RỄ SỒI
Ấn tượng và suy ngẫm về nước Anh và người Anh

Bồn rửa không nút chặn và bồn tắm không vòi sen

Chuyện ở London vào giữa những năm 1970. Chúng tôi ăn tối ở một gia đình người Anh đang chuẩn bị cho chuyến đi hai tuần đến Liên Xô. Cuộc trò chuyện xoay quanh Moscow, Leningrad và Sochi, và việc nên xem gì ở những thành phố này chỉ trong vài ngày. Sau món pudding, như thường lệ, phô mai được dọn ra, và sau đó khách được mời uống cà phê bên lò sưởi.

Tranh thủ một phút, chủ nhà kéo tôi sang một bên và nói rằng muốn thảo luận một chủ đề tế nhị. Liệu ông ấy có thể mong đợi tôi, thứ nhất, hiểu đúng động cơ đằng sau câu hỏi của ông ấy, và thứ hai, trả lời nó một cách hoàn toàn chân thành? Tất nhiên, tôi gật đầu, mặc dù không hình dung điều gì có thể xảy ra sau một mở đầu như vậy.

– “Chuyện là thế này” – chủ nhà tiếp tục sau một khoảng ngập ngừng, – “Đây là lần đầu vợ chồng tôi đến Liên Xô.” Và tất cả những người đã từng đến đó đều khuyên chúng tôi nhất định phải mang theo một cái nút chặn bồn rửa. Họ nói khách sạn của các bạn ấm áp, thậm chí có cả nước nóng. Nhưng lại không có gì để bịt bồn rửa mặt – nên không thể rửa mặt hay cạo râu. Vậy tôi nên mang nút kích thước bao nhiêu? Kích thước có giống nhau ở các thành phố không? Và đừng nghĩ rằng chúng tôi lo lắng về vài bất tiện nhỏ nhặt. Đó không phải là vấn đề, và mọi người bạn của Liên Xô đều hiểu rằng bạn không thể có tất cả mọi thứ ngay được: nào là cách mạng, rồi chiến tranh… Nhưng tại sao nút bịt bồn tắm thì đã có từ lâu, mà nút bịt bồn rửa mặt lại lâu thế?

Một cái bồn rửa mặt không có nút bịt. Không biết bao nhiêu lần những kẻ ác ý làm phiền tôi với những câu hỏi về nó, và đã bao nhiêu lần bạn bè của chúng ta bối rối hỏi về điều đó! Biết bao nhiêu lần, trong các bài phát biểu trước công chúng và các cuộc trò chuyện riêng tư, tôi đã phải giải thích rằng thói quen rửa mặt dưới vòi nước chảy không phải là di sản khắc nghiệt của cách mạng hay chiến tranh, mà là một phong tục dân tộc đã phát triển từ thời xa xưa. Rất lâu trước khi nước máy xuất hiện, chúng ta đã quen với việc đổ nước lên tay từ một cái gáo hoặc múc nước từ chậu rửa mặt vào lòng bàn tay. Tôi nói thêm, chính vì lý do đó mà người Nga phàn nàn về bồn tắm không có vòi sen ở Anh, cũng giống như du khách Anh phàn nàn về bồn rửa mặt không có nút đậy ở Nga. Khi ở khách sạn Anh, bạn luôn cảm thấy bối rối: thứ nhất, làm sao cởi quần áo trong thời tiết lạnh như vậy; thứ hai, làm sao tráng bồn tắm nếu không có chậu hoặc vòi mềm; và thứ ba, làm sao rửa mặt nếu không có vòi sen hoặc vòi trộn – chỉ có các vòi nóng và lạnh riêng biệt.

Ngủ lại nhà các gia đình người Anh, bạn sẽ hiểu rằng đó là chuyện thường. Trong căn hộ ở London mà người tiền nhiệm của tôi thuê, chủ nhà chỉ lắp đặt vòi sen có vòi mềm trong phòng tắm sau nhiều năm kiên trì yêu cầu. Tuy nhiên, bồn rửa mặt truyền thống không có vòi trộn, vì vậy nước từ hai vòi chỉ có thể được trộn trong chậu có nút đậy. Và vì tôi chưa bao giờ có thói quen rửa mặt trong bồn rửa, như người Anh vẫn làm ngay cả trong khách sạn, tàu hỏa và nhà vệ sinh công cộng, nên tôi phải rửa mặt bằng nước ấm từ cốc sau khi cạo râu. Không giống như chúng ta, người Anh không bao giờ rửa mặt dưới vòi nước chảy. Họ cũng không có thói quen dội nước lên người sau khi tắm, mà lau người khi vẫn có bọt xà phòng. Nhưng, có lẽ khó quen hơn nữa là phong tục này còn áp dụng cả cho việc rửa bát.

Còn nhớ, lần đầu tiên tôi ấn tượng điều này tại một bữa tiệc sinh nhật ở London. Khi khách đứng dậy khỏi bàn, chủ nhà tuyên bố rằng, để kỷ niệm ngày sinh của vợ, ông sẽ tự tay dọn dẹp bát đĩa và ly tách. Những người đàn ông, để bày tỏ đoàn kết, đi theo vào bếp. Một bình rượu port được chuyền tay nhau, và những câu chuyện vui bắt đầu. Trong khi đó, chủ nhà đổ đầy nước vào bồn rửa, thêm xà phòng lỏng, rồi đơn giản là nhúng bát đĩa vào, chà rửa bằng bàn chải, và ngay lập tức đặt chúng lên giá. Lúc đó, tôi hơi ngốc nghếch khi nghĩ rằng, trong lúc say xỉn, ông ta đơn giản là quên tráng bát đĩa dưới vòi nước trước khi lau khô. Tuy nhiên, sau này tôi tin chắc rằng đó không phải là trường hợp ngoại lệ, mà là quy tắc chung. Đây chính xác là cách – và là cách duy nhất – mà ly, cốc, đĩa và dĩa được rửa trong tất cả các quán rượu và nhà hàng ở Anh.

Bồn rửa không nút chặn và bồn tắm không vòi sen chỉ là một trong nhiều ví dụ tương tự. Tất cả đều minh họa một sự thật không thể chối cãi: khi gặp phải điều gì đó khác thường và xa lạ ở nước ngoài, đôi khi ta đánh giá sai do khuynh hướng bản năng là đánh giá mọi thứ bằng thước đo của mình. Bài học rút ra từ những điều trên có lẽ được thể hiện đầy đủ nhất trong bài thơ bốn câu nổi tiếng:

Thấy lạc đà, ngựa nói:
“Một con ngựa quái thai!”
Lạc đà: “Ngựa gì mày?
Lạc đà chậm phát triển!”

Để hiểu một quốc gia khác, người ta phải từ bỏ thói quen đo lường mọi thứ bằng thước đo của mình. Người ta phải hiểu hệ thống ý tưởng, tiêu chuẩn và chuẩn mực vốn có của dân tộc đó. Tôi đã từng bày tỏ ý tưởng này trước khi chia sẻ những ấn tượng và suy nghĩ của mình về người Nhật. Và tôi muốn nhắc lại một lần nữa, khi bắt đầu kể về người Anh.
Tính cách dân tộc rất bền bỉ ở mọi nơi. Nhưng điều này đúng với người Anh hơn bất kỳ dân tộc nào khác, bởi vì dường như họ có bằng sáng chế về sự bền bỉ trong bản chất của mình. Đây là đặc điểm đầu tiên và rõ ràng nhất của người Anh: sự ổn định và kiên định trong tính cách. So với những người khác, họ ít bị ảnh hưởng bởi những biến động của thời đại và những mốt nhất thời. Nếu các tác giả viết về người Anh phần lớn lặp lại nhau, thì điều này chủ yếu là do tính bất biến của nền tảng tính cách người Anh. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là, bất chấp sự ổn định đó, tính cách này bao gồm những đặc điểm mâu thuẫn, thậm chí nghịch lý, một số khá rõ ràng, trong khi những đặc điểm khác lại khó nắm bắt; do đó, mọi sự khái quát hóa về người Anh đều có thể bị thách thức ngay lập tức.
Là một dân tộc duy vật – có ai lại nghi ngờ điều đó? – người Anh đã cống hiến cho thế giới một lượng lớn các nhà thần bí, nhà thơ và nhà duy tâm. Là một dân tộc đi chiếm thuộc địa, họ thể hiện lòng tận tụy mãnh liệt đối với đất nước, đối với quê hương của mình.

Là những thủy thủ và nhà thám hiểm không mệt mỏi, họ cũng là những người làm vườn đầy đam mê. Sự tò mò đã cho phép họ làm quen với những điều tốt đẹp nhất mà các quốc gia khác mang lại, nhưng họ vẫn trung thành với chính mình. Trong khi ngưỡng mộ ẩm thực Pháp, người Anh sẽ không bắt chước nó ở nhà. Là một dân tộc tuân thủ pháp luật một cách bất thường, họ thích đọc về tội phạm và bạo lực. Là hiện thân của sự tuân thủ, họ cũng là những người theo chủ nghĩa cá nhân cố hữu, và trong họ đầy rẫy những người lập dị.

Tất cả những điều này đều là nghịch lý, và có lẽ cần thêm một nghịch lý nữa: dù đầy nghịch lý, tính cách người Anh hiếm khi bí ẩn hay khó đoán. Những đặc điểm cốt lõi của nó khá rõ ràng, xuyên suốt mọi tầng lớp xã hội và hầu như không bị tàn phá bởi thời gian.

Henry Steele Commager (Mỹ). Nước Anh qua con mắt người Mỹ. 1974

Tôi không cố gắng khẳng định rằng người Anh chưa bao giờ thay đổi. Thay đổi luôn luôn diễn ra. Nhưng những khác biệt này, rất dễ nhận thấy từ bên ngoài, lại không ăn sâu vào tận gốc rễ. Dù tốt hay xấu, những đặc điểm ban đầu của bản chất người Anh vẫn là một loại mẫu số chung, tạo ra ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách quốc gia và lối sống nói chung.

John B. Priestley (Anh). Người Anh. 1973

Tính cách quốc gia ở nhiều khía cạnh tương tự như ngôn ngữ. Ngữ pháp và từ vựng là phổ biến đối với tất cả. Ngữ điệu, lựa chọn từ ngữ và cấu trúc câu, ở một mức độ nào đó, là độc nhất vô nhị đối với mỗi người. Khi nói về tính cách dân tộc, chúng ta đang cố gắng xác định một điều gì đó tương tự như các quy tắc ngữ pháp trong tâm lý học – nghĩa là, những xung động chung, các chuẩn mực biểu đạt. Tính cách dân tộc cũng tiết lộ rất ít về đặc điểm của một cá nhân, giống như ngữ pháp tiết lộ rất ít về phong cách nói hoặc viết cá nhân.

Geoffrey Gorer (Anh). Khám phá tính cách người Anh. 1955

Nước Anh, dường như, không che giấu điều gì về chính mình.
Nàng dường như không xấu hổ về bất kỳ biểu hiện nào, để lộ khuôn mặt của mình. Và không ai biết cách cười nàng như cách nàng tự cười chính mình…
Nhưng trên thực tế, chúng ta biết gì sâu sắc về nước Anh, chúng ta hình dung khuôn mặt của nàng như thế nào, dường như hoàn toàn mở ra trước ánh nhìn của người khác?
Tôi tin rằng không có chiếc mặt nạ nào bí ẩn hơn khuôn mặt cởi mở này. Và giờ đây, đối với một nhà báo quốc tế, không có nhiệm vụ nào thú vị hơn là giải mã bí ẩn về nước Anh, giải mã nó theo cách mà người ta có thể hình dung ra tương lai của nó, hay đúng hơn, hình dung ra sự đáng mong muốn của một tương lai không chỉ tốt nhất cho nó, mà còn phù hợp nhất với cội nguồn quốc gia sâu xa nhất của nó…

Marietta Shaginyan (Liên Xô). Thư từ nước ngoài. 1971

Xem tiếp phần sau: Những giọt nước trên áo khoác