Phim tâm lý giáo dục

Theo Google, nếu chủ đề của thế kỷ XX là “conquering nature” thì thế kỷ XXI là “understanding people”. Với sự phát triển của đời sống, công nghệ, mạng xã hội, v.v. con người có thể và muốn dành nhiều thời gian cho tương tác trong các mối quan hệ xã hội. Để có thể sống và làm việc trong môi trường đó hiệu quả, mọi người cần tự trang bị những hiểu biết về tâm lý học.

Bên cạnh việc tìm hiểu về tâm lý học để phát triển bản thân, mỗi người còn có nhu cầu hiểu về tâm lý giáo dục, để nuôi dạy con trẻ với tư cách bố mẹ, và giúp trẻ học với tư cách là thầy cô giáo hoặc mentor.

Kết hợp Phim + Sách
Theo kinh nghiệm cá nhân của tôi, để nhìn ra một vấn đề mới, một điều gì đó cần quan tâm thì phim ảnh tốt hơn là sách, vì dễ theo dõi, đỡ mất thời gian hơn và cũng ấn tượng hơn. Sau khi biết và muốn tìm hiểu sâu hơn, thì lại nên đọc sách. Như vậy, phim và sách kết hợp cho ta một cách tiếp cận hiệu quả tới mọi thứ ta muốn và cần biết:

  • Xem phim để biết là có nó, và nó quan trọng
  • Sau đó đọc sách để hiểu về nó và thực hành

Những phim được review
Trang này bao gồm các nhận xét, khuyến cáo về các bộ phim truyện liên quan đến tâm lý giáo dục, bao gồm tâm lý trẻ em và một số khía cạnh của tâm lý xã hội cần cho một người muốn phát triển bản thân hoặc con cái / học trò của mình. Danh sách có một số đặc điểm sau:

  • Chỉ gồm phim có người đóng (live action). Phim hoạt hình (animation) cũng có tính giáo dục rất cao, nhưng thể hiện các khía cạnh tâm lý con người thông qua lập trình cho nhân vật nên không phong phú như diễn xuất của diễn viên.
  • Chỉ được đánh giá trên khía cạnh có ích lợi gì trong giáo dục hay không, chứ không đánh giá về mức độ hấp dẫn. Có những bộ phim rất hay, cảm động, đáng xem, nhưng mang tính giải trí, tạo cảm xúc đẹp hơn là giúp người xem học được gì đó trong lĩnh vực giáo dục.
  • Mỗi bộ phim được đánh giá mức độ hữu ích cho 3 đối tượng: bản thân người xem (chủ yếu là bạn trẻ), bố mẹ (xem để hiểu con cái), và thầy cô giáo (xem để hiểu học trò). Một người có thể cùng lúc thuộc vài nhóm đối tượng.
  • Tôi chọn phim để xem căn cứ theo một số nguồn, và nhận thấy trong số chúng có những phim không hữu ích cho mục tiêu kể trên. Tuy nhiên, danh sách này bao gồm cả những bộ phim đó, để độc giả có thể lựa chọn bỏ qua. Lưu ý rằng, các bộ phim đó có thể đáng xem vì lý do khác.
  • Không có tóm tắt cốt truyện, ý nghĩa của phim, v.v. Độc giả có thể xem chúng ở các nguồn review phim ảnh phù hợp.
  • Thứ tự xuất hiện không quan trọng.

Xếp hạng và cấu trúc review
Review cho mỗi bộ phim có cấu trúc như sau:

  • Tên phim, năm ra mắt, quốc gia. Tựa đề tiếng Việt có thể khác nhau ở các bản dịch khác.
  • Bối cảnh phim (ví dụ gia đình, trường học, v.v.)
  • Nhận xét chung
  • Khuyến cáo cho người trẻ (xem cho bản thân) và xếp hạng. Có 4 hạng như sau:
    • 0 – không cần xem. Câu chuyện không có gì đặc sắc về tâm lý giáo dục
    • 1 – nên xem. Có những tình tiết hay về tâm lý giáo dục
    • 2 – rất nên xem. Câu chuyện tâm lý sâu sắc, đáng suy nghĩ
    • 3 – phải xem. Câu chuyện rất ấn tượng
  • Khuyến cáo cho bố mẹ (xem để nuôi dạy con), xếp hạng từ 0-3.
  • Khuyến cáo cho thầy cô giáo (xem để giúp trẻ học và phát triển), xếp hạng từ 0-3.

Giải thích thêm về xếp hạng: mức xếp hạng được đánh giá trên cơ sở những bài học cụ thể nhận được. Những bộ phim có câu chuyện chung chung, không có tình tiết tâm lý sâu, thì sẽ được xếp hạng ở mức thấp hơn. Phim có xếp hạng cao là những phim đem lại những bài học cụ thể và sâu sắc cho người xem, khiến họ muốn tìm hiểu nhiều hơn và áp dụng trong thực tế.

Rất mong nhận được góp ý, phản hồi. Xin comment ở dưới bài, hoặc email đến datpp@funix.edu.vn.

Bảng tóm tắt xếp hạng

Bảng tóm tắt xếp hạng của các phim, cho từng nhóm đối tượng. Chi tiết xem trong Danh sách phim

#PhimNgười trẻ (độ tuổi)Bố mẹThầy cô giáo
1Pather Panchali (Song of a Little Road)1 (15+)00
2The 400 blows (Les Quatre Cents Coups – 400 cú đánh)020
3Children of Heaven (Những đứa trẻ ở thiên đường)1 (13+)10
4Freedom Writers (Viết vì tự do)2 (15+)13
5Stand and Deliver (Chịu đựng và Về đích)2 (15+)13
6Dead Poets Society (Hội những nhà thơ quá cố)2 (15+)33
7Good Will Hunting (Will Hunting người tốt)011
8To Sir, with Love (Yêu mến gửi Thầy)001
9Mr. Holland’s Opus (Tuyệt tác của thầy Holland)001
10Broken (Cuộc sống đổ vỡ)020
11School of Rock (Trường học Rock)000
1212 Angry Men (Mười hai người giận dữ)3 (18+)30
13One Flew Over The Cuckoo’s Nest (Bay qua tổ chim cúc cu)3 (18+)23
143 Idiots (Ba thằng dở hơi)3 (18+)03
15Taare zameen par (Stars on the Earth)1 (13+)11
16Dangerous Minds (Nhận thức Nguy hiểm)013
17What Maisie Knew (Điều Maisie đã biết)020

Danh sách phim (liên tục cập nhật)

1/ Pather Panchali (Song of a Little Road), Ấn độ, 1955
Bối cảnh: gia đình
Nhận xét chung: phim về cảnh sinh hoạt ở một làng quê Ấn độ rất nghèo, mô tả đầy đủ và tự nhiên về cuộc sống ở đó, cả trẻ nhỏ và người lớn
Người trẻ: 1 (nên xem), độ tuổi: 15+. Xem để cảm thông với người nghèo, tạo khát vọng vươn lên thoát khỏi đói nghèo.
Bố mẹ: 0 (không cần xem)
Nhà giáo: 0 (không cần xem)

2/ The 400 blows (Les Quatre Cents Coups – 400 cú đánh), Pháp, 1959
Bối cảnh: gia đình
Nhận xét chung: phim về một cậu học trò có hoàn cảnh gia đình không thuận lợi. Có ước mơ và lòng nhân hậu nhưng bị bị hiểu nhầm.
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 2 (rất nên xem). Xem để thấy phải quan tâm con trẻ, không thành kiến, hiểu nhầm. Lắng nghe con
Nhà giáo: 0 (không cần xem)

3/ Children of Heaven (Những đứa trẻ ở thiên đường), Iran, 1997
Bối cảnh: gia đình
Nhận xét chung: phim về hai anh em học độ tuổi cấp một trong một gia đình nghèo ở Iran, yêu thương và quan tâm đến nhau theo cách hồn nhiên và đáng yêu.
Người trẻ: 1 (nên xem), độ tuổi 13+. Hiểu đời sống bình thường ở một thế giới khác lạ (hồi giáo), cảm thông với bạn bè và em nhỏ
Bố mẹ: 1 (nên xem). Xem để hiểu tâm lý và lòng tốt của con trẻ.
Nhà giáo: 0 (không cần xem)

4/ Freedom Writers (Viết vì tự do), Mỹ, 2007
Bối cảnh: trường học
Nhận xét chung: một giáo viên trẻ muốn dạy lớp những đứa trẻ băng đảng đường phố, có mối thâm thù lẫn nhau. Cô đã cảm hóa chúng bằng cách cho chúng hiểu về phân biệt chủng tộc, và khuyến khích chúng viết ra một cách tự do những tâm sự của mình, qua đó giúp chúng tìm lại được cảm xúc và gần lại với nhau. Tựa đề freedom writers là đặt theo sự kiện freedom riders – những người bất chấp kỳ thị đã đi trong chuyến xe đòi bình đẳng cho người da đen. Phim dựa theo chuyện có thật.
Người trẻ: 2 (rất nên xem), độ tuổi 15+. Xem để thấy cần phải trân trọng cảm xúc của chính mình, qua đó sẽ cảm thông với người khác, nhìn thấy con người họ.
Bố mẹ: 1 (nên xem). Xem để hiểu bọn trẻ có những tâm sự cần được nghe.
Nhà giáo: 3 (phải xem). Thầy cô nhất định phải xem để không bỏ qua bọn trẻ dù chúng tỏ ra hư hỗn đến đâu, tìm hiểu và giúp chúng nên người.

5/ Stand and Deliver (Chịu đựng và Về đích), Mỹ, 1988
Bối cảnh: trường học
Nhận xét chung: một giáo viên dạy Toán ở một lớp học những đứa trẻ ở tầng dưới xã hội được coi là dốt kém không thể tốt nghiệp phổ thông. Thầy giáo tin vào khả năng của bọn trẻ và có phương pháp dạy phù hợp, khích lệ để bọn trẻ có quyết tâm và tin vào bản thân. Chúng đã thi đỗ nhưng bị nghi ngờ gian lận, việc này khiến bọn trẻ chán nản muốn bỏ cuộc. Khi đó, thầy dạy bọn trẻ cách hành xử khi gặp bất công, không play victim, chấp nhận thách thức và làm lại, nỗ lực ôn luyện và có kết quả thi lại tốt. Phim dựa theo chuyện có thật.
Người trẻ: 2 (rất nên xem), độ tuổi 15+. Xem để thấy tự tin vào bản thân.
Bố mẹ: 1 (nên xem). Xem để hiểu và tin vào bọn trẻ.
Nhà giáo: 3 (phải xem). Thầy cô nhất định phải xem để không bao giờ coi lũ trẻ là ngu dốt, qua đó động viên chúng tin vào chính mình, do dù lúc đầu chúng đã nghĩ và chấp nhận bỏ cuộc.

6/ Dead Poets Society (Hội những nhà thơ quá cố), Mỹ, 1989
Bối cảnh: trường học, gia đình
Nhận xét chung: lớp học cấp 3 ở một trường tư quý tộc, thầy giáo dạy thi ca đã đem đến một phong cách mới, khuyến khích tự do và đam mê của bọn trẻ. Trong số học trò có một em rất mê kịch nhưng bố kiên quyết bắt theo học ngành y và can thiệp thô bạo, cuối cùng cậu bé tự vẫn.
Người trẻ: 2 (rất nên xem), độ tuổi 15+. Xem để thấy tự tin vào bản thân, dám theo đuổi đam mê.
Bố mẹ: 3 (phải xem). Xem để hiểu và tin vào bọn trẻ, cảm nhận con và cho chúng đi theo con đường của mình, không bắt chúng đi theo con đường do bố mẹ chọn.
Nhà giáo: 3 (phải xem). Xem để tìm cách khuyến khích bọn trẻ tự khám phá, phá bỏ khuôn mẫu, khơi dậy tình yêu với học tập thay vì nhồi nhét

7/ Good Will Hunting (Will Hunting người tốt), Mỹ, 1997
Bối cảnh: cuộc sống độc thân tuổi 20
Nhận xét chung: Phim về nhân vật thiên tài có tuổi thơ bị bỏ rơi và bạo hành nên ích kỷ, tự cô lập để tránh tổn thương. Cuối cùng gặp được bác sỹ tâm lý trị liệu giúp đỡ. Phim về thiên tài nên người trẻ không cần xem vì không học được gì. Những ai quan tâm phân tích tâm lý thì nên xem.
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 1 (nên xem). Xem để thấy hậu quả của tác động tâm lý đến trẻ khi chúng bé và hoàn toàn ko có khả năng tự bảo vệ.
Nhà giáo: 1 (nên xem). Xem để học cách hành xử của nhà tâm lý (Sean) đã giúp chữa lành cho Will, khiến Will mở lòng, không còn bị trói buộc bởi quá khứ tuổi thơ đau đớn.

8/ To Sir, with Love (Yêu mến gửi Thầy), Anh, 1967
Bối cảnh: nhà trường
Nhận xét chung: Phim được nhắc đến nhiều, nhưng xem thì thấy tầm thường, kể chuyện lủng củng, tình tiết không sắc nét. Nên xem những phim khác về trường học và quan hệ thầy trò.
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 0 (không cần xem).
Nhà giáo: 1 (nên xem). Coi bọn trẻ là người trưởng thành để chúng tự phải xứng đáng, không còn những hành vi trẻ con.

9/ Mr. Holland’s Opus (Tuyệt tác của thầy Holland), Mỹ, 1995
Bối cảnh: nhà trường (xoay quanh môn cảm thụ âm nhạc – music appreciation)
Nhận xét chung: Không có thời điểm tâm lý kịch tính, câu chuyện đời thường chủ yếu xoay quanh ông thầy, tình yêu âm nhạc, nỗ lực cân bằng trong cuộc sống. Không có tình tiết tâm lý nào đặc biệt.
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 0 (không cần xem).
Nhà giáo: 1 (nên xem). Cách tiếp cận môn học để bọn trẻ thấy hợp với lứa tuổi của chúng và thích thú (kết hợp rock and roll với cổ điển)

10/ Broken (Cuộc sống đổ vỡ), Anh, 2012
Bối cảnh: gia đình (vài gia đình)
Nhận xét chung: phim nặng nề, có nhiều tình tiết có vẻ hơi quá, vẽ ra một xã hội bất an. Có nhiều chi tiết tâm lý của cả trẻ con và người lớn. .
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 2 (rất nên xem). Sự bận rộn với chính mình của người lớn, thờ ơ không hiểu trẻ cho dù có thể yêu thương chúng, dẫn đến bi kịch.
Nhà giáo: 0 (không cần xem).

11/ School of Rock (Trường học Rock), Mỹ, 2003
Bối cảnh: trường học (môn âm nhạc)
Nhận xét chung: phim hài, mang tính giả tưởng cường điệu nên không hữu ích mấy cho mục đích hiểu về tâm lý giáo dục. Rất nên xem nhưng không phải cho mục đích này.
Người trẻ: 0 (không cần xem).
Bố mẹ: 0 (không cần xem).
Nhà giáo: 0 (không cần xem).

12/ 12 Angry Men (Mười hai người giận dữ), Mỹ, 1957
Bối cảnh: tòa án
Nhận xét chung: Phim không về trẻ em và không nói về gia đình hay trường học, nhưng rất nhiều bài học về tâm lý xã hội, về tác động của tính cách và thiên kiến của mỗi người khi họ ra quyết định không ảnh hưởng đến họ nhưng sống còn với người khác.
Người trẻ: 3 (phải xem), độ tuổi 18. Xem để hiểu về cơ chế ra quyết định của mỗi người, tùy vào tính cách, thiên kiến và nhu cầu tức thời của họ. Qua đó có sự cân nhắc thận trọng cần thiết khi có quyết định ảnh hưởng đến người khác.
Bố mẹ: 3 (phải xem). Như trên.
Nhà giáo: 0 (không cần xem).

13/ One Flew Over The Cuckoo’s Nest (Bay qua tổ chim cúc cu), Mỹ, 1975
Bối cảnh: trại tâm thần
Nhận xét chung: Tuy phim không về trẻ con, nhưng là một ẩn dụ (metaphor) kịch tính về giáo dục. Y tá trưởng (hình ảnh người có quyền, người lớn) tin mình đang làm điều tốt và áp đặt kỷ luật, luôn muốn giành phần thắng. Trong môi trường đó, người bệnh (hình ảnh người yếm thế, trẻ con) sợ sệt, đánh mất cá tính và tự tin. Nhân vật chính là hình ảnh người trẻ nổi loạn, quan tâm đem lại cơ hội cho những người khác được là chính mình, được thể hiện mình.
Người trẻ: 3 (phải xem), độ tuổi 18. Xem để không để bị lấn át, đưa vào khuôn phép một cách quá đáng. Dám thể hiện mình, dám bảo vệ quan điểm trước bất kỳ ai.
Bố mẹ: 2 (rất nên xem). Xem để khuyến khích sự tự tin của trẻ, chấp nhận cá tính và phát huy thế mạnh của cá tính.
Nhà giáo: 3 (phải xem). Xem để thấy hậu quả tiêu cực của việc quá tin vào bản thân và bắt ép trẻ tuân theo mình tuyệt đối. Bao dung với những trẻ cá tính.

14/ 3 Idiots (Ba thằng dở hơi), Ấn độ, 2009
Bối cảnh: trường đại học
Nhận xét chung: Phim xoay quanh một nhân vật nhân hậu, chân thành, thẳng thắn, có tài và hai người bạn của anh ta. Nhân vật ý thức được các giá trị cuộc sống bên ngoài những môn học (tình bạn, bảo vệ lẽ phải, v.v.). Học giỏi không phải là tất cả, học không phải vì điểm.
Người trẻ: 3 (phải xem), độ tuổi 18. Xem để không bị quá quan trọng việc học kiến thức để lấy bằng, để có điểm cao bằng mọi giá. Trân trọng các giá trị khác quan trọng hơn kiến thức.
Bố mẹ: 0 (không cần xem).
Nhà giáo: 3 (phải xem). Xem để khuyến khích học trò yêu thích việc học, không cố gắng bằng mọi thủ đoạn, chú ý đến những giá trị ngoài kiến thức sách vở.

Taare Zameen Par - Wikipedia

15/ Taare zameen par (Stars on the Earth), Ấn độ, 2007
Bối cảnh: trường học / gia đình
Nhận xét chung: Phim có thông điệp ý nghĩa nhưng kéo dài lê thê (kiểu Ấn độ, kèm theo vô số bài hát), câu chuyện có vẻ bị áp đặt và cường điệu. Cùng thông điệp, có thể xem các phim khác thú vị hơn. Sẽ phải kiên nhẫn để không bỏ dở.
Người trẻ: 1 (nên xem), độ tuổi 13. Xem để hiểu mỗi bạn nhỏ đều có một khả năng riêng và cần được quan tâm.
Bố mẹ: 1 (nên xem). Như trên. Quan tâm đến tâm lý trẻ, tìm hiểu kỹ chứ không sốt ruột ép trẻ theo con đường mình cho là đúng.
Nhà giáo: 1 (nên xem). Chú ý đến đứa trẻ và tâm tư của chúng. Cố gắng hiểu chúng chứ không chỉ nhăm nhăm dạy kiến thức.

16/ Dangerous Minds (Nhận thức Nguy hiểm), Mỹ, 1995
Bối cảnh: trường học / gia đình (một chút)
Nhận xét chung: Phim về cô giáo và lớp học ngỗ ngược, gồm học sinh ở tầng dưới xã hội. Cô giáo không yêu thích nghề lắm (khác với phim Freedom Writers) nhưng làm việc có trách nhiệm, quan tâm tìm hiểu bọn trẻ, bỏ công đến tận nhà. Phim có một số tình tiết đắt giá, như lúc cô giáo đến nhà học sinh định hỏi thăm thì bị mẹ chúng xúc phạm và đuổi, hay lúc hiệu trưởng quá đề cao cá nhân, tự ái và làm mất cơ hội sống còn của học sinh.
Người trẻ: 0 (không cần xem)
Bố mẹ: 1 (nên xem). Hiểu tâm lý bọn trẻ ở lứa tuổi cấp 3, đang tìm con đường tự khẳng định mình. Hiểu xem bọn trẻ có đang có thầy cô thực sự quan tâm đến chúng hay ko, để có biện pháp phù hợp.
Nhà giáo: 3 (phải xem). Nếu đứa trẻ sinh ra trong gia đình thiếu sự quan tâm, thì thầy giáo là người có thể giúp chúng nên người. Người thầy nên bỏ công tìm hiểu gia cảnh của trẻ (đến nhà). Hiểu trẻ, hiểu nhu cầu muốn khẳng định bản thân (nên có thể ko nghe theo lời thầy). Nghiêm khắc nhưng không nghiệt ngã. Bao dung.

17/ What Maisie Knew (Điều Maisie đã biết), Mỹ, 2012
Bối cảnh: gia đình
Nhận xét chung: Phim về một bé gái 6 tuổi trong gia đình mà bố mẹ đều theo đuổi những mục đích riêng, quan tâm nhiều đến bản thân và bỏ rơi cảm xúc của cô bé. Phim không kể về hậu quả của những chấn thương tâm lý đó. Phim phỏng theo truyện, cốt truyện không hấp dẫn.
Người trẻ: 0 (không cần xem)
Bố mẹ: 2 (rất nên xem). Nhìn thấy ví dụ của việc người lớn lấy trẻ con làm chỗ để xả cảm xúc tiêu cực, bắt chúng chia sẻ với mình và không làm điều ngược lại (đặc biệt là bà mẹ).
Nhà giáo: 0 (không cần xem)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s