RỄ SỒI
Ấn tượng và suy ngẫm về nước Anh và người Anh

Bồn rửa không nút chặn và bồn tắm không vòi sen

Chuyện ở London vào giữa những năm 1970. Chúng tôi ăn tối ở một gia đình người Anh đang chuẩn bị cho chuyến đi hai tuần đến Liên Xô. Cuộc trò chuyện xoay quanh Moscow, Leningrad và Sochi, và việc nên xem gì ở những thành phố này chỉ trong vài ngày. Sau món pudding, như thường lệ, phô mai được dọn ra, và sau đó khách được mời uống cà phê bên lò sưởi.

Tranh thủ một phút, chủ nhà kéo tôi sang một bên và nói rằng muốn thảo luận một chủ đề tế nhị. Liệu ông ấy có thể mong đợi tôi, thứ nhất, hiểu đúng động cơ đằng sau câu hỏi của ông ấy, và thứ hai, trả lời nó một cách hoàn toàn chân thành? Tất nhiên, tôi gật đầu, mặc dù không hình dung điều gì có thể xảy ra sau một mở đầu như vậy.

CÀNH ANH ĐÀO

Có nợ với anh đào

Trong những năm làm báo ở Tokyo, tôi thường nhớ lại lời của nhà thơ Mayakovsky, người tự coi mình có nợ

… với những cây anh đào Nhật Bản,
vì tất cả những gì chưa kịp viết ra.

Việc luôn phải chạy đua để theo kịp các sự kiện chính trị và xã hội hiện tại khiến các nhà báo viết cho các tờ báo nước ngoài hầu như không có thời gian để viết một bài tường thuật kỹ lưỡng về bản thân dân tộc, về những nét chân dung của họ. Rồi bạn lật giở những tập hồ sơ đồ sộ các tài liệu đã được gửi đến và cay đắng nhận ra rằng bạn chưa bao giờ thực sự trả lời được câu hỏi: người Nhật là ai? Kể từ đầu thế kỷ này, đất nước chúng ta biết nhiều điều xấu hơn là điều tốt về dân tộc láng giềng này. Có những lý do cho điều đó. Và ngay cả những điều xấu mà chúng ta thường nghe về người Nhật cũng thường đúng và cần được giải thích hơn là bác bỏ. Tuy nhiên, trong khi chúng ta biết khoảng 90% những đặc điểm tiêu cực của tính cách người Nhật, thì chỉ biết khoảng 10% những đặc điểm tích cực.

CÀNH ANH ĐÀO

108 tiếng chuông

Rẽ sóng Thái Bình Dương, con thuyền lao nhanh về phía bờ biển Nhật Bản. Cánh buồm vuông của nó hiện lên màu đỏ thẫm dưới ánh hoàng hôn của mặt trời mà nó không ngừng theo đuổi. Bảy người trên thuyền đang rất vội. Nhưng rồi như mọi khi, cơn gió của trí tưởng tượng dân gian đã đưa họ đến đúng lúc—khi tiếng chuông đồng cổ vang vọng bắt đầu ngân nga báo hiệu giao thừa.

Nhật Bản như chết lặng khi đếm 108 tiếng chuông này. Rốt cuộc, Tết Nguyên đán ở đó không chỉ là một ngày lễ, mà còn là một loại sinh nhật quốc gia. Cho đến gần đây, người Nhật không có phong tục kỷ niệm ngày sinh. Tiếng chuông thứ 108 của Tết Nguyên đán sẽ thêm một tuổi cho mọi người. Ngay cả một em bé sinh ra ngày hôm trước cũng được coi là một tuổi vào sáng hôm sau. Vào giao thừa, người ta thêm một tuổi và cũng bước qua một ngưỡng cửa mà sau đó một số phận hoàn toàn mới đang chờ đợi. Vào thời điểm này, theo phong tục, người ta trang trí cửa nhà bằng cành thông, tre và mận. Đối với người Nhật, cây thông xanh quanh năm tượng trưng cho sự trường thọ, tre tượng trưng cho sự kiên cường, và cây mận, nở hoa giữa mùa đông, tượng trưng cho niềm vui giữa nghịch cảnh.

CÀNH ANH ĐÀO

Leo núi Phú sỹ

Thành thật mà nói: khi vị sư ở Thiên Đàn đóng dấu sắt nung của trạm thứ mười “đỉnh Phú sỹ, 3776 mét” lên cây gậy của tôi, tất cả những gì tôi nghĩ đến là câu tục ngữ Nhật Bản chẳng hề thi vị chút nào: “Kẻ chưa từng leo núi này là kẻ ngốc, nhưng kẻ dám leo hai lần thì ngốc gấp đôi.” Mặc dù tôi chỉ hoàn thành một nửa trong mười chặng của con đường hành hương cổ xưa (ngày nay, việc leo núi bắt đầu từ trạm thứ năm, có thể đến bằng xe), nhưng chuyến leo bộ từ ba giờ chiều đến ba giờ sáng khó có thể gọi là đi dạo. Đặc biệt là khi toàn bộ kinh nghiệm leo núi của bạn chỉ giới hạn trong những ký ức tuổi thơ về một đống xỉ than gần nhà máy hơi nước trong sân của một tòa nhà cũ ở Leningrad. Tình cờ, chính đống xỉ than này hiện lên trong tâm trí tôi khi tôi leo lên sườn dốc vô tận của ngọn núi thiêng liêng Nhật Bản, chân tôi lún sâu vào những mảnh vụn xốp, sắc nhọn và tro núi lửa đã mòn. Phú sỹ là một đống xỉ than được phóng đại lên gấp ngàn lần. Cùng một kết cấu, cùng một màu sắc từ xám đậm đến nâu, cùng một độ dốc. Tuy nhiên, nói chính xác hơn thì là: càng lên cao, dốc càng lớn. Bạn sẽ dễ cảm nhận chỗ cong nhẹ của sườn dốc, thứ mà họa sĩ Hokusai rất yêu thích trong bộ tranh “Trăm mặt núi Phú sỹ”.

CÀNH ANH ĐÀO

Người thành phố đến từ ngoại ô

Những hình ảnh quen thuộc để miêu tả các thành phố lớn, kiểu như Moscow nhìn từ đồi Chim sẻ, Paris nhìn từ tháp Eiffel hay New York nhìn từ tòa nhà Empire State lại không phù hợp với Tokyo. Không phải vì ranh giới của thành phố khổng lồ 12 triệu dân này nằm khuất sau đường chân trời, mà vì toàn cảnh của nó thiếu những công trình để có thể tượng trưng cho thủ đô Nhật Bản như kiểu điện Westminster và Big Ben tượng trưng cho London. Ngay cả trung tâm địa lý của Tokyo, Cung điện Hoàng gia, cũng không nổi bật trên thành phố, và nhìn từ bên ngoài chỉ giống như một công viên có hào bao quanh.

CÀNH ANH ĐÀO

“Cuộc cách mạng bạc” và những chiếc nôi trống

Một số từ tiếng Nhật đã đi vào kho từ vựng quốc tế mà không cần dịch, ví dụ như kimono, geisha và samurai. Ít được biết đến bên ngoài xứ sở mặt trời mọc, và gần như bị lãng quên ngay cả trong nước, là từ “ubasute”, mặc dù nó chỉ một phong tục cổ xưa tàn nhẫn không kém gì hara-kiri. Từ thời Trung cổ, ở các làng quê nghèo, theo yêu cầu của những người già đã quá yếu, họ được tổ chức một kiểu tang lễ sống. Sau nghi lễ tiễn biệt trang trọng với người thân và hàng xóm, họ được đưa lên núi và bỏ lại để chết một mình. Thuật ngữ ghê rợn “ubasute” đột nhiên được nhắc lại trong thời đại chúng ta – may mắn thay, chỉ là theo nghĩa bóng – khi tuổi già cô đơn trở thành một vấn đề đau lòng.

CÀNH ANH ĐÀO

Thập kỷ bị mất

Tôi bắt đầu viết cuốn sách này vào những năm 1960, khi còn là nhà báo ở Nhật Bản. Khi đó, Tokyo chưa có những tòa nhà cao tầng hay đường cao tốc trên cao. Những chiếc Honda ba bánh – sự kết hợp giữa ô tô và xe máy – rong ruổi trên đường phố. Chuyến tàu đến Kyoto mất hơn sáu tiếng. Và món quà lưu niệm thời thượng nhất để mang về ​​nước là chiếc radio bán dẫn bỏ túi – dấu hiệu đầu tiên của phép màu kinh tế Nhật Bản. Rồi, ngay trước mắt tôi, Nhật Bản nhanh chóng vươn lên hàng ngũ các nước dẫn đầu thế giới, thách thức hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô. Nước này tung ra tràn ngập thế giới những ô tô, tivi và thiết bị gia dụng. Cơ chế tạo ra phép màu Nhật Bản vẫn tiếp tục hoạt động. Nhật Bản vẫn xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu.

CÀNH ANH ĐÀO

Tiến bộ nhờ hy sinh hài hòa

Con đường làng uốn lượn, men theo những sườn núi phủ đầy rừng cây. Thật lạ lùng khi cảm nhận được sự hùng vĩ và yên bình của thiên nhiên hoang sơ, khi ngắm nhìn những đồng cỏ điểm xuyết hoa anh túc, những ngọn đồi phủ đầy cây cối, càng lúc càng tím biếc, trải dài về phía một điểm đến phủ đầy tuyết. Thật kỳ lạ khi đi bộ một mình và chỉ nghe thấy tiếng chim hót! Từ người bạn đồng hành duy nhất – một cậu bé nhỏ xíu với chiếc ba lô to tướng, kêu cót két – bạn biết được rằng xe buýt chỉ chạy hai chuyến một ngày: sáng sớm và tối muộn (đó là lý do tại sao phải đi bộ về nhà từ trường).

CÀNH ANH ĐÀO

Sự ổn định của xe đạp

Như người lao động thì người Nhật cần cù, và như người tiêu dùng thì kiềm chế… Quay lại câu này, chúng ta nhận thấy rằng đằng sau tỷ lệ tiêu dùng và tích lũy quả thực ẩn chứa một trong những động lực của sự đột phá mà Nhật Bản đã đạt được. Kể từ giữa những năm 1950, tỷ trọng tiết kiệm trong tổng sản phẩm quốc dân của Nhật Bản vẫn duy trì ở mức 30–35% (so với 17–20% ở các nước phát triển khác). Nguồn gốc cho sự tích lũy vốn tăng nhanh ở Nhật Bản là gì? Làm thế nào và tại sao, để nâng cấp thiết bị và mở rộng sản xuất hàng năm, các doanh nhân Nhật Bản có thể phân bổ số tiền gần gấp đôi so với các đối thủ cạnh tranh Mỹ và Tây Âu? Đây chính là chìa khóa để hiểu được sự năng động của nền kinh tế Nhật Bản.