CÀNH ANH ĐÀO

Người thành phố đến từ ngoại ô

Những hình ảnh quen thuộc để miêu tả các thành phố lớn, kiểu như Moscow nhìn từ đồi Chim sẻ, Paris nhìn từ tháp Eiffel hay New York nhìn từ tòa nhà Empire State lại không phù hợp với Tokyo. Không phải vì ranh giới của thành phố khổng lồ 12 triệu dân này nằm khuất sau đường chân trời, mà vì toàn cảnh của nó thiếu những công trình để có thể tượng trưng cho thủ đô Nhật Bản như kiểu điện Westminster và Big Ben tượng trưng cho London. Ngay cả trung tâm địa lý của Tokyo, Cung điện Hoàng gia, cũng không nổi bật trên thành phố, và nhìn từ bên ngoài chỉ giống như một công viên có hào bao quanh.

CÀNH ANH ĐÀO

“Cuộc cách mạng bạc” và những chiếc nôi trống

Một số từ tiếng Nhật đã đi vào kho từ vựng quốc tế mà không cần dịch, ví dụ như kimono, geisha và samurai. Ít được biết đến bên ngoài xứ sở mặt trời mọc, và gần như bị lãng quên ngay cả trong nước, là từ “ubasute”, mặc dù nó chỉ một phong tục cổ xưa tàn nhẫn không kém gì hara-kiri. Từ thời Trung cổ, ở các làng quê nghèo, theo yêu cầu của những người già đã quá yếu, họ được tổ chức một kiểu tang lễ sống. Sau nghi lễ tiễn biệt trang trọng với người thân và hàng xóm, họ được đưa lên núi và bỏ lại để chết một mình. Thuật ngữ ghê rợn “ubasute” đột nhiên được nhắc lại trong thời đại chúng ta – may mắn thay, chỉ là theo nghĩa bóng – khi tuổi già cô đơn trở thành một vấn đề đau lòng.

CÀNH ANH ĐÀO

Thập kỷ bị mất

Tôi bắt đầu viết cuốn sách này vào những năm 1960, khi còn là nhà báo ở Nhật Bản. Khi đó, Tokyo chưa có những tòa nhà cao tầng hay đường cao tốc trên cao. Những chiếc Honda ba bánh – sự kết hợp giữa ô tô và xe máy – rong ruổi trên đường phố. Chuyến tàu đến Kyoto mất hơn sáu tiếng. Và món quà lưu niệm thời thượng nhất để mang về ​​nước là chiếc radio bán dẫn bỏ túi – dấu hiệu đầu tiên của phép màu kinh tế Nhật Bản. Rồi, ngay trước mắt tôi, Nhật Bản nhanh chóng vươn lên hàng ngũ các nước dẫn đầu thế giới, thách thức hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô. Nước này tung ra tràn ngập thế giới những ô tô, tivi và thiết bị gia dụng. Cơ chế tạo ra phép màu Nhật Bản vẫn tiếp tục hoạt động. Nhật Bản vẫn xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu.

CÀNH ANH ĐÀO

Tiến bộ nhờ hy sinh hài hòa

Con đường làng uốn lượn, men theo những sườn núi phủ đầy rừng cây. Thật lạ lùng khi cảm nhận được sự hùng vĩ và yên bình của thiên nhiên hoang sơ, khi ngắm nhìn những đồng cỏ điểm xuyết hoa anh túc, những ngọn đồi phủ đầy cây cối, càng lúc càng tím biếc, trải dài về phía một điểm đến phủ đầy tuyết. Thật kỳ lạ khi đi bộ một mình và chỉ nghe thấy tiếng chim hót! Từ người bạn đồng hành duy nhất – một cậu bé nhỏ xíu với chiếc ba lô to tướng, kêu cót két – bạn biết được rằng xe buýt chỉ chạy hai chuyến một ngày: sáng sớm và tối muộn (đó là lý do tại sao phải đi bộ về nhà từ trường).

CÀNH ANH ĐÀO

Sự ổn định của xe đạp

Như người lao động thì người Nhật cần cù, và như người tiêu dùng thì kiềm chế… Quay lại câu này, chúng ta nhận thấy rằng đằng sau tỷ lệ tiêu dùng và tích lũy quả thực ẩn chứa một trong những động lực của sự đột phá mà Nhật Bản đã đạt được. Kể từ giữa những năm 1950, tỷ trọng tiết kiệm trong tổng sản phẩm quốc dân của Nhật Bản vẫn duy trì ở mức 30–35% (so với 17–20% ở các nước phát triển khác). Nguồn gốc cho sự tích lũy vốn tăng nhanh ở Nhật Bản là gì? Làm thế nào và tại sao, để nâng cấp thiết bị và mở rộng sản xuất hàng năm, các doanh nhân Nhật Bản có thể phân bổ số tiền gần gấp đôi so với các đối thủ cạnh tranh Mỹ và Tây Âu? Đây chính là chìa khóa để hiểu được sự năng động của nền kinh tế Nhật Bản.

53 trạm nghỉ của Tokaido

Để đắm chìm vào ảo giác, thứ duy nhất còn thiếu là biển báo sáng đèn: “Thắt dây an toàn.” Còn thì mọi thứ giống hệt như khoang của một chiếc máy bay hiện đại: những hàng ghế mềm—ba hàng bên phải và ba hàng bên trái lối đi, tựa lưng có thể ngả thoải mái, điều hòa không khí, và quan trọng nhất là cảm giác về tốc độ tối đa khi con chim thép bắt đầu cất khỏi mặt đất. Nhưng quá trình chạy đà cứ kéo dài mãi, rốt cuộc không bao giờ cất lên không trung. Bởi lẽ chúng ta đang không chạy trên đường băng bê tông của sân bay, mà là trên đường ray, đang lao vút trên tuyến Tokaido mới trong một toa tàu tốc hành Nozomi. Tuyến đường sắt cao tốc này thừa hưởng tên của một con đường cổ xưa: Tokaido, con đường dọc theo biển phía đông, chạy từ Edo (tên cũ của Tokyo) đến kinh đô Kyoto cổ. Con đường này có 53 trạm nghỉ. Tại mỗi trạm, người cưỡi sẽ đổi ngựa, và cứ cách một trạm họ lại dừng qua đêm. Giờ đây, tàu tốc hành Nozomi đi hết quãng đường giữa Tokyo và Kyoto trong hai giờ, chỉ dừng lại một phút ở Nagoya.

Những đôi tay phụ nữ

Những cột trụ nhuốm màu thời gian vươn lên và chìm trong ánh hoàng hôn hùng vĩ.

– “Hãy nhìn những cột và xà nhà này,” – người hướng dẫn nói. – “Chùa Hongan-ji là công trình kiến ​​trúc bằng gỗ lớn nhất ở Kyoto, một trong những công trình lớn nhất thế giới. Nếu xảy ra hỏa hoạn, thì sẽ không thể tìm được những thân cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi như vậy nữa. Và ngay cả ngày xưa, việc khai thác chúng cũng rất khó khăn. Và khi chúng được mang về, những người thợ xây cũng không thể nâng nổi sức nặng khủng khiếp ấy. Vậy làm cách nào? Là nhờ phụ nữ. Bốn mươi nghìn phụ nữ Nhật Bản đã cắt tóc và bện thành một sợi dây có sức chịu lực chưa từng có. Nhờ sợi dây này, tám mươi cột chống đỡ đã được dựng lên, các xà nhà được nâng lên và cố định. Kia là sợi dây. Hãy chú ý đến độ dài của tóc. Khi ấy những người phụ nữ đã tạo những kiểu tóc cao và cầu kỳ, kiểu tóc mà ngày nay chỉ có geisha mới để…”

Vách đá và Hạt cát

Vườn đá nổi tiếng ở Kyoto thường được các tác giả sách về Nhật Bản sử dụng làm điểm khởi đầu để thảo luận về triết lý Thiền và về ảnh hưởng của nó đến đời sống người Nhật. Dựa trên sự rõ ràng của hình ảnh quen thuộc này, tôi muốn áp dụng nó để nói một chuyện hoàn toàn khác. Theo tôi, Vườn đá có thể tượng trưng cho tính độc đáo của cấu trúc kinh tế Nhật Bản, nơi những vách đá của các nhà máy lớn với hệ thống sản xuất và quản lý siêu hiện đại vươn lên trên biển hạt cát – những doanh nghiệp nhỏ bé, thường được xây dựng dựa trên sức lao động thủ công của những người làm việc tại nhà.