Ngôn và Ngữ
Ngôn là lời nói con người ở dạng âm thanh, không được quy chuẩn (ví dụ như khi viết), ngắn gọn ngôn = lời, là về nội dung. Ngữ là tiếng nói (hoặc âm thanh trong trường hợp của động vật) tuân thủ theo một chuẩn nào đó, nhất là khi viết, ngắn gọn ngữ = tiếng, là về hình thức (tiếng chim hót). Như vậy thì ngôn sẽ tự do hơn, tùy tiện hơn nhưng có nội dung đầy đủ (có ý) trong khi ngữ chỉ là hình thức (ví dụ ngụ ngôn là truyền đạt một ẩn ý nào đó, còn mật ngữ là mã giao tiếp bí mật). Ngữ còn được hiểu là một cụm từ (phrase) không đầy đủ ý nghĩa (chưa thành câu) nhưng chặt chẽ về quy tắc (ngữ pháp). Ngôn cũng là thứ trong bối cảnh sống, còn ngữ thì vì là chuẩn mực nên không quan trọng có đang ‘sống’ hay không (vd tử ngữ – chỉ còn ngữ mà ko còn ngôn, cổ ngữ). Vì vậy nên:
- có ngữ pháp (grammar), ngữ nghĩa (semantics) mà không có ngôn pháp, ngôn nghĩa.
- có loạn ngôn, cuồng ngôn mà không có loạn ngữ, cuồng ngữ. Đồng thời có ngữ bệnh mà không có ngôn bệnh (ngôn thế nào cũng không sai, nhưng có thể bị cho là loạn hay cuồng)
- có ngoại ngữ, quốc ngữ chứ không có ngoại ngôn, quốc ngôn – đều có yếu tố chuẩn tắc.
- các thành phần có tính chuẩn tắc: ẩn ngữ, mật ngữ, vị ngữ, chủ ngữ, uyển ngữ, sáo ngữ, thuật ngữ – không có đối với ngôn. (Thuật ngữ không chỉ là các từ kỹ thuật mà còn cả các cụm từ, tức là các ngữ)
- ngữ có thể chỉ tiếng hót của chim chóc, côn trùng, và chỉ hệ mã phi âm thanh (thủ ngữ – ra hiệu bằng tay, thiền ngữ – tiếng ve sầu)
- liên quan đến lời nói trực tiếp thì dùng ngôn: trực ngôn, thông ngôn, phát ngôn, nhất ngôn (quân tử nhất ngôn), tuyên ngôn, ngụ ngôn
Có sự trùng lặp khi nói về lời đúc kết của người xưa: tục ngữ, ngạn ngữ, thành ngữ vs châm ngôn, cách ngôn, danh ngôn.
Từ
Từ thì rõ ràng hơn, không bị lẫn như giữa ngôn và ngữ. Từ là các đơn vị có thể thống kê đầy đủ nên có từ vựng (lexicon hoặc vocabulary), cũng có thể gọi là từ khố (kho chứa các từ), từ vị hay tự vị (vị = vựng, sách Quấc âm tự vị).
Nhưng cũng có sự chồng lấn:
- với ngữ: ví dụ ngữ vựng = từ vựng.
- với ngôn: ví dụ thất ngôn bát cú (8 câu 7 từ), thất ngôn tứ tuyệt (4 câu 7 từ). Tuyệt ở đây là cách nói tắt của tuyệt cú. Đôi khi người ta dùng ngôn từ để chỉ cách dùng từ, còn ngôn ngữ thì bao trùm tất cả.
Câu (cú)
Câu cũng là khái niệm rõ ràng. Tuy nhiên các quy tắc chủ yếu dành cho ngữ nên khái niệm ngữ pháp (grammar) bao trùm khái niệm cú pháp (syntax).
Bình luận về ngữ “lời ăn tiếng nói“: người ta hay đặt động từ ăn đi kèm với một động từ khác để nhấn mạnh động từ thứ hai đó: ăn học, ăn ở, ăn chơi, ăn nói, ăn nằm, v.v. Có lẽ là vì việc ăn là ưu tiên số một đối với người Việt? Như vậy trong ngữ “lời ăn tiếng nói” thì “lời ăn” không có ý nghĩa gì, chẳng qua là do thói quen đặt từ ăn ở trước. Nghĩa chỉ là “lời nói, tiếng nói”.
Trên đây là những gì tôi đang mày mò tìm hiểu (vì không tìm thấy nguồn nào giải thích cặn kẽ), chắc còn nhiều sai và sót. Mong được góp ý qua comment.