RỄ SỒI

Hành trình của cỗ xe mạ vàng

Đã thành thông lệ, một ngày tháng Mười một ảm đạm lại trở thành phông nền cho nghi lễ thường niên rực rỡ và tráng lệ nhất tại London: Lễ Khai mạc Quốc hội. Cỗ xe ngựa mạ vàng của Nữ hoàng, được kéo bởi sáu chú ngựa trắng xếp cặp, từ từ lăn bánh qua cổng cung điện Buckingham. Theo hộ tống bà là một đội kỵ binh thuộc Lực lượng Kỵ binh trong những bộ lễ phục mang phong cách từ thời trận Waterloo—những kỵ binh mặc giáp ngực sáng loáng và đội mũ gắn lông vũ. Cỗ xe hoàng gia—với những người điều khiển ngựa mặc áo khoác kiểu trung cổ và được kéo bởi “động cơ” sáu mã lực truyền thống—tiến bước cùng đội danh dự cưỡi ngựa đen dọc theo phố Whitehall, hướng về Quảng trường Quốc hội và cuối cùng dừng chân tại cung điện Westminster.

RỄ SỒI

“Môi trên cương ngạnh”

“Gà trống và chó bull” (Roosters and Bulldogs) — đó là tiêu đề một chương trong cuốn sách The French and the English (Người Pháp và Người Anh) của nhà văn Richard Faber sống tại London. Khi bàn về những người láng giềng bên kia eo biển Manche, người Anh thường so sánh sự hiếu chiến của chú gà trống Gaulois với sự bền bỉ, kiên cường tựa như loài chó bull của mình; họ đối lập sự biến động cảm xúc thất thường với sự kiềm chế và tự chủ — những đức tính mà trong thời khắc khủng hoảng có thể chuyển hóa thành lòng quyết tâm sắt đá.

RỄ SỒI

Uống trà cùng Nữ hoàng

Có lần vợ chồng tôi được mời đến dự tiệc trà tại cung điện Buckingham. Nữ hoàng thường tổ chức những buổi tiếp tân như vậy vào mùa hè trên bãi cỏ trong khuôn viên vườn cung điện, bao quanh bởi bức tường cao. Ở góc dưới bên phải tấm thiệp mời có ghi dòng chữ: “Morning coat (áo đuôi tôm kiểu ban ngày), quân phục hoặc com-lê.” Theo ngôn ngữ nghi thức ngoại giao, “morning coat” chính là loại trang phục mà một quý ông được kỳ vọng sẽ mặc khi đến xem giải đua ngựa Royal Ascot (và cũng là trang phục mà Giáo sư Higgins lập dị đã không mặc khi lần đầu đưa Eliza đến đó). Bộ trang phục này bao gồm một chiếc mũ chóp cao màu xám, áo khoác đuôi tôm cùng màu, một chiếc ô cán cong và một bông hoa cẩm chướng cài trên khuy áo. Tất nhiên, người ta có thể thuê trọn bộ trang phục này từ các cửa hàng chuyên dụng. Tuy nhiên, sau khi cân nhắc, tôi quyết định rằng vì cả đời mình chưa từng đội mũ chóp cao màu xám, thì lần này cũng chẳng cần đến nó làm gì—nhất là khi chính Nữ hoàng đã đưa ra các lựa chọn thay thế là “quân phục hoặc com-lê”.

RỄ SỒI

Hai thế giới

Ngày nay, chuyện kẹt xe chẳng còn là gì lạ. Tuy nhiên, hàng xe cổ kềnh càng nối đuôi nhau dài dằng dặc thế này lại là cảnh tượng khiến người ta nhớ mãi. Men theo rìa phía nam công viên Windsor, một đoàn xe Rolls-Royce bất tận chậm rãi tiến về phía Ascot, bên trong xe là những hành khách đội mũ chóp cao màu xám kiểu bảo thủ cùng các quý cô với những chiếc mũ kiểu cách vô cùng kỳ lạ. Chẳng hiểu sao, khung cảnh ấy lại gợi liên tưởng đến những đàn rùa biển khổng lồ; tuân theo một bản năng bí ẩn nào đó, chúng cùng trồi lên bãi biển Thái Bình Dương vào một ngày nhất định để đẻ trứng xuống lớp cát ven bờ. Chả lẽ lại có nhiều chiếc cùng tụ hội tại một nơi như vậy? Và thế lực bí ẩn nào đã lọc ra được “tinh hoa” từ dòng xe cộ London—nơi mà thường thì một chiếc Rolls-Royce chỉ lướt qua như một cá thể hiếm hoi của một giống loài đang dần biến mất?

RỄ SỒI

Bộ lọc xã hội

– Đối với người nước ngoài, hệ thống giáo dục Anh thực sự là một khu rừng tối, – tôi từng nhận xét với một nghị sĩ thuộc Đảng Tự do.
– Đúng là một khu rừng thật—và chẳng thể nhận thấy bất kỳ hệ thống nào cả, – ông cười khẽ. – Nhưng ở Anh, người ta không thích trồng cây theo hàng lối hay cắt tỉa chúng thành cùng một hình dáng. Chuyện ở Pháp lại khác; tại đó, Bộ trưởng Giáo dục biết chính xác học sinh đang mở đến trang nào trong sách giáo khoa trong giờ lịch sử lớp 4 hay giờ vật lý lớp 8. Nhiều người Anh không thích kiểu khuôn mẫu cứng nhắc như vậy. Đầu tiên là hệ thống trường quốc gia đồng nhất, rồi đến nền khoa học quốc gia đồng nhất. Và kết quả là gì? Một lối tư duy quốc gia đồng nhất chăng? Có hại gì đâu nếu chúng tôi ở Anh có vô số ngôi trường đa dạng (mà ngay cả các trường cùng loại cũng không có chương trình giảng dạy chung), và tất cả đều tồn tại độc lập, tựa như những cái cây mọc trong rừng? Suy cho cùng, bạn có thể ngồi dưới gốc sồi nếu thích, hoặc chọn nghỉ chân dưới tán thông. Chắc chắn là phải có chút quyền lựa chọn dành cho cả phụ huynh lẫn học sinh chứ…

RỄ SỒI

Xưởng chế tạo quý ông

Những khúc quanh của dòng sông Cam uốn lượn nhẹ nhàng qua mặt sau các tòa nhà đại học. Mùa xuân hiện diện qua những tán lá liễu rủ mềm mại, ánh lên sắc bạc, và những khóm hoa thủy tiên vàng rải rác trên những thảm cỏ được chăm chút kỹ lưỡng. Khi nhìn kỹ hơn vào những bức tường mang phong cách Gothic, ta sẽ thấy những mảng dây thường xuân đan cài như ren—với những cành leo hóa gỗ đang trỗi dậy sức sống qua các nụ hoa căng tròn—hòa quyện cùng những họa tiết chạm trổ tinh xảo trên nền đá. Những cây cầu vòm cong cong in bóng xuống mặt nước phẳng lặng như gương. Liệu cây cầu nào trong số đó đã đặt tên cho thành phố này? Bởi “Cambridge” theo nghĩa đen chính là “cây cầu bắc qua sông Cam”.

RỄ SỒI

Chiếc cà vạt thời học sinh

“Chiến thắng Waterloo đã được định đoạt trên sân thể thao của Eton…”

Người Anh rất thích nhắc lại câu nói này của Công tước xứ Wellington. Qua đó, vị tướng được đồng bào vô cùng kính trọng này đã nhấn mạnh vai trò của các trường tư thục danh giá trong việc định hình tầng lớp tinh hoa xã hội. Mục đích của những ngôi trường như vậy là đào tạo nên một quý ông; và sứ mệnh của các quý ông là lãnh đạo, dẫn dắt mọi người vượt qua những thời khắc gian nan thử thách. Câu nói nổi tiếng của “Công tước Sắt” được hiểu như vậy.

Eton được xếp vào hàng ngũ những trường trường tư thục danh giá (public school – tên có thể gây nhầm lẫn) có đặc quyền cao nhất. Bản thân cái tên này đã mang lại sự nhầm lẫn đầy nghịch lý. Trong khi “public house” ở Anh chỉ đơn thuần là quán rượu (pub), thì “public school” thực chất lại là một cơ sở giáo dục tư nhân. Các trường này đã tồn tại ở Anh từ thời Trung cổ. Chúng cung cấp nền tảng giáo dục cổ điển cần thiết cho sự nghiệp phục vụ công—mà vào thời đó, đồng nghĩa với việc trở thành giáo sĩ hoặc quan chức chính phủ. Ngày nay, các cơ sở này chỉ chiếm chưa đầy 5% tổng số học sinh. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng của các trường này—không chỉ đối với hệ thống giáo dục mà còn với đời sống chính trị – xã hội và thậm chí là cả tính cách dân tộc—vẫn vô cùng to lớn.

RỄ SỒI

“Từ Calais trở đi là thổ dân”

Câu ngạn ngữ này (the wogs begin at Calais) nói lên rất nhiều điều về thái độ của người Anh đối với người nước ngoài. Nó phản ánh một quan niệm bẩm sinh coi tất cả các dân tộc bên kia biên giới là một giống khác biệt—tương tự như cách mà trong suốt hàng thiên niên kỷ, cư dân của Trung Hoa (Vương quốc Trung tâm) đã coi bất kỳ ai sống bên ngoài Vạn Lý Trường Thành là những kẻ man di.

Người Anh cảm thấy mình là cư dân của một hòn đảo, cả về mặt địa lý lẫn tâm lý. Trong tâm trí họ, Dover và Calais không chỉ bị ngăn cách bởi eo biển, mà còn bởi một rào cản tâm lý; bên kia rào cản ấy là một thế giới hoàn toàn khác biệt. Trong khi người Đức, Pháp, Thụy Điển hay Ý có thể coi quê hương mình chỉ là một trong số nhiều quốc gia châu Âu, thì người Anh lại theo bản năng đặt nước Anh đối lập với “lục địa” (châu Âu lục địa). Đối với họ, tất cả các quốc gia và dân tộc châu Âu khác đều hiện lên như những thực thể tách biệt, nằm ngoài phạm vi của họ.

RỄ SỒI

Cá nhân chủ nghĩa nhưng tôn trọng pháp luật

Khi bạn sống giữa những người Anh, bạn sẽ dần dần bị thuyết phục rằng, thứ nhất họ là những người cực kỳ tuân thủ luật pháp, và thứ hai họ là những người theo chủ nghĩa cá nhân một cách nhiệt thành. Làm thế nào mà hai đặc điểm dường như không tương thích này được kết hợp trong tính cách của họ? Có vẻ như chìa khóa của nghịch lý này, và hơn thế – chìa khóa để hiểu bản chất Anh, được tìm thấy trong các từ “luật chơi”, trong sức nặng ngữ nghĩa đặc biệt mà chúng có ở Quần đảo Anh. Người Anh có xu hướng coi các chuẩn mực hành vi như một loại quy tắc của trò chơi. Đạo đức thể thao đóng vai trò là xương sống của đạo đức công cộng của họ. Mặc dù ngọn đuốc Olympic lần đầu tiên được thắp sáng ở Hy Lạp cổ đại, nhưng về cơ bản nước Anh mới là nơi khai sinh ra các môn thể thao hiện đại. Tất cả các thuật ngữ thể thao quốc tế đều nhắc nhở chúng ta về điều này, có thể nói, chúng được mượn từ tiếng Anh từ đầu đến cuối, bao gồm cả từ “sportman”.