RỄ SỒI

Nghiệp dư và nhà nghề

Văn hóa coi trọng sự riêng tư và đề cao gia đình là chìa khóa để hiểu nhiều đặc điểm tính cách riêng có của người Anh. Ví dụ, hãy xem xét chủ đề được họ yêu thích: phân biệt người nghiệp dư và nhà nghề (chuyên nghiệp). Những khái niệm này, có lẽ chỉ còn giữ được ý nghĩa ban đầu trong thể thao, vẫn là một ranh giới đạo đức quan trọng ở quần đảo Anh. Người ta thường chấp nhận, hoặc ít nhất là giả vờ, rằng những gì mình tận hưởng trong thời gian rảnh rỗi quan trọng hơn những gì mình làm trong công việc. Do đó, cách tiếp cận công việc một cách nghiệp dư được đánh giá cao hơn kiến thức chuyên môn, và người nghiệp dư được tôn kính hơn nhà nghề.

Sự phân chia thành nghiệp dư và chuyên nghiệp bắt nguồn từ môn cricket. Và cricket thực sự là thánh địa của người Anh, một môn thể thao quốc gia mà họ coi là mẹ đẻ không chỉ của thể thao mà còn cả đạo đức. Chính từ cricket mà các nguyên tắc đạo đức thể thao, vốn đã trở thành nền tảng của hành vi đúng đắn và chuẩn mực đạo đức của người Anh, bắt nguồn. Khi một phó hiệu trưởng Đại học Oxford nói rằng mục tiêu của ông là dạy những chàng trai trẻ chơi một cách trung thực, ý nghĩa của cụm từ này vượt xa lĩnh vực thể thao.

Một nhà báo nước ngoài làm việc tại London phải biết các thuật ngữ và biệt danh được sử dụng để mô tả các trận đấu cricket cũng như các thành ngữ phổ biến trong Kinh Thánh hoặc tục ngữ Latinh—nếu không, sẽ không thể hiểu được các cuộc tranh luận trong quốc hội hoặc các bài xã luận trên báo chí. Cricket là môn thể thao đầu tiên mà sự phân chia giữa nghiệp dư và chuyên nghiệp được chính thức thiết lập trong luật lệ. Hơn nữa, sự ưu tiên dành cho người chơi nghiệp dư được thể hiện rõ ràng trong đó. Ví dụ, cho đến gần đây, chỉ có người chơi nghiệp dư mới có thể làm đội trưởng. Và mặc dù nguyên tắc này ngày nay không còn được thực thi, nhưng những sự phân biệt cũ vẫn còn hiệu lực trong những chi tiết nhỏ. Phòng thay đồ của người chơi nghiệp dư theo truyền thống được tách biệt với phòng thay đồ của người chơi chuyên nghiệp, và sự khác biệt thì giống như khác biệt giữa khoang hạng nhất và hạng hai trên tàu.

Chỉ cần nhìn vào bất kỳ chương trình trận đấu cricket nào để biết cầu thủ nào là nghiệp dư và cầu thủ nào là chuyên nghiệp: trong khi người chơi nghiệp dư được liệt kê bằng họ và tên viết tắt, thì người chơi chuyên nghiệp thường chỉ được liệt kê bằng họ. Bên cạnh các thuật ngữ nghiệp dư và chuyên nghiệp, môn cricket cũng sử dụng các thuật ngữ song song: quý ông và cầu thủ. Sự tương phản thứ hai này giúp giải thích tại sao thái độ nghiệp dư đối với công việc lại trở nên đồng nghĩa với việc thuộc về một tầng lớp đặc quyền. Địa vị quý ông – giống như quyền sở hữu đất đai – là đỉnh cao của tham vọng con người. Người ta tin rằng chủ sở hữu một điền trang ở nông thôn, nếu ông ta thử sức mình trong bất kỳ lĩnh vực nào, thì đó không phải vì lòng tham, mà là vì ý thức trách nhiệm với xã hội hoặc vì niềm vui của chính mình.

Việc tham gia lực lượng lao động thường xuyên được coi là hệ quả của sự phụ thuộc về kinh tế hoặc xã hội. Vì vậy, ngay cả khi một quý ông làm việc vì nhu cầu thiết yếu, ông ta vẫn cố gắng giả vờ rằng công việc của mình chỉ là một sở thích phụ, tức là ông ta đóng vai người nghiệp dư. Thang giá trị xã hội đặc biệt này dành nhiều uy tín hơn cho những người có thể ở nhà so với những người buộc phải ra ngoài làm ăn. Do đó, người Anh vô thức có xu hướng tin rằng gia đình chiếm một vị trí quan trọng hơn trong cuộc sống của họ so với công việc – bất kể thực tế có phải như vậy hay không.

Đây có lẽ là điểm khác biệt nổi bật nhất của họ so với người anh em họ Hoa Kỳ. Không chỉ người Mỹ có xu hướng rời nhà sớm vào buổi sáng và trở về muộn hơn—ngay cả ở nhà, họ cũng không thể không nghĩ về những điều đang làm họ phiền muộn ở nơi làm việc. Người Anh, với văn hóa coi trọng gia đình, thường có xu hướng trái ngược.

Người Mỹ thường chấp nhận rằng càng nắm giữ nhiều công việc kinh doanh, một người càng có uy tín cao, cả trong mắt chính họ và trong mắt người khác. Một triệu phú California tiếp đón khách tại biệt thự ở vùng quê có bể bơi sẽ rất vui nếu trong khi đang bơi, ai đó mang điện thoại đến và thông báo cho ông ta về một cuộc gọi khẩn cấp từ những nơi như Paris hay Singapore. Còn giới quý tộc Anh, ngay cả khi dành nhiều thời gian và năng lượng cho công việc, lại thích tỏ ra lười biếng và nhàn rỗi trước công chúng. Đây cũng là nguồn gốc của sự ngờ vực sâu sắc của họ đối với các chuyên gia, một thói quen bẩm sinh nhìn các cố vấn và chuyên gia giống như cách các hiệp sĩ thời trung cổ nhìn các nhà giả kim, tức là kiểu như nhìn những kẻ sở hữu kiến thức bí ẩn, sẵn sàng phục vụ không Chúa thì Satan.

Văn học Anh khẳng định sự ưu việt của người nghiệp dư so với chuyên gia trong vô số các nhân vật của mình. Chỉ cần nhớ đến Sherlock Holmes, người dù là một nghiệp dư nhưng luôn chứng tỏ mình tinh ý hơn các thám tử chuyên nghiệp của Scotland Yard. Xu hướng ưa chuộng người nghiệp dư hơn chuyên nghiệp của người Anh (và không chỉ trong thể thao hay nghệ thuật) đã phát triển một cách tự nhiên trong một tầng lớp nhất định ở một thời kỳ lịch sử nhất định. Với đế chế thuộc địa rộng lớn và tiềm năng trở thành “xưởng công nghiệp của thế giới”, họ có thể thoải mái làm việc theo kiểu quý tộc và coi thường những người ám ảnh cuồng tín tìm mọi cách để vươn lên trong xã hội. Tuy nhiên, cách tiếp cận đến công việc kiểu nghiệp dư, từng được tầng lớp thống trị ca ngợi, đã để lại dấu ấn trong nhiều khía cạnh của cuộc sống người dân nói chung. Một đặc điểm nổi bật của người Anh là sự khinh thường đối với cái gọi là “cuộc đua chuột”, tức là sự sẵn sàng hy sinh những thú vui của cuộc sống vì lòng tham.

Bất cứ ai đến quần đảo Anh từ phía bên kia eo biển Anh, và đặc biệt là Đại Tây Dương, đều có ấn tượng rằng người Anh không sẵn lòng từ bỏ những hoạt động giải trí yêu thích của họ để kiếm thêm thu nhập. Sau khi Ford xây dựng các nhà máy ô tô của mình ở quần đảo Anh, ban quản lý Mỹ đã nhiều lần cố gắng giảm thời gian dừng dây chuyền lắp ráp để nghỉ trưa. Mặc dù công nhân được cho biết điều này sẽ cho phép họ kết thúc ca làm việc sớm hơn, nhưng những nỗ lực như vậy luôn gặp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ các công đoàn.

Để được uống một tách trà từ bình giữ nhiệt và đọc báo buổi tối đúng giờ, một tài xế taxi sẽ từ chối một khách sộp. Một nhà môi giới chứng khoán sẽ hy sinh một khoản đầu cơ sinh lời để chơi quần vợt vào thứ Tư hoặc rời thành phố sớm vào thứ Sáu. Việc tìm người sửa chữa khẩn cấp ở London vô cùng khó khăn: các cửa hàng sửa chữa thường đặt lịch trước hai hoặc ba tuần, và viễn cảnh làm thêm giờ, ngay cả khi được trả gấp đôi hoặc gấp ba, cũng chẳng hấp dẫn được ai.

Người Anh không phô trương trong quan hệ đối với công việc, cũng giống như họ không phô trương trong cảm xúc nói chung. Thoạt đầu, có vẻ cảm thấy họ làm mọi việc một cách lạnh lùng, hời hợt. Nhưng dần dần bạn sẽ hiểu rằng nhịp độ thong thả của họ phản ánh nhịp sống chung. Sự kết hợp giữa thư thái và kỷ luật là đặc điểm nổi bật của cuộc sống người Anh. Trong điểm này, người Anh có phần giống với một vận động viên quần vợt dày dạn kinh nghiệm: anh ta không vội vã chạy từ góc này sang góc khác, mà đánh bóng một cách nhẹ nhàng, thậm chí có vẻ uể oải. Có lẽ đó chính xác là cách người Anh làm việc. Ngay cả khi một tài xế xe buýt dừng lại dọc đường để mua thuốc lá, điều đó không có nghĩa là anh ta thờ ơ với lịch trình.

Sự không thích “cuộc đua chuột” của người lao động Anh cũng thể hiện rõ qua việc họ không muốn làm việc trên dây chuyền lắp ráp. Xung đột lao động thường xảy ra nhất trong các ngành công nghiệp như sản xuất ô tô, mặc dù mức lương ở đó cao hơn và ngày làm việc ngắn hơn so với các xưởng nhỏ lạc hậu. Anh là cái nôi của cuộc Cách mạng Công nghiệp. Tuy nhiên, sản xuất hàng loạt hiện đại, nơi con người phải tuân theo nhịp điệu của máy móc một cách vô điều kiện, lại không phát triển tốt ở Anh.

Người Anh là những người tiên phong trong các thú vui bên lề, thường được gọi bằng từ mà họ đặt ra, “sở thích” (hobbies). Chúng không chỉ mang lại sự thư giãn khỏi công việc hàng ngày mà còn là cơ hội để thể hiện tài năng của bản thân. Sau khi gặp gỡ người Anh khoảng dăm bảy lần, bạn sẽ được thuyết phục rằng chính việc tìm kiếm những thiên hướng và mối quan tâm liên quan đến nhàn rỗi là cốt lõi trong các mối quan hệ của họ. Khi nói đến sở thích, trí tưởng tượng của người Anh thực sự không bao giờ cạn kiệt. Không ngoa khi gọi Anh là một quốc gia của những nhà sưu tập. Ở đâu trên thế giới có thể có nhiều cửa hàng dành riêng cho những người sưu tập tem và tiền xu như vậy?

Nhưng ngoài tem và tiền xu, còn có rất nhiều, có thể nói, “thể loại độc đáo” của việc sưu tập, phục vụ cho mọi sở thích và ngân sách. Ví dụ, Lord Montagu rất say mê những chiếc xe cổ từ đầu thế kỷ 20. Nhưng dường như, một người đồng hương của ông ta cũng không kém phần tự hào về bộ sưu tập của mình khi sưu tầm những tấm biển của người khuân vác mang tên các nhà ga trên những tuyến đường sắt đã ngừng hoạt động từ lâu. Khi đi dạo qua các khu chợ ở London, bạn sẽ ngạc nhiên trước sự kỳ quặc của những sở thích như vậy. Kia là một gian hàng nơi những người sưu tầm kim khâu đi lại. Gần đó, họ chỉ bán bánh lái và chuông tàu, rồi đến các dụng cụ mộc cổ, và sau đó là những bình nước nóng bằng đồng có tay cầm bằng gỗ dài, loại mà người Anh, cho đến gần đây, vẫn dùng để giữ ấm dưới chăn trong những phòng ngủ không có lò sưởi của họ.

Là đất nước của những người sưu tầm, nhưng ở mức độ lớn hơn thì nước Anh còn là đất nước của những người làm vườn. Đó là một sở thích yêu thích của các nhà môi giới chứng khoán, thợ mỏ, luật sư và người đưa thư. Có hơn 20 triệu người làm vườn nghiệp dư ở Anh. Tất nhiên, không phải tất cả họ đều có được sự xa xỉ của một khu vườn. Thường thì, đó chỉ là một khu vườn nhỏ phía trước nhà dưới cửa sổ. Và nếu ngay cả điều đó cũng không có, họ đành phải trồng hoa trong một chiếc hộp trên bệ cửa sổ.

Làm vườn là một niềm đam mê dân tộc của người Anh, là chìa khóa để hiểu nhiều khía cạnh trong tính cách và quan điểm sống của họ. Thời tiết Anh vốn bị nhiều người chê bai lại chính là người bạn tốt nhất của người làm vườn, cho phép cư dân của xứ Albion sương mù có thể quanh năm tận hưởng trải nghiệm món thư giãn mà người dân ở các quốc gia khác khó có được. Nhờ khí hậu ẩm ướt, ôn hòa của London, cỏ luôn xanh tươi quanh năm và hầu như lúc nào cũng có hoa nở. Vì vậy, người làm vườn không chỉ có thể làm việc ngoài trời mà còn có thể chiêm ngưỡng thành quả lao động của mình. Hoa hồng và hoa cúc tiếp tục nở ngoài trời gần như cho đến Giáng sinh, và đến cuối tháng Hai, nụ hoa nghệ tây và hoa thủy tiên báo hiệu mùa xuân đã đến. Một sự kiện quan trọng trong lịch hè truyền thống giống như các cuộc đua ngựa Ascot, giải quần vợt Wimbledon hay giải đua thuyền Henley, là triển lãm hoa Chelsea hàng năm, thu hút những người trồng hoa nghiệp dư từ khắp cả nước.

Cần phải nhấn mạnh, mặc dù đúng là người Anh đặc biệt yêu thích gia đình, nhưng đôi khi khó có thể nói liệu niềm đam mê này chủ yếu liên quan đến bếp lửa hay khu vườn. Lao động chân tay trong vườn, và các kỹ năng thực tế liên quan, đều được trân trọng như nhau trong mọi tầng lớp xã hội Anh.

Cuối cùng, sở thích phổ biến thứ ba của người Anh, cùng với sưu tầm và làm vườn, là thú cưng. Tuy nhiên, sẽ là báng bổ nếu coi tình yêu mãnh liệt của họ dành cho chó và mèo là một sở thích. Do những đặc thù địa phương, chủ đề này đi vào lĩnh vực đời sống gia đình, và do đó sẽ được thảo luận trong chương tiếp theo.

Ở Anh, người ta có nhiều trò giải trí, sở thích và mối quan tâm ngoài công việc hàng ngày hơn chúng ta ở Mỹ. Tỷ lệ những người có một số loại sở thích, ngoài những mối quan tâm trong công việc hoặc nghề nghiệp của họ, cao hơn nhiều so với chúng ta. Ở đây có một số lượng đáng ngạc nhiên những người nuôi ngựa, chó, lợn, cừu hoặc bò; những người chơi cricket, golf, tennis hoặc chèo thuyền; những người nghiên cứu một ngôn ngữ cổ hoặc du lịch đến những vùng đất chưa được biết đến; những người đam mê săn bắn, câu cá hoặc thực vật học; những người nghiên cứu một ngành khảo cổ học hoặc nghiên cứu nguồn gốc gia đình của họ.

Price Collier (Mỹ). Nước Anh và người Anh – từ góc nhìn của người Mỹ. 1912

Đối với người Anh, làm vườn không chỉ là sở thích, thậm chí còn hơn cả một niềm đam mê. Nó là một bộ quy tắc giá trị đạo đức, gần như là một tôn giáo. Chính trong những khoảnh khắc như vậy, anh ta bộc lộ bản thân và bản chất thực sự của mình. Chính trong khu vườn, người Anh gạt bỏ sự dè dặt được trau chuốt cẩn thận, để cho vẻ ngoài cứng rắn của mình nở một nụ cười, như thể cởi bỏ bộ đồng phục cài khuy kín mít. Thị hiếu và hành vi của anh ta trong vườn bộc lộ tính cách và bản chất của anh ta một cách chân thực hơn bất kỳ cuốn tự truyện nào. Ở đây, anh ta bộc lộ tình yêu sâu sắc của mình đối với thiên nhiên, mà theo quan điểm của anh ta, nên được can thiệp và tinh chỉnh càng ít càng tốt.

Anthony Glyn (Anh). Dòng máu Anh. 1910

Xem tiếp phần sau: Chó, mèo và … trẻ con