Category Archives: X. hội & G. dục

Các bài viết về xã hội và giáo dục nói chung

Sự kết tinh của bất mãn (crystallization of discontent)

Sự kết tinh của bất mãn (The Crystallization of Discontent)

Chương trong sách Meanings of Life của Roy F. Baumeister, 1991

Chìa khóa để tránh sự bất hòa (dissonance) là giữ cho bản thân không nhìn thấy mô thức bao trùm (broad pattern) trong các vấn đề hoặc mâu thuẫn. Con người rất có khả năng chịu đựng những thất vọng, trì hoãn và những diễn biến tiêu cực khác có thể không thể tránh khỏi trên con đường dẫn đến thành công và hạnh phúc. Họ có thể giảm khoan dung đi rất nhiều với những cảm xúc đó nếu chúng được họ nhận ra như là một phần của một mô thức bất hạnh thường trực và ổn định.

Continue reading →

Harold Innis. Chủ nghĩa công nghiệp và các giá trị văn hóa

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

CHỦ NGHĨA CÔNG NGHIỆP VÀ CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
INDUSTRIALISM AND CULTURAL VALUES [268]

Chúng ta cần nhận thức rõ những khó khăn to lớn, thậm chí có thể là không thể vượt qua, trong việc đánh giá chất lượng của một nền văn hóa mà chính chúng ta là một phần trong đó, hoặc đánh giá một nền văn hóa mà chúng ta không thuộc về. Khi sử dụng các nền văn hóa khác như những tấm gương để soi chiếu nền văn hóa của chính mình, tầm nhìn của chúng ta bị ảnh hưởng bởi chính những khiếm khuyết trong cách nhìn nhận của bản thân cũng như những khiếm khuyết của chính tấm gương đó. Kết quả là chúng ta thường chẳng thấy gì ở các nền văn hóa khác ngoài những ưu điểm của chính nền văn hóa mình. Trong thế kỷ XX, nền công nghiệp máy móc đã tạo điều kiện cho việc tích lũy một lượng thông tin khổng lồ, thể hiện rõ qua các bộ bách khoa toàn thư, các công trình lịch sử văn minh và các chương trình đố vui kiến ​​thức. Sự quan tâm đến việc nghiên cứu văn minh trong thế kỷ này có lẽ bắt nguồn từ chính đặc điểm của nền văn minh chúng ta. Chắc chắn rằng những nghiên cứu như vậy phản ánh chính nền văn minh của chúng ta. Spengler, trong tác phẩm Hoàng hôn phương Tây (The Decline of the West), không thể không chịu ảnh hưởng từ vị thế của nước Đức; Toynbee cũng không thể tách mình khỏi các truyền thống của những quốc gia nói tiếng Anh; và Kroeber cũng không thể thoát khỏi ảnh hưởng từ Hoa Kỳ cùng nỗi ám ảnh về các phẩm chất khách quan của khoa học. Tôi xin giả định rằng các giá trị văn hóa — hay cách thức và lý do mà con người trong một nền văn hóa suy nghĩ về chính họ — chính là một phần của nền văn hóa đó.

Continue reading →

Harold Innis. Vấn đề của không gian

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

VẤN ĐỀ CỦA KHÔNG GIAN (THE PROBLEM OF SPACE)

“Không gian và thời gian, cũng như sự kết hợp không – thời gian của chúng, chỉ đơn thuần là những khuôn mẫu tư duy do chính chúng ta tạo ra.” [132] Gauss cho rằng, trong khi con số là sản phẩm của tâm trí, thì không gian lại có một thực tại nằm ngoài tâm trí, với các quy luật không thể được mô tả bằng phương pháp tiên nghiệm (a priori). Trong lịch sử tư tưởng, đặc biệt là trong toán học, Cassirer nhận xét rằng: “Có những thời điểm khái niệm không gian chiếm ưu thế, nhưng cũng có những thời điểm khái niệm con số lại giữ vai trò chủ đạo.” [133]

Continue reading →

Harold Innis. Lời kêu gọi cho thời gian

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

LỜI KÊU GỌI CHO THỜI GIAN (A PLEA FOR TIME)

Tôi phải thừa nhận rằng tiêu đề của bài viết này xuất phát từ thiên kiến của mối quan tâm đặc biệt của tôi. Các nhà sử học kinh tế – và thực ra là tất cả các nhà sử học – đều mặc nhiên thừa nhận yếu tố thời gian; những giả định của họ phản ánh thái độ đối với thời gian của chính thời đại mà họ đang sống và viết. Lịch sử theo nghĩa hiện đại mới chỉ xuất hiện khoảng bốn thế kỷ nay [53], nhưng từ này đã mang những ý nghĩa có xu hướng hạn chế sự quan tâm đến các dữ kiện nằm ngoài phạm vi lợi ích (interest) tức thời; nội dung của nó thường phản ánh sự chú trọng vào những dữ kiện trước mắt, như qua cách diễn đạt “mọi lịch sử đều chứng minh rằng…”. Hệ quả là, lịch sử dường như luôn lặp lại chính nó, nhưng lại được thể hiện qua những sắc thái thay đổi tùy theo từng thời đại mà nó được ghi chép lại. Lịch sử đang đối mặt với hai nguy cơ: một là sự ám ảnh quá mức với hiện tại, hai là cáo buộc sa đà vào việc sưu tầm những điều cổ xưa (chủ nghĩa hoài cổ/khảo cổ – antiquarianism). Lịch sử kinh tế lại càng ở vào vị thế dễ bị tổn thương hơn cả, thể hiện rõ qua xu hướng tách biệt nó khỏi kinh tế học, hoặc chỉ xem nó như một nền tảng hỗ trợ cho kinh tế học. Nietzsche từng nói: “Hiểu biết về quá khứ luôn chỉ cần thiết để phục vụ cho hiện tại và tương lai, chứ không phải để làm suy yếu hiện tại hay bứng tung gốc rễ những nguồn sinh lực mạnh mẽ dành cho tương lai”. Nguy cơ kiến ​​thức về quá khứ [54] bị bỏ quên đến mức không còn phục vụ được cho hiện tại và tương lai – có lẽ do sự ám ảnh thái quá vào những điều tức thời – chính là lý do khiến tôi lo ngại về việc con người dần mất đi sự quan tâm đến thời gian.

Continue reading →

Về tính sĩ diện

(Bài của account Khái hưng đăng trên Facebook Group Nghiên cứu lịch sử ngày 9/11/2026)

KHI SĨ DIỆN CÁ NHÂN TRỞ THÀNH SĨ DIỆN QUỐC GIA

Các nghiên cứu nhân học văn hóa, tâm lý học xã hội và kinh tế học hành vi xuyên văn hóa cho thấy các xã hội thuộc vùng văn hóa Nho giáo (Đông Á và một phần Đông Nam Á) có mức độ biểu hiện của các khái niệm tương đương “sĩ diện” (face, saving face, lian, mianzi) cao hơn so với các nền văn hóa cá nhân chủ nghĩa phương Tây. Cơ chế này không dừng ở cấp độ cá nhân mà còn liên thông với lòng tự tôn dân tộc, và hình thức mà lòng tự tôn đó mang phụ thuộc rất nhiều vào thể chế chính trị.

Continue reading →

Harold Innis. Tính thiên lệch của truyền thông

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

TÍNH THIÊN LỆCH CỦA TRUYỀN THÔNG (THE BIAS OF COMMUNICATION) [14]

Sự xuất hiện của hàng loạt hiện tượng văn hóa vào các thời kỳ khác nhau trong lịch sử văn minh phương Tây đã được Giáo sư A. L. Kroeber mô tả trong tác phẩm Configurations of Cultural Growth (Berkeley, 1946). Ông đưa ra những nhận định gợi mở tại nhiều điểm khác nhau nhằm giải thích mức độ mạnh hay yếu tương đối của các thành phần văn hóa, nhưng không đi sâu vào thảo luận chi tiết. Tôi không có ý định làm gì hơn ngoài việc bổ sung một chú giải cho những nhận định này, qua đó thảo luận về tầm quan trọng của truyền thông đối với sự hưng thịnh và suy tàn của các xu hướng (trait) văn hóa. Phương tiện truyền thông (medium of communication) luôn có ảnh hưởng quan trọng đến việc phổ biến tri thức qua không gian và thời gian; do đó, việc nghiên cứu các đặc tính của phương tiện này trở nên cần thiết để đánh giá tầm ảnh hưởng của nó trong bối cảnh văn hóa tương ứng. Tùy thuộc vào đặc tính của mình, phương tiện đó có thể thích hợp hơn cho việc phổ biến tri thức qua thời gian thay vì không gian—đặc biệt nếu phương tiện đó nặng, bền và khó vận chuyển—hoặc ngược lại, thích hợp hơn cho việc phổ biến qua không gian thay vì thời gian—đặc biệt nếu phương tiện đó nhẹ và dễ vận chuyển. Việc chú trọng tương đối vào yếu tố thời gian hay không gian sẽ hàm ý một sự thiên lệch quan trọng đối với nền văn hóa mà phương tiện đó gắn liền.

Continue reading →

Harold Innis. Con cú của thần Minerva

Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp. Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

CON CÚ CỦA THẦN MINERVA (MINERVA’S OWL) [1]

“Con cú của thần Minerva (tên khác của Athena – thần trí tuệ) chỉ bắt đầu cất cánh khi hoàng hôn buông xuống…” – Hegel đã viết như vậy khi đề cập đến sự kết tinh của văn hóa, vốn được thể hiện qua những tác phẩm kinh điển quan trọng trong thời kỳ suy tàn và sụp đổ của nền văn minh Hy Lạp. Sự phong phú của nền văn hóa đó, tính độc đáo của nó, cùng tầm ảnh hưởng đối với lịch sử phương Tây, cho thấy rằng chuyến bay ấy không chỉ bắt đầu vào thời điểm hoàng hôn của nền văn minh Hy Lạp, mà còn của cả nền văn minh phương Tây.

Continue reading →

Steve Huynh: Văn hóa viết ở Amazon đang lụi tàn?

Giới thiệu: Steve Huynh có gần 20 năm kinh nghiệm làm kỹ sư phần mềm ở công ty Amazon và lên đến vị trí Principal Software Engineer. Từ 2024 anh chuyển sang làm content chuyên nghiệp, duy trì kênh youtube và substack A Life Engineered và tư vấn về thăng tiến nghề nghiệp. Bài dưới đây dịch từ bài trên substack của anh.

On the Death of Amazon’s Writing Culture

Cách mà AI biến thứ từng là siêu sứcmạnh trở thành điểm yếu.

Mới đây tại công ty Amazon, 30 phút sau khi cuộc họp review bắt đầu, một quản lý sản phẩm cấp cao (cấp L7) bắt đầu thảo luận về một tài liệu 6 trang. Chỉ hai phút sau khi anh ta bắt đầu trình bày, tất cả mọi người trong phòng đều nhận ra rõ ràng rằng anh ta đang đọc tài liệu đó lần đầu tiên.

Continue reading →

Phân biệt: ngôn, ngữ, từ và câu

Ngôn và Ngữ

Ngôn là lời nói con người ở dạng âm thanh, không được quy chuẩn (ví dụ như khi viết), ngắn gọn ngôn = lời, là về nội dung. Ngữ là tiếng nói (hoặc âm thanh trong trường hợp của động vật) tuân thủ theo một chuẩn nào đó, nhất là khi viết, ngắn gọn ngữ = tiếng, là về hình thức (tiếng chim hót). Như vậy thì ngôn sẽ tự do hơn, tùy tiện hơn nhưng có nội dung đầy đủ (có ý) trong khi ngữ chỉ là hình thức (ví dụ ngụ ngôn là truyền đạt một ẩn ý nào đó, còn mật ngữ là mã giao tiếp bí mật). Ngữ còn được hiểu là một cụm từ (phrase) không đầy đủ ý nghĩa (chưa thành câu) nhưng chặt chẽ về quy tắc (ngữ pháp). Ngôn cũng là thứ trong bối cảnh sống, còn ngữ thì vì là chuẩn mực nên không quan trọng có đang ‘sống’ hay không (vd tử ngữ – chỉ còn ngữ mà ko còn ngôn, cổ ngữ). Vì vậy nên:

  • có ngữ pháp (grammar), ngữ nghĩa (semantics) mà không có ngôn pháp, ngôn nghĩa.
  • có loạn ngôn, cuồng ngôn mà không có loạn ngữ, cuồng ngữ. Đồng thời có ngữ bệnh mà không có ngôn bệnh (ngôn thế nào cũng không sai, nhưng có thể bị cho là loạn hay cuồng)
  • có ngoại ngữ, quốc ngữ chứ không có ngoại ngôn, quốc ngôn – đều có yếu tố chuẩn tắc.
  • các thành phần có tính chuẩn tắc: ẩn ngữ, mật ngữ, vị ngữ, chủ ngữ, uyển ngữ, sáo ngữ, thuật ngữ – không có đối với ngôn. (Thuật ngữ không chỉ là các từ kỹ thuật mà còn cả các cụm từ, tức là các ngữ)
  • ngữ có thể chỉ tiếng hót của chim chóc, côn trùng, và chỉ hệ mã phi âm thanh (thủ ngữ – ra hiệu bằng tay, thiền ngữ – tiếng ve sầu)
  • liên quan đến lời nói trực tiếp thì dùng ngôn: trực ngôn, thông ngôn, phát ngôn, nhất ngôn (quân tử nhất ngôn), tuyên ngôn, ngụ ngôn

Có sự trùng lặp khi nói về lời đúc kết của người xưa: tục ngữ, ngạn ngữ, thành ngữ vs châm ngôn, cách ngôn, danh ngôn.

Từ

Từ thì rõ ràng hơn, không bị lẫn như giữa ngôn và ngữ. Từ là các đơn vị có thể thống kê đầy đủ nên có từ vựng (lexicon hoặc vocabulary), cũng có thể gọi là từ khố (kho chứa các từ), từ vị hay tự vị (vị = vựng, sách Quấc âm tự vị).

Nhưng cũng có sự chồng lấn:

  • với ngữ: ví dụ ngữ vựng = từ vựng.
  • với ngôn: ví dụ thất ngôn bát cú (8 câu 7 từ), thất ngôn tứ tuyệt (4 câu 7 từ). Tuyệt ở đây là cách nói tắt của tuyệt cú. Đôi khi người ta dùng ngôn từ để chỉ cách dùng từ, còn ngôn ngữ thì bao trùm tất cả.

Câu (cú)

Câu cũng là khái niệm rõ ràng. Tuy nhiên các quy tắc chủ yếu dành cho ngữ nên khái niệm ngữ pháp (grammar) bao trùm khái niệm cú pháp (syntax).

Bình luận về ngữ “lời ăn tiếng nói“: người ta hay đặt động từ ăn đi kèm với một động từ khác để nhấn mạnh động từ thứ hai đó: ăn học, ăn ở, ăn chơi, ăn nói, ăn nằm, v.v. Có lẽ là vì việc ăn là ưu tiên số một đối với người Việt? Như vậy trong ngữ “lời ăn tiếng nói” thì “lời ăn” không có ý nghĩa gì, chẳng qua là do thói quen đặt từ ăn ở trước. Nghĩa chỉ là “lời nói, tiếng nói”.

Trên đây là những gì tôi đang mày mò tìm hiểu (vì không tìm thấy nguồn nào giải thích cặn kẽ), chắc còn nhiều sai và sót. Mong được góp ý qua comment.

Claude Levi-Strauss. Thần thoại và Ý nghĩa

LOẠT BÀI GIẢNG MASSEY NĂM 1977

Kể từ khi khoa học ra đời vào thế kỷ 17, chúng ta đã gạt bỏ thần thoại, coi đó là sản phẩm của những tư duy mê tín và sơ khai. Chỉ đến nay, chúng ta mới bắt đầu hiểu sâu sắc hơn về bản chất và vai trò của thần thoại trong lịch sử nhân loại. Trong năm bài giảng này, nhà nhân học xã hội lỗi lạc Claude Lévi-Strauss chia sẻ những hiểu biết đúc kết từ cả cuộc đời nghiên cứu, giải mã thần thoại và nỗ lực khám phá tầm quan trọng của chúng đối với hiểu biết của con người.

Với tựa đề Thần thoại và Ý nghĩa (Myth and Meaning), các bài nói chuyện này đã được phát sóng trong chương trình Ideas của đài CBC Radio vào tháng 12 năm 1977. Nội dung chương trình được tổng hợp từ những cuộc trò chuyện dài giữa GS Lévi-Strauss và Carole Orr Jerome – nhà sản xuất tại văn phòng CBC ở Paris. Chương trình do Geraldine Sherman (nhà sản xuất của Ideas) tổ chức và Bernie Lucht trực tiếp sản xuất.

Continue reading →