Cây anh đào và cây sồi (phần 55)

RỄ SỒI

Da màu giữa da trắng

Bộ phim được dàn dựng để khơi gợi cảm giác bất an ngay từ những khung hình đầu tiên. Những đám đông chen chúc, được thu lại qua ống kính tele, tạo nên ấn tượng rằng thành phố đang chật chội đến mức sắp vỡ tung. Một giọng thuyết minh vang lên: “Đây là Bradford, một thành phố của Anh. Thế nhưng, có những con phố ở đây mà bạn hầu như chẳng thể tìm thấy một gương mặt người da trắng nào”. Camera lia chậm, quét qua những con hẻm đầy rác phía sau các tòa nhà xuống cấp. “Đây là diện mạo của những khu dân cư có người châu Á sinh sống. Họ sống thiếu vệ sinh; có tới mười người chen chúc trong một căn phòng. Họ lại còn sinh rất nhiều con. Với tỷ lệ sinh như thế này, liệu mười năm nữa họ sẽ đông đến mức nào?” Trên màn hình, gương mặt một người phụ nữ hiện ra, đầy vẻ phẫn nộ: “Trong khi các chàng trai của chúng ta phải đổ máu ở Bắc Ireland, thì chính nước Anh lại đang bị xâm lược”. Tiếp đó là cảnh một đám đông—với những sĩ quan cảnh sát đi bên cạnh vẻ dửng dưng, vô cảm—đang hộ tống một cuộc tuần hành trên phố, nơi những người tham gia giương cao các biểu ngữ với dòng chữ: “Giữ cho nước Anh là của người da trắng!”

Continue reading →

Harold Innis. Chủ nghĩa công nghiệp và các giá trị văn hóa

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

CHỦ NGHĨA CÔNG NGHIỆP VÀ CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
INDUSTRIALISM AND CULTURAL VALUES [268]

Chúng ta cần nhận thức rõ những khó khăn to lớn, thậm chí có thể là không thể vượt qua, trong việc đánh giá chất lượng của một nền văn hóa mà chính chúng ta là một phần trong đó, hoặc đánh giá một nền văn hóa mà chúng ta không thuộc về. Khi sử dụng các nền văn hóa khác như những tấm gương để soi chiếu nền văn hóa của chính mình, tầm nhìn của chúng ta bị ảnh hưởng bởi chính những khiếm khuyết trong cách nhìn nhận của bản thân cũng như những khiếm khuyết của chính tấm gương đó. Kết quả là chúng ta thường chẳng thấy gì ở các nền văn hóa khác ngoài những ưu điểm của chính nền văn hóa mình. Trong thế kỷ XX, nền công nghiệp máy móc đã tạo điều kiện cho việc tích lũy một lượng thông tin khổng lồ, thể hiện rõ qua các bộ bách khoa toàn thư, các công trình lịch sử văn minh và các chương trình đố vui kiến ​​thức. Sự quan tâm đến việc nghiên cứu văn minh trong thế kỷ này có lẽ bắt nguồn từ chính đặc điểm của nền văn minh chúng ta. Chắc chắn rằng những nghiên cứu như vậy phản ánh chính nền văn minh của chúng ta. Spengler, trong tác phẩm Hoàng hôn phương Tây (The Decline of the West), không thể không chịu ảnh hưởng từ vị thế của nước Đức; Toynbee cũng không thể tách mình khỏi các truyền thống của những quốc gia nói tiếng Anh; và Kroeber cũng không thể thoát khỏi ảnh hưởng từ Hoa Kỳ cùng nỗi ám ảnh về các phẩm chất khách quan của khoa học. Tôi xin giả định rằng các giá trị văn hóa — hay cách thức và lý do mà con người trong một nền văn hóa suy nghĩ về chính họ — chính là một phần của nền văn hóa đó.

Continue reading →

Harold Innis. Vấn đề của không gian

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

VẤN ĐỀ CỦA KHÔNG GIAN (THE PROBLEM OF SPACE)

“Không gian và thời gian, cũng như sự kết hợp không – thời gian của chúng, chỉ đơn thuần là những khuôn mẫu tư duy do chính chúng ta tạo ra.” [132] Gauss cho rằng, trong khi con số là sản phẩm của tâm trí, thì không gian lại có một thực tại nằm ngoài tâm trí, với các quy luật không thể được mô tả bằng phương pháp tiên nghiệm (a priori). Trong lịch sử tư tưởng, đặc biệt là trong toán học, Cassirer nhận xét rằng: “Có những thời điểm khái niệm không gian chiếm ưu thế, nhưng cũng có những thời điểm khái niệm con số lại giữ vai trò chủ đạo.” [133]

Continue reading →

Harold Innis. Lời kêu gọi cho thời gian

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

LỜI KÊU GỌI CHO THỜI GIAN (A PLEA FOR TIME)

Tôi phải thừa nhận rằng tiêu đề của bài viết này xuất phát từ thiên kiến của mối quan tâm đặc biệt của tôi. Các nhà sử học kinh tế – và thực ra là tất cả các nhà sử học – đều mặc nhiên thừa nhận yếu tố thời gian; những giả định của họ phản ánh thái độ đối với thời gian của chính thời đại mà họ đang sống và viết. Lịch sử theo nghĩa hiện đại mới chỉ xuất hiện khoảng bốn thế kỷ nay [53], nhưng từ này đã mang những ý nghĩa có xu hướng hạn chế sự quan tâm đến các dữ kiện nằm ngoài phạm vi lợi ích (interest) tức thời; nội dung của nó thường phản ánh sự chú trọng vào những dữ kiện trước mắt, như qua cách diễn đạt “mọi lịch sử đều chứng minh rằng…”. Hệ quả là, lịch sử dường như luôn lặp lại chính nó, nhưng lại được thể hiện qua những sắc thái thay đổi tùy theo từng thời đại mà nó được ghi chép lại. Lịch sử đang đối mặt với hai nguy cơ: một là sự ám ảnh quá mức với hiện tại, hai là cáo buộc sa đà vào việc sưu tầm những điều cổ xưa (chủ nghĩa hoài cổ/khảo cổ – antiquarianism). Lịch sử kinh tế lại càng ở vào vị thế dễ bị tổn thương hơn cả, thể hiện rõ qua xu hướng tách biệt nó khỏi kinh tế học, hoặc chỉ xem nó như một nền tảng hỗ trợ cho kinh tế học. Nietzsche từng nói: “Hiểu biết về quá khứ luôn chỉ cần thiết để phục vụ cho hiện tại và tương lai, chứ không phải để làm suy yếu hiện tại hay bứng tung gốc rễ những nguồn sinh lực mạnh mẽ dành cho tương lai”. Nguy cơ kiến ​​thức về quá khứ [54] bị bỏ quên đến mức không còn phục vụ được cho hiện tại và tương lai – có lẽ do sự ám ảnh thái quá vào những điều tức thời – chính là lý do khiến tôi lo ngại về việc con người dần mất đi sự quan tâm đến thời gian.

Continue reading →

Về tính sĩ diện

(Bài của account Khái hưng đăng trên Facebook Group Nghiên cứu lịch sử ngày 9/11/2026)

KHI SĨ DIỆN CÁ NHÂN TRỞ THÀNH SĨ DIỆN QUỐC GIA

Các nghiên cứu nhân học văn hóa, tâm lý học xã hội và kinh tế học hành vi xuyên văn hóa cho thấy các xã hội thuộc vùng văn hóa Nho giáo (Đông Á và một phần Đông Nam Á) có mức độ biểu hiện của các khái niệm tương đương “sĩ diện” (face, saving face, lian, mianzi) cao hơn so với các nền văn hóa cá nhân chủ nghĩa phương Tây. Cơ chế này không dừng ở cấp độ cá nhân mà còn liên thông với lòng tự tôn dân tộc, và hình thức mà lòng tự tôn đó mang phụ thuộc rất nhiều vào thể chế chính trị.

Continue reading →

Cây anh đào và cây sồi (phần 54)

RỄ SỒI

Scotland và Wales

Khi bàn về nước Anh (England) và người Anh, có lẽ cần lưu ý rằng đối với cư dân tại Quần đảo Anh, các thuật ngữ này mang ý nghĩa khác biệt đôi chút so với cách chúng ta hiểu.

Nếu bắt gặp những dòng tiêu đề như “Nước Anh bứt phá”, “Nước Anh bỏ xa các đối thủ”, hay “Nước Anh lại giành chiến thắng” trên trang nhất các tờ báo tại London, đừng vội cho rằng cái nôi của cuộc Cách mạng Công nghiệp đã lấy lại vị thế “công xưởng của thế giới” như trước đây. Trong những trường hợp này, tiêu đề đó gần như chắc chắn đang đề cập đến bóng đá (vào mùa đông) hoặc cricket (vào mùa hè). Tại quốc gia này, từ “England” (nước Anh) thực tế thường chỉ được sử dụng trong ngữ cảnh thể thao.

Continue reading →

Giới thiệu sách Siêu việt (Transcend), của Scott Barry Kaufman

Hai năm trước, sau khi dịch xong cuốn Động lực và Nhân cách của Maslow (2024, Bách Việt Books và NXB Dân trí), trong một lần lang thang hiệu sách ở nước ngoài, tôi tình cờ thấy quyển sách này. Điều khiến tôi chú ý là tít phụ The New Science of Self-actualization, bởi vì “tự hiện thực hóa” là thuật ngữ xuyên suốt của Maslow. Lật bìa sau thì giật mình bởi lời giới thiệu ngắn gọn của Angela Duckworth tác giả của cuốn Grit (bản tiếng Việt: Vững tâm bền chí ắt thành công), vỏn vẹn: “What a masterpiece! Maslow 2.0“

Maslow 2.0? Vậy thì tôi chẳng còn lựa chọn nào khác. Tôi mua và đọc ngay, rồi sau đó giới thiệu cho Bách Việt Books. Cuốn sách đã được bạn Nguyễn Mạnh Hùng dịch và sau một thời gian chờ đợi thì vừa ra mắt độc giả Việt Nam.

Continue reading →

Cây anh đào và cây sồi (phần 53)

RỄ SỒI

Một ngoại lệ của quy tắc

Hương cỏ khô hòa quyện cùng vị mặn nồng của rong biển. Tiếng gia súc rống xen lẫn tiếng hải âu kêu vang. Những con đường nhỏ hẹp, quanh co, vắng bóng xe cộ một cách lạ thường. Thay vì những chiếc xe tải nhả khói mù mịt, người ta chỉ bắt gặp những cỗ xe chở thùng sữa hay các đàn gia súc. Mỗi khi gặp ai đó trên đường, họ đều thân thiện đưa tay chạm vào vành mũ chào bạn—rõ ràng, việc chạm mặt một người khác ở nơi đây là một niềm vui hiếm có. Đây chính là nơi rìa phía tây châu Âu gặp gỡ Đại Tây Dương. Đặt chân đến Ireland, bạn như lạc vào một thế giới hoàn toàn khác biệt so với nước Anh—một nơi mà ngay cả thời gian dường như cũng trôi theo một nhịp điệu riêng. Trái ngược với vẻ ngăn nắp, trật tự của cảnh quan nước Anh, mọi thứ ở đây đều mang nét phóng khoáng, tràn đầy sức sống, nhưng đồng thời vẫn giữ được vẻ cổ xưa, nguyên sơ tựa như thuở hồng hoang.

Continue reading →

Cây anh đào và cây sồi (phần 52)

RỄ SỒI

Fleet Street và Scotland Yard

Fleet Street không chỉ đơn thuần là tên một con phố tại London, chạy từ khu City—thành trì của tư bản Anh—về phía tây thủ đô, nơi đặt các trung tâm quyền lực chính trị là Westminster và Whitehall. Nhắc đến Fleet Street chính là nhắc đến nền báo chí Anh nói chung, mặc dù nhiều tờ báo lớn từ lâu đã chuyển đi nơi khác—một số chuyển đến Gray’s Inn Road, số khác sang bờ nam sông Thames. Người Anh rất ham đọc báo; họ không thể thiếu báo dù chỉ một ngày, nhất là vào Chủ nhật. Xét về số lượng báo phát hành bình quân đầu người, Anh nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới, sánh ngang với Nhật Bản. Do đó, Fleet Street là hiện thân cho một khía cạnh quan trọng trong đời sống người Anh.

Continue reading →

Cây anh đào và cây sồi (phần 51)

RỄ SỒI

Pall Mall và St. James’s

Một dinh thự ba tầng nằm trên phố Pall Mall. Lối vào mang số 104, tọa lạc trên một bệ đỡ cao. Ngoài con số đó ra, chẳng còn bất kỳ dòng chữ nào khác để nhận diện. Người ta mặc định rằng, ai cần biết thì ắt hẳn đã biết rõ vị trí của Reform Club – một trong những câu lạc bộ lừng danh tại London, nằm tập trung dọc theo khu vực Pall Mall và St. James’s. Chính là cái Reform Club đó, nơi Phileas Fogg – quý ông người Anh quen thuộc với độc giả của Jules Verne – đã khởi hành cho chuyến phiêu lưu vòng quanh thế giới trong tám mươi ngày, và cũng là nơi ông trở về sau hành trình đó.

Continue reading →