Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

CHỦ NGHĨA CÔNG NGHIỆP VÀ CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
INDUSTRIALISM AND CULTURAL VALUES [268]

Chúng ta cần nhận thức rõ những khó khăn to lớn, thậm chí có thể là không thể vượt qua, trong việc đánh giá chất lượng của một nền văn hóa mà chính chúng ta là một phần trong đó, hoặc đánh giá một nền văn hóa mà chúng ta không thuộc về. Khi sử dụng các nền văn hóa khác như những tấm gương để soi chiếu nền văn hóa của chính mình, tầm nhìn của chúng ta bị ảnh hưởng bởi chính những khiếm khuyết trong cách nhìn nhận của bản thân cũng như những khiếm khuyết của chính tấm gương đó. Kết quả là chúng ta thường chẳng thấy gì ở các nền văn hóa khác ngoài những ưu điểm của chính nền văn hóa mình. Trong thế kỷ XX, nền công nghiệp máy móc đã tạo điều kiện cho việc tích lũy một lượng thông tin khổng lồ, thể hiện rõ qua các bộ bách khoa toàn thư, các công trình lịch sử văn minh và các chương trình đố vui kiến ​​thức. Sự quan tâm đến việc nghiên cứu văn minh trong thế kỷ này có lẽ bắt nguồn từ chính đặc điểm của nền văn minh chúng ta. Chắc chắn rằng những nghiên cứu như vậy phản ánh chính nền văn minh của chúng ta. Spengler, trong tác phẩm Hoàng hôn phương Tây (The Decline of the West), không thể không chịu ảnh hưởng từ vị thế của nước Đức; Toynbee cũng không thể tách mình khỏi các truyền thống của những quốc gia nói tiếng Anh; và Kroeber cũng không thể thoát khỏi ảnh hưởng từ Hoa Kỳ cùng nỗi ám ảnh về các phẩm chất khách quan của khoa học. Tôi xin giả định rằng các giá trị văn hóa — hay cách thức và lý do mà con người trong một nền văn hóa suy nghĩ về chính họ — chính là một phần của nền văn hóa đó.

Có lẽ một đặc điểm độc đáo của văn minh là mỗi nền văn minh đều tin vào sự độc nhất vô nhị và tính ưu việt của mình so với các nền văn minh khác. Thật vậy, đây có thể chính là ý nghĩa của văn hóa — nghĩa là, một thứ gì đó mà chúng ta sở hữu nhưng những người khác thì không. Có lẽ cũng vì lý do này mà các bài viết về văn hóa thường được chia thành hai nhóm: một nhóm cố gắng làm suy yếu các nền văn hóa khác, và nhóm còn lại cố gắng củng cố nền văn hóa của chính mình. Việc Thánh Augustine nhấn mạnh vào tội tổ tông hàm ý một sự công kích nhắm vào những đại diện cho nhà nước thế tục; cũng như việc John Locke nhấn mạnh vào thuyết “tabula rasa” (tâm trí như một tờ giấy trắng) đã trở thành cơ sở cho sự công kích nhắm vào hệ thống phẩm trật giáo hội; hay các công trình của Spencer về sự tiến bộ đã trở thành nền tảng cho tuyên bố về sự ưu việt của người Anglo-Saxon. “Lý trí là, và chỉ nên là, nô lệ của các đam mê; nó không bao giờ có thể đòi hỏi bất kỳ vai trò nào khác ngoài việc phục vụ và tuân theo chúng” — một nhận định đúng với chính trích dẫn này, với các tác phẩm của Hume, cũng như với nhiều tư tưởng khác. Có lẽ, nỗi ám ảnh của mỗi nền văn hóa về tính độc nhất của chính mình lại chính là căn nguyên sâu xa dẫn đến sự suy tàn của nó. Dean Inge từng nhận xét rằng văn minh giống như một căn bệnh, gần như luôn dẫn đến cái chết nếu nguyên nhân gây bệnh không được kiểm soát kịp thời. Người Ấn Độ và người Trung Hoa đã tồn tại bằng cách chờ đợi thời cơ. [269]

Một cái nhìn tổng quát về sự phát triển văn hóa ở phương Tây có thể làm sáng tỏ những nét đặc thù hoặc tính độc nhất của một nền văn hóa, cũng như các yếu tố góp phần vào sự trường tồn và mở rộng của nó. Các nền văn hóa thể hiện tầm ảnh hưởng của mình thông qua không gian và thời gian: chúng bao phủ một phạm vi rộng lớn đến đâu và tồn tại trong bao lâu? Những hạn chế của một nền văn hóa, xét về khía cạnh thời gian, một phần xuất phát từ việc không thể huy động các nguồn lực trí tuệ của một dân tộc để tránh rơi vào tình trạng trì trệ hay sự nhàm chán. Lịch sử của sự nhàm chán hoặc trì trệ vẫn chưa được viết ra, nhưng có lẽ nó sẽ bao gồm cả câu chuyện về việc Aristides “Công chính” bị trục xuất, chỉ vì người Hy Lạp đã quá mệt mỏi khi cứ phải nghe gọi ông là “người Công chính”. Hume từng viết rằng: “Khi nghệ thuật và khoa học đạt đến độ hoàn hảo trong một quốc gia, thì ngay từ khoảnh khắc đó, chúng sẽ tự nhiên — hay đúng hơn là tất yếu — suy tàn, và hiếm khi, hoặc chẳng bao giờ, hồi sinh tại chính quốc gia nơi chúng từng nở rộ.” Sau những hoạt động văn hóa mãnh liệt thường là sự kiệt quệ.

Khả năng tập trung vào các hoạt động văn hóa cường độ cao trong một khoảng thời gian ngắn, đồng thời huy động các nguồn lực trí tuệ trên một lãnh thổ rộng lớn, đòi hỏi sự phát triển của lực lượng vũ trang đạt đến trình độ hiệu quả cao. Các hoạt động văn hóa – thể hiện rõ qua kiến ​​trúc và điêu khắc, có sức tác động mạnh mẽ đến cư dân trên một vùng rộng lớn – được thiết kế nhằm khẳng định uy thế. Chúng trở thành thước đo của quyền lực. Mối quan tâm đến sự trường tồn, những hạn chế sinh học của hệ thống phụ hệ (vốn là nền tảng cho các triều đại), cùng với những khó khăn trong việc duy trì một trình độ văn hóa cao trong thời gian dài, đã dẫn đến việc chú trọng vào các loại hình kiến ​​trúc được tính toán để phản ánh quyền kiểm soát không chỉ đối với không gian mà còn đối với cả thời gian. Các kim tự tháp chính là minh chứng cho quyền lực vượt thời gian; tuy nhiên, các triều đại gắn liền với chúng rồi cũng bị thay thế, và các triều đại kế tiếp lại tập trung xây dựng những công trình mới để củng cố uy thế của riêng mình. Những di chỉ kinh đô cũ nằm rải rác dọc thung lũng sông Nile chính là minh chứng cho khát vọng khẳng định uy thế của các triều đại nối tiếp nhau. Đế chế Ai Cập là thành quả từ sự thành công đó. Thế nhưng, những công trình quy mô lớn như các kinh đô – bao gồm lăng mộ, cung điện, đền đài và các tác phẩm điêu khắc – lại vô cùng tốn kém, góp phần không nhỏ dẫn đến sự sụp đổ của Đế chế. Quyền lực chính trị, vốn được phản ánh qua các kinh đô, còn được củng cố bởi những hoạt động văn hóa như chữ viết, vốn gắn liền với hệ thống quan liêu qua các thời kỳ.

Nền văn minh tại các thung lũng sông Tigris và Euphrates cũng phát triển theo những hướng tương tự như ở sông Nile; tuy nhiên, dường như các giải pháp cho vấn đề thời gian đã được tìm ra trước khi các vấn đề về không gian và tổ chức lực lượng vũ trang trở nên gay gắt. Các cộng đồng tôn giáo với cơ cấu tổ chức phân cấp là đặc điểm nổi bật của nền văn minh Sumer. Mặc dù kiến ​​trúc — vốn phụ thuộc vào gạch làm từ đất sét tại các vùng đồng bằng châu thổ — trở nên quan trọng, nhưng việc viết trên đất sét mới chính là nền tảng cho hoạt động giao tiếp, hành chính và thương mại. Sức mạnh quân sự có tổ chức, tiêu biểu là dưới thời Sargon người Akkad, đã đặt các cộng đồng tôn giáo vào tầm kiểm soát; đồng thời, việc sử dụng chữ viết đã tạo điều kiện cho sự hình thành một đế chế rộng lớn. Với tôn giáo gắn liền cùng chữ viết, văn hóa Sumer đã chứng tỏ sức mạnh đủ lớn để thoát khỏi ách thống trị của ngoại bang, đồng thời duy trì một thủ đô tại Ur qua một số triều đại nhất định. Về sau, nền văn hóa này lại rơi vào tầm kiểm soát của những kẻ chinh phục mới, và một thủ đô khác với các cung điện cùng đền đài đã trỗi dậy tại Babylon. Sự kết hợp hiệu quả giữa việc kiểm soát thời gian (thể hiện qua tôn giáo) và kiểm soát không gian đã được minh chứng rõ nét trong suốt thời kỳ dài Babylon duy trì vai trò thủ đô dưới triều đại Kassite.

Sự thành công của sức mạnh quân sự có tổ chức phụ thuộc một phần vào các tiến bộ công nghệ. Đáng chú ý trong các nền văn minh sơ khai là việc sử dụng ngựa — cụ thể là lai giống giữa ngựa châu Phi (loài nhẹ) và ngựa châu Á (loài nặng hơn) — cùng với sự ra đời của kỹ thuật cưỡi ngựa và kỵ binh thay thế cho việc điều khiển xe ngựa chiến, cũng như việc sử dụng sắt thay thế cho đồng. Người Hittite, nhờ biết sử dụng sắt, đã xây dựng thành công một đế chế với thủ đô chú trọng vào điêu khắc và kiến ​​trúc; tuy nhiên, đế chế này đã bị chặn lại ở phía nam bởi Babylon, và ở phía bắc cùng phía tây bởi người Hy Lạp — những người kiểm soát vùng biển tại Troy. Tiếp nối họ là người Assyria; họ đã tận dụng các tiến bộ công nghệ trong chiến tranh và đóng góp thêm những bước phát triển mới. Với thủ đô đặt tại Nineveh, họ đã thành công trong việc làm lu mờ uy thế của vùng sông Nile và Babylon, đồng thời thiết lập một đế chế bao trùm cả hai nền văn minh này. Uy thế không chỉ được củng cố thông qua kiến ​​trúc và điêu khắc mà còn nhờ vào chữ viết. Thư viện đã trở thành một công cụ đắc lực của quyền lực đế quốc, tạo tiền đề gây ảnh hưởng đến lịch sử phương Tây cho tận ngày nay. Việc Đế quốc Assyria chú trọng sưu tầm các tài liệu Sumer để đưa vào thư viện tại Nineveh đã tìm thấy sự tương đồng ở Alexandria, Rome, Paris, Berlin, London, Moscow và Washington. Tại Canada, chúng ta cũng đang nỗ lực thực hiện điều tương tự theo cách riêng của mình ở Ottawa. Người Assyria không chỉ duy trì uy thế thông qua các thư viện, mà còn xây dựng danh tiếng về sự hung hãn trong chiến tranh — một kiểu hành xử cũng từng xuất hiện trong thế kỷ này. Sự sụp đổ của Đế quốc Assyria một phần bắt nguồn từ sức sống bền bỉ và sự đa dạng của các nền văn minh tại Babylon và Ai Cập.

Ba Tư đã thành công ở những điểm mà Assyria thất bại, nhờ việc đề cao tầm quan trọng của một thủ đô duy nhất thông qua kiến ​​trúc và điêu khắc, đồng thời thiết lập các trung tâm hành chính nhỏ hơn tại các khu vực hoặc tỉnh (satrapies) dưới sự điều hành từ một đầu mối trung tâm. Những dấu hiệu sơ khai của nguyên tắc “chia để trị” đã bộc lộ rõ ​​qua việc công nhận các tôn giáo tại Babylon và Ai Cập, cũng như việc khuyến khích tôn giáo của người Do Thái tại Jerusalem. Tuy nhiên, cũng giống như trường hợp của Assyria, hệ thống chính trị của Ba Tư đã không thể đáp ứng được yêu cầu về sự tiếp nối.

Các thể chế chính trị — vốn chịu sự chi phối đáng kể từ những hạn chế của lực lượng vũ trang và đặc trưng bởi quyền lực tập trung — đã đặt trọng tâm vào thủ đô, từ đó để lại dấu ấn sâu đậm lên các hoạt động văn hóa, đặc biệt là trong lĩnh vực kiến ​​trúc và điêu khắc. Các thể chế này xuất hiện trên những vùng đất trải dài từ thung lũng sông Nile đến Tiểu Á. Chúng tạo điều kiện cho sự phát triển của các phương thức giao tiếp và thương mại, điển hình như hoạt động của người Aramaean trên đất liền và người Phoenicia trên khu vực Địa Trung Hải. Trong các hệ thống này, hoạt động giao tiếp bị đặt dưới sự chi phối của quyền lực tập trung trong tôn giáo và chính trị; đặc điểm nổi bật là sự ưu tiên sử dụng thị giác thay vì thính giác. Trong các bộ máy hành chính tập quyền, người thư lại (scribe) giữ một vị trí chiến lược quan trọng.

Khi cố gắng sử dụng các nền văn minh khác như một tấm gương để soi chiếu và thấu hiểu chính nền văn minh của mình, chúng ta sẽ đối mặt với những rủi ro lớn hơn nhiều nếu chọn nghiên cứu văn hóa Hy Lạp cùng các nền văn hóa kế thừa nó, bởi lẽ chính nền văn hóa của chúng ta cũng đã chịu ảnh hưởng sâu sắc từ đó. Các nền văn minh vùng sông Nile và Tiểu Á có ảnh hưởng hạn chế đối với các dân tộc dọc theo bờ bắc Địa Trung Hải. Nền văn minh Minoan từng nỗ lực mở rộng phạm vi ra biển, nhưng đã thất bại trước sự phản kháng từ phương bắc. Nền văn minh Mycenae trên đất liền tỏ ra linh hoạt hơn, song cuối cùng cũng suy tàn. Người Hy Lạp đã tránh được xu hướng tập quyền vốn đặc trưng cho các nền văn minh lưu vực sông — vốn thường đi kèm với sự hình thành các thủ đô, các công trình kiến ​​trúc, điêu khắc đồ sộ, cùng hệ thống chữ viết phục vụ bộ máy hành chính. Tại các khu định cư trên các hòn đảo và dọc theo bờ biển, người Hy Lạp chú trọng vào những khía cạnh văn hóa phù hợp với nhu cầu thực tế của họ. Thay vì dựa vào chữ viết, họ sử dụng truyền thống truyền miệng làm nền tảng cho các sử thi và văn chương, qua đó gắn kết những cộng đồng phân tán lại với nhau thông qua ý thức chung về văn hóa Hy Lạp. Hệ thống chữ cái vay mượn từ người Phoenicia đã được bổ sung thêm các nguyên âm và điều chỉnh cho phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ nói. Thính giác dần chiếm ưu thế hơn thị giác. Khi chữ viết bắt đầu phổ biến, truyền thống truyền miệng lại có cơ hội phát triển theo những phương thức mới đầy mạnh mẽ. Sự kháng cự được thể hiện rõ nét qua sự thăng hoa của văn hóa Hy Lạp vào thế kỷ thứ sáu và thứ năm. Mối quan tâm đến khái niệm “thủ đô” theo kiểu phương Đông đã xuất hiện trong thời kỳ các bạo chúa (tyrants) vào thế kỷ thứ sáu — đặc biệt là tại Athens — và tiếp tục duy trì vào thế kỷ thứ năm, nhất là trong thời kỳ Đế chế Athens. Cũng như sử thi và bi kịch phản ánh đặc trưng của nền văn minh Hy Lạp, kiến ​​trúc và điêu khắc cũng mang dấu ấn tương tự. S. H. Butcher từng nhận định: “Các bức tượng của những nghệ sĩ thời kỳ cổ điển chính là di tích của vũ điệu cổ xưa”. Sir James Mackintosh thì viết: “Sau khi nghệ thuật tại Ấn Độ, Ba Tư và Ai Cập đã miệt mài tạo ra những hình tượng quái dị, thì vẻ đẹp và sự duyên dáng đã được tìm thấy ở Hy Lạp”. Phương châm “không thái quá” (nothing over-much) cho thấy thái độ hoài nghi đối với sự chuyên môn hóa trong mọi khía cạnh của đời sống văn hóa. Văn hóa Hy Lạp dần suy tàn trước sự phát triển của chữ viết và chủ nghĩa cá nhân vào giai đoạn cuối thế kỷ thứ năm.

Sức sống của văn hóa Hy Lạp còn được minh chứng qua sự phát triển vượt bậc về kỹ năng quân sự trong các cuộc chinh phạt của Philip và Alexander. Với cấu trúc chính trị đặc thù là các thành bang (city-states), văn hóa Hy Lạp đã tiếp xúc với những quan niệm vốn tồn tại trong các nền văn minh sơ khai, từ đó đi đến sự thỏa hiệp trong các vương quốc thời kỳ Hy Lạp hóa (Hellenistic kingdoms). Khái niệm “thủ đô” cũng được khôi phục ở một mức độ nhất định. Tại Ai Cập, triều đại Ptolemy đã thiết lập một thủ đô mới là Alexandria, đồng thời tạo ra một vị thần mới nhằm xóa bỏ tầm ảnh hưởng của thủ đô cũ là Thebes; họ cũng xây dựng một thư viện lớn, vừa để khắc phục những hạn chế của Athens, vừa để đối trọng với ảnh hưởng từ Babylon. Tại Pergamum, triều đại Attalid đã phát triển một thủ đô với thư viện được thiết kế nhằm cạnh tranh uy tín với Alexandria. Cuối cùng, triều đại Seleucid đã bị đánh bại bởi sự trỗi dậy của nền văn minh Ba Tư.

Ở phía đông (tây?), dọc theo bờ biển phía bắc Địa Trung Hải, Rome đã chịu ảnh hưởng văn hóa từ Hy Lạp. Sau khi tiêu diệt Carthage — nơi kế thừa các truyền thống thương mại của người Phoenicia — Rome đã mở rộng tầm ảnh hưởng sang các vương quốc thời kỳ Hy Lạp hóa ở phía đông, cũng như tới Tây Ban Nha và xứ Gaul ở phía bắc và phía tây. Ảnh hưởng từ Ai Cập thể hiện rõ qua việc thần thánh hóa người cai trị, trong quá trình suy tàn của nền Cộng hòa La Mã và sự trỗi dậy của Đế chế La Mã, cũng như trong xu hướng tập trung hóa ngày càng cao của bộ máy hành chính. Nỗ lực đối trọng với ảnh hưởng từ nền văn minh Ba Tư được bộc lộ qua việc các hoàng đế tiếp nhận phong cách phương Đông; về sau, điều này dẫn đến việc thiết lập Constantinople làm thủ đô, nhằm tận dụng sự ủng hộ từ văn hóa Hy Lạp hóa – bao gồm cả Kitô giáo. Các cuộc xâm nhập của các tộc người “man di” đã kéo theo sự suy tàn của Rome, đồng thời đưa Constantinople lên vị thế một trung tâm chính trị. Những khó khăn trong việc kiểm soát các thủ đô văn hóa vốn bắt rễ từ những nền văn minh cổ xưa hơn – vốn phản ánh qua các cuộc tranh cãi tôn giáo thời bấy giờ – đã dẫn đến sự trỗi dậy của Rome với tư cách là thủ đô tôn giáo của phương Tây, trong khi Hồi giáo lan rộng ở phương Đông. Với sự xuất hiện của Hồi giáo, các thủ đô mới đã hình thành tại Baghdad và Cordova (Tây Ban Nha). Việc tiếp cận một loại vật liệu thay thế cho giấy cói và da thuộc – đó chính là giấy – đã tạo điều kiện cho các trung tâm này xây dựng những thư viện lớn, đồng thời thúc đẩy Constantinople phải dành sự quan tâm mới cho việc học thuật. Ở phương Tây, Đế chế La Mã Thần thánh trở thành một thể chế được thiết lập nhằm củng cố uy thế cho Rome. Ngược lại, ảnh hưởng chính trị từ Rome cũng góp phần nâng cao vị thế của Paris như một trung tâm thần học. Nỗ lực của Tòa thánh trong việc giành lại Jerusalem và các giáo hội phương Đông thông qua các cuộc Thập tự chinh đã kéo theo sự phát triển của các thành bang cộng hòa nhỏ tại Ý, tiêu biểu là Venice, Florence và Genoa. Sự sụp đổ hoàn toàn của Constantinople và Đế chế Byzantine vào năm 1453 – hệ quả từ việc sử dụng pháo binh – đã thúc đẩy những nỗ lực mới nhằm khôi phục uy thế tại phương Đông (thông qua Kiev) và phương Tây (thông qua Paris).

Các thủ đô ở khu vực phía bắc Địa Trung Hải và châu Âu, dù phản ánh ảnh hưởng từ những thủ đô tại lưu vực sông Nile hay thung lũng sông Tigris và Euphrates, vẫn chịu sự chi phối sâu sắc bởi truyền thống truyền miệng của Hy Lạp. Chế độ quân chủ chuyên chế của Ai Cập và phương Đông đã tái hiện ở các hình thái như: hoàng đế La Mã, triều đại Tudor tại Anh, thời kỳ Louis XIV, và các sa hoàng Nga; tầm ảnh hưởng của nó thể hiện rõ nét tại các triều đình ở Rome, Constantinople, London, Paris và St. Petersburg. Mô hình thành bang của Hy Lạp đã được khơi dậy trong các thành bang cộng hòa tại Ý và Đức cũng như trong thời kỳ Phục hưng; ảnh hưởng từ mô hình này đã góp phần làm dịu bớt sự bạo ngược tại các triều đình. Theo một nghĩa nào đó, nền văn hóa gắn liền với các triều đình này đã giải quyết được bài toán về thời gian và không gian. Đế chế Byzantine tồn tại như một thành tựu độc đáo về sự trường tồn; dù quy mô lãnh thổ có nhiều biến động, nhưng những thành tựu của đế chế này trong việc giải quyết các vấn đề về không gian cũng đáng kinh ngạc không kém. Paris trở thành trung tâm văn hóa của phương Tây, đặc biệt là dưới thời Louis XIV; tầm ảnh hưởng từ triều đình Pháp lan tỏa đến nước Anh thời Charles II, các triều đình Nga, và thực tế là bất cứ nơi nào mà nền văn hóa theo quan niệm phương Tây bắt đầu hình thành. Antwerp, Amsterdam, London, Berlin, St. Petersburg, Moscow và Washington đều chịu ảnh hưởng – dù trực tiếp hay gián tiếp – từ vị thế thống trị của Paris. Văn hóa Pháp vẫn tiếp tục tồn tại sau cuộc Cách mạng, sau cả thời kỳ bị chiếm đóng trong cuộc chiến tranh gần đây, và thậm chí còn trường tồn ngay cả khi thể chế chính trị thay đổi. Giống như Paris, London dần trở nên phụ thuộc vào ảnh hưởng văn hóa hơn là vào các cơ cấu chính trị; điều này thể hiện rõ qua Khối thịnh vượng chung Anh.

Sau khi điểm qua các nền văn minh trước đây, chúng ta có thể thử đánh giá các khả năng về thời gian tồn tại và phạm vi ảnh hưởng của chính nền văn minh chúng ta. Chúng ta đã nhấn mạnh tầm quan trọng của truyền thông trong việc định hình các đặc điểm của những nền văn minh trước đây, cũng như vai trò của những thay đổi trong các phương thức truyền thông. Sự ra đời của kỹ thuật in ấn vào giữa thế kỷ XV đánh dấu bước khởi đầu của sự chuyển dịch trở lại một kiểu văn minh mà ở đó, thị giác chiếm ưu thế hơn thính giác. Với sự xuất hiện của kỹ thuật in ấn cùng việc gia tăng sản xuất và sử dụng giấy, các thành phố tại Đức đã củng cố vị thế của mình, tạo tiền đề cho sự tách biệt khỏi giáo hội tại Hà Lan, Đức và Anh. Bước tiến này thể hiện rõ qua sự chú trọng vào văn bản Kinh Thánh, phong trào Cải cách và sự trỗi dậy của Tin Lành. Tác động trọn vẹn của kỹ thuật in ấn chỉ thực sự bộc lộ rõ ​​nét khi Đạo luật Nhân quyền (Bill of Rights) được thông qua tại Hoa Kỳ, với cam kết bảo đảm quyền tự do báo chí. Việc bảo đảm quyền tự do báo chí không chỉ nhằm tôn vinh hơn nữa các văn bản in ấn, mà còn tạo ra một lá chắn vững chắc để bảo vệ những lợi ích đã được thiết lập. Kỹ thuật in ấn cho phép sản xuất hoặc tái sản xuất văn bản trên quy mô lớn; một khi thoát khỏi khuôn mẫu của các bản thảo trên giấy da, nó thúc đẩy việc tạo ra một khối lượng khổng lồ các tài liệu mới, bao gồm cả những tài liệu đáp ứng nhu cầu của khoa học và công nghệ. Sự cải thiện trong truyền thông đã thúc đẩy sự phát triển của thị trường và công nghiệp. Cách mạng Công nghiệp nối tiếp sự phát triển của ngành in ấn; đến lượt mình, vào thế kỷ XIX, việc ứng dụng năng lượng hơi nước vào quy trình sản xuất giấy và ấn phẩm đã tạo đà cho sự mở rộng nhanh chóng của ngành công nghiệp in ấn.

Có lẽ vì là một phần của nền văn minh hình thành sau sự lan tỏa của ngành in ấn, chúng ta khó có thể nhận diện được chính các đặc điểm của nền văn minh đó. Theo cách nói của Laski, giáo dục đã trở thành nghệ thuật dạy con người cách để bị đánh lừa bởi các văn bản in ấn. “Dịch vụ quan trọng nhất mà báo chí và các tạp chí mang lại chính là giáo dục con người cách tiếp cận các ấn phẩm với thái độ hoài nghi.” [270] Tuy nhiên, có những dấu hiệu rõ ràng cho thấy nền văn minh của chúng ta cũng mang đặc điểm chung của mọi nền văn minh khác: đó là niềm tin vào sự độc đáo và ưu việt của chính mình so với các nền văn minh khác. Chúng ta đều quá quen thuộc với những tuyên bố từ ngành công nghiệp in ấn rằng nó đã mở ra một nền văn minh mới, vượt trội hơn hẳn. Người ta vẫn thường nói với chúng ta rằng, chưa từng có nền văn minh nào được tận hưởng những lợi thế như chúng ta. Dân chủ, giáo dục, tiến bộ, chủ nghĩa cá nhân cùng những mỹ từ khác đã vẽ nên một “thiên đường” mới của chúng ta. Đến đây, dòng nước bắt đầu chảy xiết, và chúng ta đối mặt với nguy cơ lớn là bị cuốn phăng đi bởi chính hiện tượng mà chúng ta đang mô tả. Một mặt, chúng ta có nguy cơ đánh mất tính khách quan; mặt khác, chúng ta lại có nguy cơ bị “giam cầm”. Tự do báo chí từng được xem là thành trì vững chắc của nền văn minh chúng ta, nhưng sẽ thật nguy hiểm nếu nói rằng giờ đây nó đã trở thành thành trì cho các thế lực độc quyền trong lĩnh vực báo chí. Mỗi nền văn minh đều có những “con bò thiêng” (những điều cấm kỵ không được phép đụng đến). Thời Trung cổ từng thiêu sống những kẻ dị giáo, còn thời hiện đại thì đe dọa họ bằng bom nguyên tử.

Trái ngược với nền văn minh chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Hy Lạp — vốn đề cao phương châm “không thái quá” — nền văn minh hiện đại, dưới sự thống trị của công nghiệp máy móc, lại luôn chú trọng vào sự chuyên môn hóa; mà xét trên một khía cạnh nào đó, sự chuyên môn hóa này chính là biểu hiện của sự “thái quá”. Kinh tế học, bắt đầu từ thời Adam Smith, cũng như các ngành khoa học xã hội khác, đều bị ám ảnh bởi sự chuyên môn hóa. Sự chuyên môn hóa và chủ nghĩa công nghiệp củng cố thêm tầm quan trọng của sự bình đẳng. Mối quan tâm đến của cải vật chất — vốn là đặc điểm của người Scotland, điển hình như Adam Smith — đã dẫn đến một thái độ mà Samuel Butler từng mô tả: “Mọi sự tiến bộ đều dựa trên một khát vọng bẩm sinh, phổ quát ở mọi sinh vật: đó là mong muốn sống vượt quá khả năng thu nhập của chính mình.” Việc quá chú trọng vào sự chuyên môn hóa và sự thái quá — chẳng hạn như nỗ lực tạo ra ngày càng nhiều những chiếc bẫy chuột tốt hơn — đã ngăn cản chúng ta thấu hiểu các nền văn minh tiền nhân, vốn là những nền văn minh luôn đề cao sự cân bằng và tỷ lệ hài hòa. Chủ nghĩa công nghiệp gắn liền với công nghệ và việc chia nhỏ thời gian thành những phân đoạn chính xác, phù hợp với nhu cầu của các kỹ sư và kế toán viên. Việc không thể thoát khỏi những yêu cầu khắt khe về thời gian mà chủ nghĩa công nghiệp đặt ra đã làm suy giảm khả năng đánh giá các giới hạn về không gian. Những thay đổi không ngừng trong công nghệ — đặc biệt là các thay đổi tác động đến lĩnh vực truyền thông, một yếu tố then chốt trong việc định hình các giá trị văn hóa (ví dụ như sự phát triển của đài phát thanh và truyền hình) — càng làm tăng thêm khó khăn trong việc nhận diện sự cân bằng, chứ chưa nói đến việc đạt được nó.

Các giá trị văn hóa của một xã hội công nghiệp không giống với các giá trị văn hóa của những xã hội khác. Việc quy đổi các giá trị đạo đức giữa các nền văn hóa có lẽ còn khó khăn hơn so với việc quy đổi các giá trị khác, mặc dù Giáo sư V. Gordon Childe đã từng mô tả những hệ quả của sự thay đổi văn hóa trong các lĩnh vực trừu tượng như toán học. Sự bùng nổ của các hoạt động nghệ thuật phong phú tại Hy Lạp đã diễn ra đồng thời với sự suy giảm vị thế của phụ nữ. Dean Inge đã nhắc nhở chúng ta rằng sự nhạy cảm cực độ của nền văn minh hiện đại — chẳng hạn như trong thái độ đối với hành vi tàn ác với động vật — lại song hành với sự vô cảm tột cùng trước những hành vi tàn ác không thể tin nổi đối với con người; điều này diễn ra cùng lúc với sự sụp đổ hoàn toàn của hoạt động sáng tạo nghệ thuật tự phát và vô thức. [271] Sự xấu xí của các thị trấn tại Anh và Mỹ, cùng với sự biến mất của cái đẹp, đã xuất hiện đồng thời với sự ra đời của máy móc và các ngành công nghiệp quy mô lớn. Luận điểm của Von Eicken — cho rằng chìa khóa cốt yếu để hiểu lịch sử nằm ở chỗ các phong trào của con người thường khơi dậy những phản ứng dữ dội — là một quan điểm có nhiều cơ sở. Chủ nghĩa đế chế La Mã, vốn được tạo nên bởi chủ nghĩa dân tộc mãnh liệt, cuối cùng lại dẫn đến việc hủy hoại chính bản sắc dân tộc của cả tầng lớp cai trị lẫn thần dân. Chủ nghĩa dân tộc của người Do Thái đã khiến họ trở thành một dân tộc không có quốc gia. Giáo hội Công giáo từ bỏ thế gian để rồi trở thành người kế thừa của đế chế La Mã đã lụi tàn. Quyền bầu cử phổ thông đánh dấu sự kết thúc của chế độ chính phủ nghị viện. Một nền dân chủ càng thành công trong việc san bằng sự khác biệt giữa các tầng lớp dân cư thì khả năng chống lại chế độ chuyên chế càng suy yếu. Sự quan tâm của Cách mạng Pháp đối với nhân loại đã khơi dậy ngọn lửa yêu nước và chủ nghĩa dân tộc tại Tây Ban Nha, Đức và Nga.[272]

Các nhà nhân học, tiêu biểu là Pitt-Rivers, đã nghiên cứu về những hiểm họa nảy sinh khi một nền văn hóa xâm nhập vào các nền văn hóa khác. Các nhà sử học cũng từng nhận xét về những kết quả không như mong đợi khi hệ thống nghị viện được du nhập vào lục địa châu Âu. Những thảm họa giáng xuống nền văn minh Bắc Mỹ sau khi người châu Âu đặt chân đến đã được mô tả rất chi tiết. Những biến động gắn liền với quá trình chuyển đổi từ một nền văn hóa bị chi phối bởi một hình thức truyền thông này sang một nền văn hóa khác bị chi phối bởi một hình thức truyền thông khác — dù là trong các chiến dịch của Alexander, Chiến tranh Ba mươi năm, hay các cuộc chiến tranh trong thế kỷ hiện nay — đều cho thấy cái giá phải trả cho sự thay đổi văn hóa. Tác động của “Chương trình Point Four” (Chương trình hỗ trợ phát triển) đối với các nền văn hóa khác, cùng sự va chạm giữa những quốc gia được gọi là “lạc hậu” và những quốc gia được gọi là “tiên tiến”, đều kéo theo những cái giá không thể đong đếm: đó là sự mất mát to lớn về nhân mạng, cả trực tiếp thông qua chiến tranh lẫn gián tiếp thông qua quá trình thay đổi văn hóa. Sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản từ Pháp sang Nga và Trung Quốc là một minh chứng nữa cho sự bất ổn của nền văn minh phương Tây. Sự ổn định – vốn là đặc điểm nổi bật trong một số giai đoạn của các nền văn minh trước đây – lại không phải là mục tiêu rõ ràng của nền văn minh này. Mỗi nền văn minh đều có những phương thức tự hủy diệt riêng.

[268] A paper read on December 30, 1950, at the meetings of the American Economic Association at Chicago.

[269] W. R. Inge, Diary of a Dean, St. Paul’s 1911-1934 (London, 1950), p. 195.

[270] Further Extracts from the Note-Books of Samuel Butler, ed. A. T. Bartholomew (London, 1934), p. 261.

[271] See his essay in The Legacy of Greece, ed. R. W. Livingstone (Oxford, 1923), p. 40.

[272] Inge, Diary of a Dean, pp. 208, 210.