra bởi sự vận động của xã hội (công nghệ, toàn cầu hóa, v.v.). Không tồn tại một loại văn hóa vĩ mô là “văn hóa thế hệ”. Nhu cầu con người vẫn vậy, chỉ là bối cảnh đã khác và cách thỏa mãn nhu cầu cũng thay đổi.