RỄ SỒI

Scotland và Wales

Khi bàn về nước Anh (England) và người Anh, có lẽ cần lưu ý rằng đối với cư dân tại Quần đảo Anh, các thuật ngữ này mang ý nghĩa khác biệt đôi chút so với cách chúng ta hiểu.

Nếu bắt gặp những dòng tiêu đề như “Nước Anh bứt phá”, “Nước Anh bỏ xa các đối thủ”, hay “Nước Anh lại giành chiến thắng” trên trang nhất các tờ báo tại London, đừng vội cho rằng cái nôi của cuộc Cách mạng Công nghiệp đã lấy lại vị thế “công xưởng của thế giới” như trước đây. Trong những trường hợp này, tiêu đề đó gần như chắc chắn đang đề cập đến bóng đá (vào mùa đông) hoặc cricket (vào mùa hè). Tại quốc gia này, từ “England” (nước Anh) thực tế thường chỉ được sử dụng trong ngữ cảnh thể thao.

Trong suy nghĩ của chúng ta, các thuật ngữ “England” (nước Anh), “Great Britain” (Đại Anh) và “United Kingdom” (Vương quốc Anh) chỉ khác nhau ở chỗ thuật ngữ đầu tiên phổ biến nhất, còn thuật ngữ cuối cùng mang tính trang trọng nhất. Chúng ta đã quen gọi cư dân của Vương quốc Anh là “người Anh” (the English), cũng giống như cách chúng ta gọi cư dân Hoa Kỳ là “người Mỹ” (American).

Tuy nhiên, sau một thời gian sống tại London—và đặc biệt là sau khi ghé thăm Edinburgh, Cardiff hay Belfast—người ta bắt đầu nhận ra rằng mỗi thuật ngữ trong ba từ này đều mang một ý nghĩa riêng biệt, không hề tương đương với nhau, và được xác định bởi các thông số cụ thể về địa lý, kinh tế và thống kê.

Chẳng hạn, một bản tin từ London có thể bắt đầu bằng câu: “Theo dữ liệu chính thức vừa được công bố, tỷ lệ thất nghiệp tại Vương quốc Anh đã chạm mốc 12% lực lượng lao động.”

– Tại sao lại là Vương quốc nhỉ? – biên tập viên trực ban có thể nhăn mặt tự hỏi khi chuẩn bị bài để đưa đi dàn trang. – Chẳng phải nói ‘tại nước Anh’ thì đơn giản hơn sao?”

Thế nhưng, nếu thực hiện thay đổi đó, câu tiếp theo sẽ trở nên khó hiểu: “Cũng theo báo cáo từ Bộ Việc làm, con số tương ứng đối với Đại Anh (Great Britain) là 11%, và đối với nước Anh (England) là 10%.” Đối với một người dân London, sự phân biệt này lại hoàn toàn quen thuộc và rõ ràng. “Great Britain” (Đại Anh) dùng để chỉ Vương quốc Anh (United Kingdom) nhưng không bao gồm Bắc Ireland (nơi thường có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất); trong khi đó, “England” (Anh) lại chỉ phần còn lại của Đại Anh sau khi đã loại trừ Scotland và Wales (tức là khu vực phía đông nam, nơi vấn đề việc làm thường ít nghiêm trọng nhất).

Tôi đã trực tiếp trải nghiệm những sắc thái khác biệt này. Khi rời Moskva, tôi mang danh nghĩa phóng viên tờ Pravda tại England. Vừa đặt chân đến London, các đồng nghiệp đã cảnh báo ngay rằng tấm thẻ nhà báo đó không phải ở đâu cũng dùng được. Chẳng hạn, nếu tôi đưa nó ra tại Edinburgh, có lẽ tôi sẽ nhận lại một câu hỏi đầy mỉa mai:

– Phóng viên tờ Pravda tại England ư? Thế thì anh đang làm gì ở Scotland?

Để tránh những tình huống như vậy, tôi quyết định in danh thiếp với chức danh phóng viên tờ Pravda tại Great Britain.

– Thế anh không định ghé thăm Bắc Ireland à?” – một người tại câu lạc bộ báo chí hỏi tôi.

– Có chứ, tất nhiên là có rồi!

– Vậy thì, – họ lại chỉnh cho tôi, – anh nên ghi mình là phóng viên tờ Pravda tại United Kingdom (Vương quốc Anh) mới đúng.

Thói quen dùng từ England hay English để chỉ Britain hay British không phải là điều hiếm gặp. Ở bất kỳ thủ đô nước ngoài nào, một người London – không giống như người Paris hay người từ Washington – sẽ thấy khó khăn hơn nhiều khi muốn tìm số điện thoại của lãnh sự quán nước mình trong danh bạ. Thậm chí, người ta còn chẳng biết nên tra cứu theo chữ cái nào: chữ “E” (cho England), chữ “G” (cho Great Britain), hay chữ “U” (cho United Kingdom). Dù là một quốc đảo, nhưng lịch sử hình thành của Đại Anh lại có sự góp mặt của nhiều dân tộc khác nhau.

– Ngày nay, thật khó để bắt gặp một người Anh ‘chính hiệu’ ngay tại trung tâm London – mà thực ra, ngay cả trong các trang sử nước Anh, giữa những cái tên hoàng gia, việc tìm ra một người Anh ‘thuần chủng’ cũng luôn là một thách thức, – nhà văn trào phúng người Pháp Pierre Daninos đã hóm hỉnh nhận xét như vậy. Nhà Plantagenet, – ông chỉ ra, – là người Pháp; nhà Tudor là người xứ Wales; nhà Stuart là người Scotland…

Người Celt thường được coi là cư dân bản địa của quần đảo Anh. Một nhánh định cư tại Ireland và Scotland, trong khi một nhánh khác bén rễ ở Cornwall và xứ Wales. Di sản Celt này thể hiện qua nét mơ mộng và huyền bí của người Ireland; qua tâm hồn âm nhạc của người xứ Wales—vốn nổi tiếng với các lễ hội ca hát truyền thống; và qua trí tưởng tượng đầy chất thơ của người Cornwall, cùng kho tàng phong phú các tín ngưỡng dân gian và truyền thuyết. Có lẽ, sự thể hiện trọn vẹn nhất của những đặc điểm Celt này chính là tính cách Ireland: giàu trí tưởng tượng và đôi khi chẳng màng đến logic, có năng khiếu nghệ thuật nhưng lại thiếu nhạy bén trong kinh doanh, dễ rơi vào trạng thái cuồng tín và không có khả năng thỏa hiệp. Tuy nhiên, yếu tố Celt này cũng ẩn sâu bên trong tính cách người Anh, tạo nên những đặc điểm tưởng chừng như không thuộc về họ—chẳng hạn như khuynh hướng coi trọng trực giác hơn lý trí, hay việc cố tình xóa nhòa ranh giới giữa ý thức và vô thức. Quan niệm cho rằng người Anh chỉ thuần túy là những cá nhân duy lý, thực dụng và lạnh lùng là một nhận định phiến diện và không chính xác—bởi lẽ, trong mỗi người Anh đều phảng phất một phần tâm hồn của người Celt.

Sau người Celt, một làn sóng chinh phục mới đã đặt chân lên bờ biển xứ Albion sương mù—đó là người La Mã. Thế nhưng, họ lại tách biệt hoàn toàn với cư dân bản địa, chỉ yêu cầu sự phục tùng tuyệt đối mà không đòi hỏi gì hơn. Có lẽ vì lý do đó, ách thống trị của người La Mã đã không để lại dấu ấn đáng kể nào. Trên nền tảng Celt, người ta đã xây dựng nên một cấu trúc xã hội mới—không phải của người La Mã, mà là của người Anglo-Saxon. Sau khi các quân đoàn La Mã rút đi, các bộ tộc có nguồn gốc từ vùng Germanic và Đan Mạch—gồm người Angles, người Saxons và người Jutes—đã bắt đầu các cuộc tấn công vào vùng duyên hải Anh. Dần dần, họ giành quyền kiểm soát khu vực đông nam hòn đảo, đẩy người Celt lùi sâu vào các vùng đất cao.

Người Saxons, vốn là những nông dân, là nhóm tích cực nhất trong việc định cư tại các vùng đất vừa chinh phục được. Khác với người Celt—thường được nhìn nhận là những kẻ mộng mơ và giàu trí tưởng tượng—người Saxons nổi bật với tư duy thực tế và tỉnh táo. Chính từ bản chất nông nghiệp này của người Saxons mà tính cách Anh quốc đã thừa hưởng thiên hướng ưa chuộng sự tự nhiên, giản dị và khiêm nhường, thay vì những gì nhân tạo, phô trương hay cầu kỳ. Di sản này cũng giải thích cho lối tiếp cận thực dụng, thiên về kinh doanh—thường ưu tiên các khía cạnh vật chất của cuộc sống hơn là các giá trị tinh thần; sự gắn bó sâu sắc với truyền thống đi kèm với thái độ dè dặt trước những điều mới lạ, đặc biệt là những gì thuộc về ngoại bang; cùng lòng tận tụy sâu sắc đối với mái ấm gia đình như một biểu tượng của sự độc lập cá nhân.

Khi người Angles, Saxons và Jutes—những người đã thay thế người La Mã—tiếp tục đẩy người Celt lùi xa hơn về phía bắc và phía tây, một làn sóng xâm lược mới đã xuất hiện dọc theo bờ biển phía đông: đó là người Viking từ vùng Scandinavia. Những bậc thầy đi biển này đã mang đến một đặc điểm thiết yếu khác cho tính cách Anh quốc: niềm đam mê phiêu lưu.

Người Anh dành tình yêu sâu đậm cho đất đai—cho sự tĩnh lặng của vùng nông thôn, những đồng cỏ xanh mướt được chia cắt bởi các hàng rào cây bụi, và cảnh đàn gia súc thong dong gặm cỏ. Tuy nhiên, ẩn sâu trong tâm hồn của những con người yêu gia đình và gắn bó với nông thôn ấy, vẫn luôn có một cánh cửa mở ra hướng về phía biển khơi.

Người Anh luôn cảm nhận được lời mời gọi đầy mê hoặc từ biển cả—một sức hút lãng mạn hướng về những bờ bến xa xôi nằm bên kia đường chân trời. Toàn bộ lịch sử nước Anh—từ thương mại, chính trị cho đến nghệ thuật—đều thấm đẫm hơi thở của biển cả, mang đậm dấu ấn của đại dương bao la.

Cuối cùng, làn sóng chinh phục cuối đặt chân lên nước Anh chính là người Norman. William Kẻ chinh phục (William the Conqueror) đã chia cắt đất nước cho các nam tước của mình, thiết lập nên một tầng lớp quý tộc dựa trên quyền sở hữu đất đai quy mô lớn. Bộ quy tắc danh dự hiệp sĩ cùng việc sở hữu đất đai đã trở thành những đặc trưng tiêu biểu của giới tinh hoa cầm quyền.

Người Norman tuân thủ một hệ thống phân cấp phong kiến ​​vô cùng nghiêm ngặt. Họ là những con người hành động, coi thường việc phô trương cảm xúc và xem khả năng kiềm chế cảm xúc là một đức tính hàng đầu. Cuộc xung đột giữa hai dòng máu Norman và Saxon trong đời sống nước Anh—được khắc họa trong tiểu thuyết Ivanhoe của Walter Scott—đã kéo dài qua nhiều thế kỷ, với việc mỗi bên thay phiên nhau chiếm ưu thế vào những thời điểm khác nhau. Có lúc, ảnh hưởng từ người Norman—vốn bắt nguồn từ các lý tưởng về tinh thần hiệp sĩ phong kiến ​​và tư tưởng tự do của tầng lớp quý tộc—trở nên chiếm ưu thế; có lúc, ảnh hưởng từ người Saxon—với đặc trưng là sự thực dụng của tầng lớp nông dân, cách nhìn nhận vấn đề đơn giản, trực diện và một nền đạo đức nghiêm khắc—lại trỗi dậy.

Chính những đặc điểm của người Saxon này đã được hiện thân qua hình tượng điển hình John Bull: một người đàn ông lý trí, thực tế trong công việc, giản dị và có phần khô khan. Tuy nhiên, John Bull chỉ đại diện cho một khía cạnh trong tính cách người Anh—dù đây là khía cạnh nổi bật hơn cả.

Để thấu hiểu tính cách người Anh, trước hết cần xem xét các thành tố nền tảng tạo nên nó: người Celtic, người Saxon và người Norman. Chỉ bằng cách này, ta mới có thể lý giải những mâu thuẫn bất tận xuất hiện ở khắp mọi nơi—hiểu được làm thế nào một quốc gia có thể vừa mang đậm chất quý tộc lại vừa thấm đẫm tinh thần dân chủ; tại sao hình mẫu quý ông lại được John Bull coi trọng hơn tất thảy; làm thế nào mà tinh thần hiệp sĩ thời trung cổ và tinh thần thương mại lại có thể cùng tồn tại dù đối lập nhau; và làm thế nào để hình ảnh một người dân Anh bình thường, thực tế lại cân bằng với hình ảnh một người Anh đầy mơ mộng, hay một người chủ cửa tiệm lại song hành cùng một kẻ chinh phục. Làm thế nào mà chủ nghĩa lãng mạn của Byron hay thiên tài đầy cuồng nhiệt của Turner lại có thể nảy nở từ một mảnh đất vốn khô khan, thực dụng đến thế; làm thế nào mà sự tôn trọng truyền thống lại có thể tồn tại song song với bản tính thực dụng, toan tính. Tóm lại, làm thế nào mà quốc gia này—vốn khó nắm bắt, đầy rẫy những mâu thuẫn và phức tạp—lại trở thành hình hài như chúng ta thấy ngày nay.

Paul Cohen-Portheim (Áo). England, the Unknown Isle (Nước Anh, hòn đảo bí ẩn. 1930

Mỗi làn sóng chinh phục đều để lại những di sản riêng cho nước Anh. Các dòng máu ấy hòa quyện vào nhau, nhưng không một thành tố nào hoàn toàn biến mất. Không ai chịu khuất phục hoàn toàn; tất cả vẫn còn đó cho đến tận ngày nay, cùng tồn tại và không ngừng tranh đấu với nhau. Đó là lý do tại sao tính cách người Anh lại chứa đựng nhiều xung lực mâu thuẫn đến vậy: vừa thực tế lại vừa mơ mộng, vừa ưa chuộng sự tiện nghi lại vừa khao khát phiêu lưu, vừa nồng nhiệt lại vừa e dè. Nước Anh nhìn thấy hình ảnh phản chiếu của chính mình nơi Shakespeare, bởi người con ưu tú này đã thể hiện trọn vẹn những đặc điểm định hình nên quốc gia ấy: sự thực dụng kiểu Anglo-Saxon hòa quyện cùng tâm hồn mơ mộng kiểu Celtic, lòng dũng cảm táo bạo của người Viking kết hợp với tính kỷ luật của người Norman.

Nikos Kazantzakis (Hy Lạp). Nước Anh. 1965

Dù mang bản tính bảo thủ và điềm tĩnh, người Anh lại là một trong những dân tộc ưa phiêu lưu nhất. Còn quốc gia nào khác có thể tự hào sở hữu một đội ngũ các nhà thám hiểm, thủy thủ và người tiên phong hùng hậu đến thế? Kể từ thời Drake, người Anh đã khai phá những vùng đất chưa được biết đến, mang theo lối sống của mình—thậm chí cả thói quen thưởng trà chiều—đến khắp mọi nơi trên thế giới; bởi lẽ, trong khi họ có thể cởi mở với những vấn đề trọng đại, thì lại hiếm khi nhượng bộ trong những chi tiết nhỏ nhặt. Mặc dù nổi danh là những nhà thám hiểm và thực dân, đồng thời là những người lan tỏa ngôn ngữ cùng hệ thống pháp luật Anh ra toàn cầu, nhưng người Anh lại là dân tộc mang tư duy “địa phương” rõ nét nhất.

Henry Steele Commager (Hoa Kỳ). Nước Anh qua cái nhìn của người Mỹ. 1974

Người ta cho rằng từ Briton (người xứ Britain) lần đầu tiên được Shakespeare sử dụng trong vở bi kịch Vua Lear (King Lear). Tác phẩm này ra đời ngay sau một sự kiện có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với người Anh và người Scotland: sự hợp nhất hai ngai vàng.

Vào tháng 3 năm 1603, một sứ giả hoàng gia tên là Sir Robert Carey đã thực hiện hành trình dài 400 dặm từ London đến Edinburgh trong 62 giờ, liên tục thay ngựa dọc đường. Chuyến đi đầy gian nan này nhằm thông báo cho James VI rằng, sau khi Nữ hoàng Elizabeth qua đời mà không để lại người thừa kế, ông đã trở thành người kế vị ngai vàng nước Anh. Vị quân chủ người Scotland, thuộc Vương triều Stuart, được tuyên bố là Vua James I của Vương quốc Anh (Great Britain). Một thế kỷ sau đó—vào năm 1707, dưới triều đại Nữ hoàng Anne—quốc hội của hai quốc gia đã được hợp nhất. Quốc kỳ mới của Vương quốc Anh mang tên Union Jack, là sự kết hợp giữa lá cờ Thánh George của nước Anh (nền trắng với chữ thập đỏ thẳng đứng) và lá cờ Thánh Andrew của Scotland (nền xanh với chữ thập trắng chéo).

Đạo luật Liên hiệp năm 1707 đã đặt dấu chấm hết cho gần chín thế kỷ lịch sử Scotland với tư cách là một quốc gia độc lập. Tuy nhiên, như người dân Edinburgh thường nhấn mạnh, Scotland không hề bị chinh phục. Quốc gia này vẫn duy trì nhà thờ riêng, hệ thống luật pháp riêng và hệ thống tư pháp riêng (điều này có nghĩa là, trong khi thuật ngữ “luật pháp Anh” là chính xác, thì khi nói về chính sách đối ngoại, dùng từ British thay vì English sẽ chuẩn xác hơn).

Scotland cũng giữ quyền phát hành tiền giấy riêng—lưu hành ở “phía bắc biên giới” song song với đồng bảng và xu tiêu chuẩn—cũng như phát hành tem bưu chính riêng. Sự thỏa hiệp này—một đặc điểm rất điển hình của London—đã phần nào đáp ứng được niềm tự hào dân tộc, cho đến khi một làn sóng phản đối bất ngờ bùng phát.

Nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày Nữ hoàng lên ngôi, một bộ tem kỷ niệm vinh danh Elizabeth II đã được lên kế hoạch phát hành trên toàn quốc. Thế nhưng, người Scotland đã kịch liệt phản đối việc tên của vị quân chủ đi kèm với một chữ số La Mã trên tem. Họ lập luận rằng: “Elizabeth thời Shakespeare chỉ là nữ hoàng của người Anh; do đó, vị nữ hoàng hiện tại không thể là ‘Elizabeth II’ đối với người Scotland.” Để ngăn chặn sự leo thang căng thẳng không mong muốn, con số gây tranh cãi đã được loại bỏ khỏi biểu tượng hoàng gia tại Scotland—không chỉ trên các con tem mà còn trong thiết kế tổng thể của các hoạt động kỷ niệm ngày lễ trọng đại.

Tại London, các buổi chiếu phim cuối cùng trong ngày tại rạp, cũng như những chương trình phát thanh và truyền hình cuối cùng, đều kết thúc bằng quốc ca “God Save the Queen” (Chúa phù hộ Nữ hoàng). Khổ thứ tư của bài quốc ca này—hiện đã được khéo léo lược bỏ—có nhắc đến việc khuất phục những người Scotland nổi loạn. (Bài quốc ca được sáng tác vào thời điểm cao trào của cuộc đấu tranh chống lại phe Jacobite, những người ủng hộ nền độc lập.) Tương tự, tại các quán rượu ở Scotland, có một thông lệ là trước giờ đóng cửa, người ta thường chơi một bài dân ca kêu gọi đứng lên chiến đấu chống lại những kẻ chinh phục người Anh.

Xung đột giữa các sắc tộc không phải là điều mới mẻ tại quần đảo Anh—chỉ cần nhìn vào tình hình ở Bắc Ireland là đủ thấy. Tuy nhiên, sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa dân tộc tại Scotland và xứ Wales đang trở thành vấn đề ngày càng nghiêm trọng đối với London. Câu hỏi mang hơi hướng Hamlet—”Đại Anh hay Tiểu Anh?”—không chỉ phản ánh sự mất mát các vùng lãnh thổ hải ngoại, mà còn cho thấy xu hướng dân tộc chủ nghĩa đang ngày càng gia tăng ngay tại trung tâm của đế quốc cũ. Sau khi đánh mất đế chế, London giờ đây buộc phải nhìn lại chính vương quốc của mình với nỗi lo ngại ngày càng lớn.

Tại trụ sở của Đảng Dân tộc Scotland ở Edinburgh, các tấm áp phích in hình hoa kế (thistle) được treo khắp nơi. Cần lưu ý rằng, cũng giống như hoa hồng đối với người Anh, loài hoa này được coi là biểu tượng quốc gia của người Scotland.

– Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Scotland, – những người tại trụ sở đảng này giải thích, – xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó đáng chú ý nhất là sự suy tàn của chủ nghĩa đế quốc Anh. Việc cai trị một phần tư thế giới là một chuyện, nhưng trở thành đứa con ghẻ bị bỏ quên của một ‘kẻ ốm yếu ở châu Âu’ lại là một chuyện hoàn toàn khác. Đã đến lúc nhìn nhận lại rằng Đạo luật Liên hiệp năm 1707, về bản chất, chỉ là một cuộc hôn nhân vì lợi ích. Scotland tìm kiếm quyền tiếp cận các vùng lãnh thổ hải ngoại của Anh. Những chân trời đế quốc này quả thực đã mang đến cho người Scotland một không gian rộng lớn để họ vận dụng năng lực và tài năng của mình. Thế nhưng, khi đế quốc đã lùi vào dĩ vãng, họ lại một lần nữa tự định vị bản thân—trước hết và quan trọng nhất—không phải là Briton, mà là người Scotland. Nhất là khi giờ đây, hình ảnh cây kế (biểu tượng của Scotland) lại nhận được ít sự quan tâm và chăm chút hơn hẳn so với hoa hồng…

Xét về diện tích đất đai, Scotland bằng hai phần ba nước Anh, nhưng dân số chỉ chiếm hơn một phần mười dân số nước Anh. Đại đa số cư dân—gần năm triệu người—tập trung tại vùng Lowlands (vùng đất thấp) ở phía đông nam Scotland, trong khi chỉ có khoảng một phần tư triệu người sinh sống tại vùng Highlands (vùng cao nguyên) ở phía tây bắc.

Một sự tương phản rõ rệt—không chỉ về mặt địa lý—vẫn luôn tồn tại giữa vùng Highlands và vùng Lowlands. Người dân vùng Highlands—những “người du mục” của Scotland, vốn là cộng đồng của các mục dân và chiến binh—từng có thời gian dài tự coi mình ưu việt hơn những cư dân sung túc hơn ở các thung lũng: những người nông dân, nghệ nhân và thương nhân. Chính vùng Highlands, với hệ thống gia tộc đặc thù, đã trở thành tâm điểm cho tinh thần dân tộc Scotland; đây từng là thành trì của phe Jacobite và cũng là nơi phải hứng chịu những đòn trừng phạt tàn khốc nhất từ ​​phía Anh—đáng chú ý nhất là cuộc trấn áp đẫm máu nhắm vào các gia tộc bất phục tùng do Công tước xứ Cumberland chỉ huy. Giống như những vùng đất thưa thớt dân cư ở phía tây Ireland, sự vắng lặng tại vùng Highlands của Scotland chính là lời nhắc nhở về số phận của những cộng đồng từng là nạn nhân đầu tiên trong quá trình bành trướng của nước Anh.

Dân số Scotland ngày nay tập trung chủ yếu tại Glasgow và thung lũng Clyde. Tại đó, cũng như ở các khu vực lân cận thuộc miền Bắc nước Anh, các trụ cột công nghiệp truyền thống—khai thác than, luyện kim đen và đóng tàu—từng hình thành gần các mỏ than antraxit và quặng sắt, cũng như dọc theo các vùng vịnh ven biển thuận lợi cho việc xây dựng các xưởng đóng tàu. Tuy nhiên, trong thời kỳ hậu chiến, chính những lĩnh vực này lại trải qua sự suy thoái nghiêm trọng nhất. Sự phát triển của các ngành công nghiệp mới đầy triển vọng đã tập trung mạnh mẽ về phía đông nam đất nước, hướng về phía London. Ngược lại, Scotland bị đẩy ra vùng ngoại vi—một vị thế khiến sự phụ thuộc quá mức vào các mỏ than, lò cao và xưởng đóng tàu trở nên đau đớn hơn bao giờ hết. Xét về tình trạng tồi tệ của hệ thống nhà ở—hay nói thẳng ra là sự phổ biến của các khu ổ chuột—thì Glasgow không có đối thủ nào sánh bằng tại Tây Âu. Thu nhập trung bình của các hộ gia đình ở Scotland thấp hơn gần một phần ba so với khu vực Đông Nam nước Anh. Đối với một triệu người—tức cứ năm cư dân thì có một người—mức sống chỉ quanh quẩn ngay tại ngưỡng nghèo chính thức. Hơn nữa, một triệu người Scotland đã di cư ra nước ngoài trong những năm hậu chiến (ngày nay, có hơn 20 triệu người gốc Scotland đang sinh sống bên ngoài quê hương của họ).

Những khó khăn về kinh tế – xã hội này, cộng hưởng với hệ quả từ sự sụp đổ của đế quốc thực dân Anh—vốn tác động đến toàn bộ quốc gia—đã nuôi dưỡng tâm lý dân tộc chủ nghĩa từ lâu. Điều này dẫn đến quan điểm cho rằng chính quyền tại London quá xa rời các vấn đề của Scotland, và chỉ chính người Scotland mới có thể tự tìm ra giải pháp cho mình. Thế nhưng, mỗi khi vấn đề về bất kỳ hình thức tự trị nào được đưa ra tại “hành lang quyền lực” ở London, phản ứng nhận lại chỉ là thái độ hoài nghi đầy mỉa mai:

– Những người Scotland này định xoay xở thế nào nếu không có chúng ta? Bằng cách xuất khẩu rượu whisky ư?

Sau đó, vào thập niên 1970, một yếu tố hoàn toàn mới đã xuất hiện trong phong trào dân tộc chủ nghĩa Scotland: việc khai thác các mỏ dầu ở Biển Bắc. Hóa ra, phần lớn các mỏ dầu nằm trong khu vực thuộc Anh lại tập trung ngay ngoài khơi Scotland. Tất nhiên, sự xuất hiện của “vàng đen” này đã làm nảy sinh những kế hoạch và dự định hoàn toàn khác biệt giữa London và Edinburgh.

– Người Anh từng bảo chúng tôi rằng chúng tôi quá nghèo để có thể độc lập, – người Scotland mỉa mai nhận xét. – Còn giờ đây, hóa ra chúng tôi lại quá giàu để làm điều đó.

Những người theo chủ nghĩa dân tộc ủng hộ việc thành lập một liên bang gồm các quốc gia Anh, mô phỏng theo Hội đồng Bắc Âu – tổ chức gắn kết các nước Scandinavia lại với nhau. Trong kịch bản này, người Scotland vẫn sẽ là người Anh, cũng giống như cách người Na Uy được coi là người Scandinavia. Như vậy, “bức màn vải tweed” – một thuật ngữ do báo chí đặt ra để mô tả tham vọng của những người theo chủ nghĩa ly khai Scotland – đã trở thành một viễn cảnh gây bất an trên chính trường Anh.

Tại xứ Wales, người ta cũng có thể bắt gặp những khẩu hiệu như “Người Anh, hãy về nhà đi!”. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của tinh thần dân tộc ở đây mang tính văn hóa nhiều hơn là chính trị. Điều này thể hiện rõ qua các phong trào thúc đẩy ngôn ngữ bản địa (hiện được một phần tư dân số xứ Wales sử dụng), cũng như nỗ lực bảo tồn các bài dân ca và những nét văn hóa đặc trưng khác của dân tộc này.

Xứ Wales đã trở thành một phần của nước Anh từ thời Trung cổ. Để củng cố quyền kiểm soát đối với vùng đất miền núi vừa chinh phục được, các vị vua Anh đã cho xây dựng nhiều lâu đài tại đây. Dẫu vậy, các thủ lĩnh địa phương vẫn liên tục tỏ thái độ chống đối. Theo truyền thuyết, vào năm 1281, vua Edward I đã quyết định dùng mưu để khuất phục họ. Ông tuyên bố: “Nếu các ngươi thề trung thành với Vương triều Anh, ta hứa rằng các ngươi sẽ được cai trị bởi một người sinh ra trên đất Wales và không biết dù chỉ một từ tiếng Anh.” Sau khi các thủ lĩnh địa phương đồng ý chấp nhận quyền cai trị của nước Anh, Edward I liền chỉ vào đứa con trai mới chào đời một ngày trước đó tại Tháp Đại bàng (Eagle Tower) thuộc lâu đài Caernarfon. (Kể từ đó, người kế vị ngai vàng Anh theo truyền thống luôn được phong tước hiệu Thân vương xứ Wales – Prince of Wales).

Xứ Wales từng được ví như vùng “Ruhr” của nước Anh, với nền công nghiệp chủ yếu dựa vào ngành thép và than đá. Thế nhưng ngày nay, chính những ngành này lại đang trên đà suy thoái – một sự sụt giảm gây ra những tác động đặc biệt nghiêm trọng, tương tự như tình cảnh đang diễn ra tại Scotland. Mặc dù xứ Wales rất dồi dào tài nguyên nước—cung cấp cho các thành phố lớn và các trung tâm công nghiệp của Anh—và một số người theo chủ nghĩa dân tộc tại địa phương cố gắng so sánh điều này với nguồn dầu mỏ của Scotland, thì thực tế là xứ Wales hoàn toàn không có cơ sở kinh tế nào cho tư tưởng ly khai.

Để xoa dịu tinh thần dân tộc—và đặc biệt là tư tưởng ly khai—chính quyền đã quyết định trao quyền tự quản lớn hơn cho Scotland và xứ Wales. Điều này bao gồm việc thành lập các cơ quan tự quản—các hội đồng dân cử với 150 thành viên tại Scotland và 70 thành viên tại xứ Wales. Các hội đồng này được trao thẩm quyền đối với chính quyền địa phương, y tế, giáo dục công, nhà ở và giao thông địa phương; họ cũng có quyền tự quyết trong việc phân bổ các khoản ngân sách quốc gia được cấp cho khu vực của mình.

Nhưng đồng thời, thẩm quyền lập pháp tối cao vẫn hoàn toàn nằm trong tay Westminster. Quốc hội tại London nắm giữ quyền kiểm soát tuyệt đối đối với các vấn đề quốc phòng, đối ngoại, cùng chính sách tài chính và kinh tế—bao gồm cả quyền kiểm soát nguồn thu từ dầu mỏ ở Biển Bắc đổ vào ngân khố Anh. Liệu việc mở rộng quyền tự chủ địa phương có thể làm giảm bớt cường độ của các cảm xúc dân tộc chủ nghĩa? Hay ngược lại, một hội đồng dân cử có thể trở thành một diễn đàn thuận lợi cho những người theo chủ nghĩa ly khai—cho phép họ tự nhận công lao cho mọi thành tựu, đồng thời đổ lỗi cho sự thiếu hụt quyền hạn tự quản mỗi khi có thất bại, từ đó đòi hỏi phải mở rộng thêm các quyền hạn đó?

– Chúng tôi là những người ủng hộ quyền tự quản, nhưng lại phản đối chủ nghĩa ly khai, – đó là tuyên bố của Đại hội Công đoàn Scotland (Scottish Trades Union Congress).  – Lợi ích của người lao động—dù là người Scotland hay người Anh—sẽ được bảo đảm tốt nhất thông qua việc củng cố sự gắn kết trong phong trào lao động tại Anh, thay vì thay thế sự đoàn kết giai cấp bằng những bất hòa mang tính dân tộc.

“Một Vương quốc không còn thống nhất” (A Disunited Kingdom) — hiện tại, đây chỉ là một tiêu đề bắt tai xuất hiện trên khắp các mặt báo và tạp chí: từ tờ Nouvel Observateur của Pháp, Time của Mỹ, cho đến Sunday Telegraph của Anh. Tuy nhiên, nó cũng là lời nhắc nhở về một vấn đề phức tạp—bao gồm các khía cạnh chính trị, kinh tế, xã hội và cả cảm xúc—mà chúng ta không thể dễ dàng gạt sang một bên.

Như vậy, đừng quên rằng Quần đảo Anh không chỉ là nơi sinh sống của một, mà là bốn dân tộc riêng biệt; bên cạnh người Anh, còn có người Scotland, người Ireland và người xứ Wales—tất cả đều sở hữu ý thức mạnh mẽ về bản sắc dân tộc của riêng mình. Vì vậy, nếu bạn đang ở quê hương của Robert Burns, sẽ thật thiếu khôn ngoan khi gọi ông là “nhà thơ người Anh yêu thích” của bạn—cũng giống như việc khi bước xuống một hầm mỏ ở Nam Wales, sẽ chẳng khôn ngoan chút nào nếu bạn tỏ ra vui mừng khi gặp các “thợ mỏ người Anh.”

Anh, Scotland và Ireland liên kết với nhau để duy trì sự thống trị đối với các thuộc địa của họ. Anh và Scotland liên kết để duy trì sự thống trị đối với Ireland. Anh liên kết để duy trì sự thống trị đối với Scotland. Ngay trong lòng nước Anh, các tầng lớp thượng lưu cũng liên kết với nhau để duy trì sự thống trị đối với các tầng lớp dưới.

Ralph Waldo Emerson (Hoa Kỳ), English Traits (Đặc điểm người Anh), 1856

Người Anh thường khó hiểu tại sao người dân Scotland và xứ Wales lại từ chối chấp nhận vị thế của những “người họ hàng nghèo khó”—mặc dù họ vẫn được thừa nhận là thành viên trong cùng một gia đình. Đối với một người Anh bình thường, England cũng chính là Britain. Họ thường cảm thấy bối rối khi được chỉ ra rằng Union Jack là lá cờ của Vương quốc Anh chứ không phải của riêng nước Anh—điều này có nghĩa là việc người hâm mộ Anh phất lá cờ đó khi đội tuyển Anh thi đấu với Scotland hoặc xứ Wales có lẽ là không phù hợp. Tất nhiên, họ vẫn biết rằng Scotland và xứ Wales có tồn tại; Tuy nhiên, đối với họ, những nơi này chỉ hiện lên như những sắc thái hay khía cạnh nhỏ trong bức tranh toàn cảnh về đời sống tại Anh.

Daniel Jenkins (Anh). Người Anh (The British). 1978

Khi mọi người nói England (nước Anh), đôi khi họ ám chỉ Đại Anh (Great Britain), đôi khi là Vương quốc Anh (United Kingdom), và đôi khi là Quần đảo Anh (British Isles) — chứ hiếm khi là chính nước Anh (England).

George Mikes (Anh). Làm thế nào để là người ngoại quốc (How to be an Alien). 1946

Xem tiếp phần sau: Da màu giữa da trắng