Giới thiệu của người dịch. Đây là các bài viết của Harold A. Innis (1894-1952) được tập hợp in trong sách The Bias of Communication xuất bản năm 1951. Innis là giáo sư về kinh tế chính trị tại đại học Toronto, và có nhiều khám phá quan trọng về lý thuyết truyền thông. Ông là người có nhiều ảnh hưởng đến Marshall McLuhan (1911-1980), vốn là học trò và đồng nghiệp.

Các bài viết trong sách có chung chủ đề về đặc điểm thời gian và không gian của các phương tiện truyền thông và ảnh hưởng của chúng đến thể chế quyền lực và sự thay đổi của các nền văn minh – rất đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên AI khi có sự dịch chuyển tri thức từ các phương tiện cũ sang một môi trường hoàn toàn mới.

LỜI KÊU GỌI CHO THỜI GIAN (A PLEA FOR TIME)

Tôi phải thừa nhận rằng tiêu đề của bài viết này xuất phát từ thiên kiến của mối quan tâm đặc biệt của tôi. Các nhà sử học kinh tế – và thực ra là tất cả các nhà sử học – đều mặc nhiên thừa nhận yếu tố thời gian; những giả định của họ phản ánh thái độ đối với thời gian của chính thời đại mà họ đang sống và viết. Lịch sử theo nghĩa hiện đại mới chỉ xuất hiện khoảng bốn thế kỷ nay [53], nhưng từ này đã mang những ý nghĩa có xu hướng hạn chế sự quan tâm đến các dữ kiện nằm ngoài phạm vi lợi ích (interest) tức thời; nội dung của nó thường phản ánh sự chú trọng vào những dữ kiện trước mắt, như qua cách diễn đạt “mọi lịch sử đều chứng minh rằng…”. Hệ quả là, lịch sử dường như luôn lặp lại chính nó, nhưng lại được thể hiện qua những sắc thái thay đổi tùy theo từng thời đại mà nó được ghi chép lại. Lịch sử đang đối mặt với hai nguy cơ: một là sự ám ảnh quá mức với hiện tại, hai là cáo buộc sa đà vào việc sưu tầm những điều cổ xưa (chủ nghĩa hoài cổ/khảo cổ – antiquarianism). Lịch sử kinh tế lại càng ở vào vị thế dễ bị tổn thương hơn cả, thể hiện rõ qua xu hướng tách biệt nó khỏi kinh tế học, hoặc chỉ xem nó như một nền tảng hỗ trợ cho kinh tế học. Nietzsche từng nói: “Hiểu biết về quá khứ luôn chỉ cần thiết để phục vụ cho hiện tại và tương lai, chứ không phải để làm suy yếu hiện tại hay bứng tung gốc rễ những nguồn sinh lực mạnh mẽ dành cho tương lai”. Nguy cơ kiến ​​thức về quá khứ [54] bị bỏ quên đến mức không còn phục vụ được cho hiện tại và tương lai – có lẽ do sự ám ảnh thái quá vào những điều tức thời – chính là lý do khiến tôi lo ngại về việc con người dần mất đi sự quan tâm đến thời gian.

Có lẽ chính vị thế dễ bị tổn thương này lại thôi thúc chúng ta tìm ra lời giải cho vấn đề, nhất là khi việc đánh giá tầm quan trọng của thái độ đối với thời gian trở nên cấp thiết trong bất kỳ phân tích nào về sự thay đổi kinh tế. Nhà sử học kinh tế cần cân nhắc vai trò của thời gian – hay thái độ đối với thời gian – trong các giai đoạn mà họ nghiên cứu; qua đó, họ có thể góp phần giúp chúng ta thoát khỏi chủ nghĩa hoài cổ, tư duy chỉ biết đến hiện tại, cũng như những nỗi lo sợ về sự trì trệ hay trạng thái “trưởng thành” (maturity). Một người không thể tránh khỏi những thiên kiến ​​của thời đại mà mình đang sống khi viết về nó, nhưng họ có thể chỉ ra những nguy cơ từ các thiên kiến ​​đó bằng cách cố gắng đánh giá tính chất của khái niệm thời gian trong thời đại ấy.

Người ta đã chỉ ra rằng thời gian thiên văn chỉ là một trong số nhiều khái niệm về thời gian. Chẳng hạn, thời gian xã hội được mô tả là có sự khác biệt về mặt chất lượng tùy theo niềm tin và phong tục của một nhóm người; nó không liên tục mà thường bị ngắt quãng bởi các mốc thời gian cụ thể.[55] Thời gian xã hội chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ — yếu tố vốn định hình và cố định các khái niệm cũng như phương thức tư duy phổ biến. Marcel Granet từng lập luận rằng người Trung Quốc không có khuynh hướng diễn đạt các khái niệm hay trình bày các học thuyết theo lối lập luận phân tích. Trong ngôn ngữ của họ, một từ ngữ không cố định một khái niệm với mức độ trừu tượng hay khái quát nhất định, mà thay vào đó, nó gợi lên một tập hợp phức tạp và không xác định gồm các hình ảnh cụ thể. Cách diễn đạt này hoàn toàn không phù hợp với sự chính xác mang tính hình thức.[56] Cả thời gian lẫn không gian đều không được quan niệm một cách trừu tượng; thời gian vận hành theo chu kỳ và có hình dạng tròn, trong khi không gian lại có hình dạng vuông.[57]

Khái niệm tuyến tính về thời gian bắt đầu trở nên hiệu quả nhờ các nghiên cứu nhân văn thời Phục hưng. Khi Giáo hoàng Gregory XIII áp dụng lịch Julius cho thế giới Công giáo vào năm 1582, Joseph Justus Scaliger — sau khi hoàn thành ấn bản tác phẩm của Manilius (1579) — đã xuất bản cuốn De emendatione temporum (Về việc cải chính thời gian) và sau đó là Thesaurus temporum (Kho tàng thời gian, 1606), một tác phẩm được coi là “có lẽ là cuốn sách uyên bác nhất trên thế giới.”[58] Thông qua công trình của mình, Scaliger đã thúc đẩy sự thấu hiểu về thế giới cổ đại như một tổng thể (whole), đồng thời đưa ra quan niệm về tính thống nhất của lịch sử — một quan điểm khác biệt hoàn toàn với thái độ của Giáo hội. Dù Scaliger đã góp phần tước bỏ quyền kiểm soát thời gian từ tay Giáo hội, ông cũng đồng thời đóng góp vào truyền thống triết học mang tính lịch sử; truyền thống này duy trì cho đến khi Descartes — với sự chú trọng vào toán học cùng tư duy phi lịch sử — đã tách rời triết học khỏi lịch sử. Lý tưởng của các khoa học toán học đã thống trị thế kỷ XVII. Phải đến thời kỳ Khai sáng, thế giới lịch sử mới được khai phá; và cũng phải đến thời của Herder cùng trào lưu Lãng mạn, vị thế ưu tiên của lịch sử so với triết học và khoa học mới được xác lập. Chủ nghĩa lịch sử (historicism) gần như hoàn toàn là sản phẩm của thế kỷ XIX.[59] Trong lĩnh vực địa chất học, mốc thời gian chính xác về sự hình thành Trái Đất do Giám mục Ussher đưa ra đã bị bác bỏ. “Một chuỗi những nỗ lực đầy mệt mỏi nhằm dung hòa Sách Sáng thế với địa chất học bắt đầu xuất hiện.”[60] Trong khảo cổ học, việc hiểu biết về các nền văn minh cổ xưa hơn đồng nghĩa với một khoảng thời gian kéo dài vô tận. Dưới góc nhìn của Darwin, phương pháp tiếp cận lịch sử đã thâm nhập vào sinh học, mở ra một chiều kích tư duy mới cho khoa học. Trong thiên văn học, khái niệm thời gian được mở rộng đến vô hạn. Các quy luật của tự nhiên thật (real nature) trở thành những quy luật lịch sử. Ngay cả trong toán học, số học cũng thoát khỏi sự lệ thuộc vào hình học và đại số, khi nó được định nghĩa là “khoa học về thời gian thuần túy hoặc trật tự trong sự tiến triển” (theo Sir William Hamilton).

Những tác động đối với sử học thể hiện rõ qua việc nhận thức được các hạn chế của những ghi chép bằng văn bản viết và in ấn. Mommsen đã đưa chính trị trở thành đối tượng trọng tâm của tri thức lịch sử, nhưng đến những thập kỷ cuối thế kỷ XIX, những hạn chế của lối viết sử tập trung vào chính trị đã bộc lộ rõ ​​rệt. Burckhardt, và ở một mức độ nào đó là Lamprecht, đã tiếp cận việc nghiên cứu văn minh thông qua nghệ thuật. Giá trị cao nhất của nghệ thuật – cũng như của mọi hoạt động trí tuệ tự do – nằm ở khả năng giải phóng con người khỏi sự lệ thuộc vào ý chí cá nhân, cũng như khỏi những ràng buộc trong thế giới của các mục tiêu và dự định cụ thể. [61] Taine cho rằng sự phát triển trí tuệ chính là động lực thúc đẩy các vấn đề chính trị, và tinh thần cổ điển là yếu tố dẫn đến Cách mạng Pháp. [62] Fustel de Coulanges nhấn mạnh vai trò của huyền thoại [63] như một công cụ để nghiên cứu các thời kỳ trước khi chữ viết ra đời. Việc thờ cúng người chết được xem là sợi dây liên kết nội tại, gắn kết những biểu hiện đức tin khác biệt.

Tôi từng cố gắng chứng minh ở một bài khác [64] rằng trong nền văn minh phương Tây, một xã hội ổn định phụ thuộc vào việc nhận thức đúng đắn sự cân bằng giữa các khái niệm về không gian và thời gian. Chúng ta không chỉ quan tâm đến việc kiểm soát những không gian rộng lớn mà còn cả những khoảng thời gian dài đằng đẵng. Chúng ta phải đánh giá một nền văn minh dựa trên cả lãnh thổ mà nó chiếm giữ lẫn khoảng thời gian mà nó tồn tại. Bản chất của phương tiện truyền thông thường tạo ra một khuynh hướng thiên lệch trong nền văn minh – hoặc là quá chú trọng vào khái niệm thời gian, hoặc là quá chú trọng vào khái niệm không gian. Chỉ trong những thời điểm hiếm hoi, sự thiên lệch này mới được bù trừ bởi ảnh hưởng từ một phương tiện khác, từ đó tạo nên sự ổn định. Tại nền văn minh Sumer, sự lệ thuộc vào đất sét đã được cân bằng lại nhờ việc sử dụng đá ở Babylon, dẫn đến một giai đoạn tương đối ổn định kéo dài dưới thời trị vì của người Kassite. Ở Hy Lạp, sức mạnh của truyền thống truyền miệng đã kiềm chế sự thiên lệch của phương tiện chữ viết, tạo tiền đề cho một giai đoạn hoạt động văn hóa rực rỡ mà chưa từng có thời kỳ nào sánh kịp.

Trong Đế chế La Mã, sự lệ thuộc vào các cuộn giấy papyrus cùng hệ thống chữ viết trong bộ máy hành chính đã được cân bằng nhờ việc sử dụng các tập sách bằng da (codex) trong nhà thờ; sự cân bằng này được duy trì tại Đế chế Byzantine cho đến tận năm 1453. “Nhà thờ và Quân đội duy trì trật tự thông qua sức mạnh của kỷ luật và hệ thống phân cấp” (Metternich). [65] Mặt khác, ở phương Tây, khuynh hướng ưu tiên sử dụng các tập sách bằng da (codex) đã trở nên rõ nét trong thời kỳ Giáo hội chiếm ưu thế tuyệt đối; điều này tạo ra một thế độc quyền, từ đó thúc đẩy sự cạnh tranh từ giấy – một phương tiện truyền tải thông tin mới. Sau khi giấy và máy in ra đời, thế độc quyền về tôn giáo dần được thay thế bằng thế độc quyền của các ngôn ngữ bản địa trong các quốc gia hiện đại. Sự độc quyền về thời gian đã nhường chỗ cho sự độc quyền về không gian. Việc điểm qua một vài vấn đề nổi cộm liên quan đến thời gian có lẽ sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những hạn chế trong nền văn minh của chính mình.

Do khái niệm thời gian hiện diện ở khắp mọi nơi, nên thật khó để nhận diện bản chất của nó cũng như thấy được ảnh hưởng mang tính bảo thủ mà nó tạo ra. Việc chia một ngày thành 24 giờ, mỗi giờ thành 60 phút, và mỗi phút thành 60 giây cho thấy sự phổ biến của hệ đếm cơ số 60 (hệ lục thập phân) trong quá trình thiết lập hệ thống này – một chi tiết đưa chúng ta trở về với lịch sử Babylon.[66] Ảnh hưởng đó vẫn còn tồn tại trong các hệ thống đo lường; điển hình nhất là tại Vương quốc Anh, nơi hệ thống tiền tệ cũng dựa trên cơ số 60. Ưu điểm của hệ đếm này nằm ở chỗ nó giúp đơn giản hóa các phép tính, tránh được những rắc rối khi xử lý phân số; chính nhờ vậy, nó đã được ứng dụng hiệu quả trong ngành hàng không – lĩnh vực đòi hỏi tốc độ tính toán cực nhanh.

Trong các nền nông nghiệp phụ thuộc vào hệ thống thủy lợi, việc đo đếm thời gian trở nên vô cùng quan trọng để dự báo các đợt lũ lụt cũng như xác định những thời điểm then chốt trong năm, chẳng hạn như mùa gieo hạt và mùa thu hoạch. Sự chú trọng vào thời gian còn được phản ánh qua vai trò quan trọng của tôn giáo và việc lựa chọn những ngày cụ thể để tổ chức các lễ hội. Việc ấn định các ngày lễ thánh đòi hỏi phải có những công cụ để đánh dấu, từ đó giúp con người tránh được việc vô tình vi phạm các quy định về thời gian đó.[67] Việc dựa vào chu kỳ mặt trăng để đo đếm thời gian cũng đồng nghĩa với việc phải đối mặt với những sự bất thường nhất định – điều vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay trong cách xác định ngày lễ Phục sinh. Các tầng lớp tư tế Sumer dường như đã xây dựng một hệ thống để điều chỉnh năm thông qua việc tinh chỉnh các tháng âm lịch. Tuy nhiên, những khó khăn trong quá trình này có thể đã tạo điều kiện cho các vị vua người Semit – những người đặc biệt quan tâm đến mặt trời – giành quyền kiểm soát lịch pháp, từ đó thực hiện các điều chỉnh thời gian cần thiết trên toàn bộ lãnh thổ rộng lớn dưới quyền cai trị của họ.[68] Với quyền kiểm soát thời gian, các vị vua đã thiết lập hệ thống tính niên đại dựa trên các triều đại của mình; chẳng hạn, các văn bản pháp quy thời bấy giờ không sử dụng hệ thống “Anno Domini” (Công nguyên) mà được xác định theo thời điểm lên ngôi của vị vua đang trị vì. Mặt khác, quyền kiểm soát thời gian của các nền quân chủ – bên cạnh những hạn chế tự nhiên về quyền lực triều đại hay quân sự – còn bị giới hạn bởi sự duy trì liên tục của các tầng lớp tư tế và hiệu quả hoạt động của hệ thống tôn giáo có phân cấp chặt chẽ.

Tại Ai Cập và Babylon, những biến đổi chính trong tự nhiên luôn đi kèm với các nghi thức tương ứng, vốn là một phần không thể tách rời của các sự kiện vũ trụ. Thời gian được hiểu là một chuỗi các kế hoạch lặp đi lặp lại, mỗi giai đoạn đều mang những giá trị và ý nghĩa đặc thù.[69] Theo một nghĩa nào đó, đây là thời gian sinh học với các giai đoạn sống khác biệt về bản chất. Ở cả Ai Cập và Babylonia, tầm quan trọng của các đợt lũ sông Nile cùng sự phụ thuộc vào hệ thống thủy lợi đều gắn liền với các lễ hội tôn giáo và tầm quan trọng của việc xác định một ngày chính xác. Có khả năng là chế độ độc tài tuyệt đối của các vương triều Ai Cập phụ thuộc vào năng lực của các vị vua trong việc xác định năm thiên văn (sidereal year) dựa trên sự xuất hiện của ngôi sao Sirius. Việc người Ai Cập công nhận vương triều đầu tiên cũng đồng nghĩa với việc xác lập một mốc thời gian khởi đầu từ thời điểm đó. Sự hợp nhất hai vùng đất tại Ai Cập dường như gắn liền với thể chế vương quyền, nhấn mạnh vào các nghi lễ và nghi thức tôn giáo. Quyền lực của các vị vua tối cao đối với thời gian và không gian được phản ánh qua các kim tự tháp – những công trình vẫn còn tồn tại như minh chứng cho niềm tin của họ; qua sự phát triển của kỹ thuật ướp xác – biểu tượng cho quyền kiểm soát đối với sự vĩnh hằng; và qua niềm tin vào sự bất tử. Quyền lực của nền quân chủ tối cao có lẽ đã bị suy yếu bởi tầng lớp tư tế, những người đã khám phá ra năm mặt trời (solar year) với độ chính xác cao hơn. Chế độ độc tài tuyệt đối (absolutism), cùng với quyền kiểm soát thời gian, đã chuyển sang tay tầng lớp tư tế, đồng thời kìm hãm sự mở rộng không gian của Đế chế Ai Cập.

Tại Ai Cập, quyền lực của nền quân chủ tối cao – vốn được thể hiện qua kiến trúc đồ sộ của các kim tự tháp và các tác phẩm điêu khắc – đã bị đối trọng bởi quyền lực của tầng lớp tư tế, vốn dựa trên một hệ thống chữ viết phức tạp và việc sử dụng giấy cói (papyrus). Việc một nền văn minh chú trọng vào các phương thức kéo dài sự tồn tại của chính mình, cũng như sự ưu tiên dành cho tính vĩnh cửu như ở Ai Cập, đã mang lại cho nền văn minh đó một vị thế nổi bật trong những thời kỳ như hiện nay – khi mà thời gian không có mấy ý nghĩa. Tại Babylon, quyền lực của tầng lớp tư tế phụ thuộc một phần vào sự thông thạo hệ thống chữ hình nêm phức tạp trên các phiến đất sét, trong khi quyền lực ngày càng lớn của nền quân chủ lại thể hiện qua việc xây dựng các thủ đô mới đầy công phu, với trọng tâm là điêu khắc và kiến ​​trúc. Sự ổn định tương đối đã dần được thiết lập qua một thời gian dài nhờ những thỏa hiệp giữa quyền lực chính trị và quyền lực tôn giáo. Về sau, các dân tộc như người Kassite, người Assyria và người Ba Tư đều công nhận quyền lực của tầng lớp tư tế Babylon. Tại Ai Cập, quyền lực của tầng lớp tư tế đã kìm hãm khả năng phát triển chính trị của chế độ quân chủ, đồng thời ngăn cản các thế lực ngoại bang — như người Hyksos, và sau đó là người Assyria hay người Ba Tư — thực hiện sự thống trị hiệu quả. Việc tầng lớp tư tế tại Babylon và Ai Cập nắm giữ độc quyền kiểm soát thời gian đã khiến các vấn đề về tổ chức chính trị tại các đế chế Assyria, Ba Tư, cũng như các đế chế về sau, trở nên không thể giải quyết được.

Tại Babylon, sự quan tâm của tầng lớp tư tế đối với thời gian đã góp phần thúc đẩy nghiên cứu về chiêm tinh và thiên văn học, thông qua việc thiết lập một hệ thống niên đại vào thời kỳ Nabonassar (năm 747 TCN). Hệ thống này có lẽ bắt nguồn từ phát hiện rằng cứ sau mỗi 18 năm 11 ngày, Mặt Trăng lại trở về vị trí gần như cũ so với Mặt Trời.[70] Việc phát hiện ra tính chu kỳ của các hiện tượng thiên văn cùng khả năng dự đoán trước đã mang lại cho Babylon tầm ảnh hưởng to lớn đối với các tín ngưỡng tôn giáo, đồng thời dẫn đến sự thống trị của tư tưởng định mệnh luận (fatalism) dựa trên nền tảng tri thức khoa học.

Việc tầng lớp tư tế nắm độc quyền tri thức về thời gian đã hạn chế khả năng mở rộng quyền kiểm soát không gian của các tổ chức chính trị; điều này vô hình trung tạo điều kiện cho sự phát triển của các cộng đồng bên lề, chẳng hạn như người Do Thái tại Palestine. Những giai đoạn mở rộng rồi lại thu hẹp của các thực thể chính trị lấy Ai Cập hoặc Babylon làm trung tâm đã làm suy yếu tầm quan trọng của tổ chức chính trị, đồng thời củng cố vai trò của tổ chức tôn giáo. Vị thế bên lề so với các nền văn hóa vốn nắm độc quyền về những hệ thống chữ viết phức tạp đã thúc đẩy sự ra đời của các hệ thống chữ viết đơn giản hơn, điển hình là bảng chữ cái của người Phoenicia và người Aram. Trong các nền văn hóa bên lề này, tổ chức tôn giáo đặc biệt chú trọng vào một hệ thống chữ viết hoàn toàn khác biệt so với hệ thống của Ai Cập hay Babylon. Để bù đắp cho sự thiếu thành công trong việc xây dựng các tổ chức chính trị có khả năng kiểm soát không gian, họ đã thiết lập một hệ thống phân cấp tinh vi dựa trên quyền kiểm soát thời gian. Nhóm sau nhấn mạnh vào tính chất thiêng liêng của chữ viết, đồng thời vận dụng các nguồn lực từ nền văn minh Ai Cập và Babylon — một điều hiển nhiên đối với những ai nghiên cứu Cựu Ước. Họ “không đắm chìm vào khoảnh khắc hiện tại, mà nhận thức sâu sắc rằng đời người là một dòng chảy lớn, trong đó hiện tại chỉ là một khoảnh khắc được hiện thực hóa… Không phải ngẫu nhiên mà những dân tộc sùng đạo bậc nhất trong lịch sử lại đồng thời là những nhà sử học vĩ đại đầu tiên của chúng ta.” (W. A. ​​Irwin.) Lịch sử đã hình thành trong cộng đồng người Do Thái (Hebrew) như một hệ quả từ sự quan tâm đến khái niệm thời gian.

Sự tiếp xúc giữa các tộc người ở bờ bắc Địa Trung Hải với những nền văn minh lâu đời hơn đã dẫn đến sự ra đời của nền văn minh Hy Lạp. Việc chú trọng vào các vấn đề không gian — vốn nảy sinh từ nhu cầu chinh phục lãnh thổ — đã được thể hiện rõ nét trong các sử thi Homer, vốn phát triển từ truyền thống truyền miệng. Hình học, với thiên hướng tập trung vào đo đạc và không gian, đã đặt ra những giới hạn cho sự quan tâm đến thời gian. Sự lan rộng của nền kinh tế tiền tệ đã thúc đẩy mối quan tâm đến các con số và số học; điều này kéo theo sự trỗi dậy của các tôn giáo huyền bí, vốn xung đột với tôn giáo Apollonic (thờ thần Apollo) vốn đã được thiết lập từ trước. Tính linh hoạt của truyền thống truyền miệng đã cho phép người Hy Lạp tìm ra sự cân bằng giữa các yêu cầu của các khái niệm về không gian và thời gian trong một nhà nước thành bang. Trong các cuộc cải cách của Cleisthenes, quyền kiểm soát thời gian đã được tách khỏi tôn giáo và đặt dưới sự quản lý của nhà nước. Kết quả của một xã hội cân bằng được thể hiện rõ qua chiến thắng trước người Ba Tư và sự thăng hoa của văn hóa Hy Lạp vào thế kỷ thứ V. Tuy nhiên, sự cân bằng này không duy trì được lâu.[71] Cleisthenes đã thiết lập một năm hành chính (năm của hội đồng) gồm mười kỳ prytany, mỗi kỳ kéo dài 36 hoặc 37 ngày, tạo nên một năm dương lịch trung bình là 365¼ ngày—một hệ thống không phụ thuộc vào các chu kỳ hay việc thêm ngày/tháng nhuận; dù vậy, lịch dân sự cũ vốn gắn liền với các nghi lễ tôn giáo vẫn tiếp tục tồn tại. Chu kỳ Meton [72] (gồm 19 năm, mỗi tháng có 30 ngày) được giới thiệu vào ngày 27 tháng 6 (lịch Julius) năm 432 TCN và trở thành chuẩn mực để đo lường thời gian một cách chính xác. Một sự thay đổi sang mô hình năm hành chính mới có lẽ đã diễn ra vào giai đoạn hỗn loạn năm 404–403 TCN. Khi nền dân chủ được khôi phục, năm hành chính đã được điều chỉnh để đồng nhất với năm dân sự. Chu kỳ Callippus được đưa ra vào ngày hạ chí đầu tiên, tức ngày 27–28 tháng 6 năm 330 TCN, với quy định mỗi tháng có 30 ngày và cứ mỗi 64 ngày thì lược bỏ một ngày.

Sự phổ biến của chữ viết vào cuối thế kỷ thứ V và trong suốt thế kỷ thứ IV đã làm trầm trọng thêm những căng thẳng dẫn đến sự sụp đổ của nền văn minh Hy Lạp. Sau khi Hy Lạp suy tàn và Alexander Đại đế giành thắng lợi, khu vực phương Đông bị chia cắt thành các vương quốc thời kỳ Hy Lạp hóa (Hellenistic). Tại Ai Cập, ở thủ đô mới Alexandria, triều đại Ptolemy đã cố gắng đối trọng với ảnh hưởng từ tầng lớp tư tế ở Thebes cũng như từ khoa học Babylon bằng cách tạo ra một tôn giáo mới, đồng thời khuyến khích hoạt động nghiên cứu tại các thư viện và bảo tàng. Ảnh hưởng từ tư tưởng của Aristotle thể hiện rõ qua sự quan tâm đến khoa học và những bước tiến trong lĩnh vực thiên văn học. Tên gọi của các hành tinh và chòm sao vẫn còn đó như minh chứng cho sự quan tâm của người xưa đối với thiên văn học. Khái niệm năm nhuận từng xuất hiện vào năm 239 hoặc 238 TCN, nhưng sau đó bị bỏ quên cho đến khi được người La Mã khôi phục.

Sau khi chinh phục Ai Cập, Julius Caesar đã mời Sosigenes, một nhà thiên văn học người Ai Cập, xây dựng một bộ lịch chính xác. Một chi tiết đáng chú ý là bộ lịch mới này có ghi nhận các dịp lễ hội dành cho nữ thần Isis, qua đó góp phần lan tỏa tôn giáo Ai Cập cũng như các tín ngưỡng khác trong Đế chế La Mã. Việc tận dụng sự bất nhất trong cách đo thời gian cho các mục đích chính trị [73], cùng với nhu cầu về tính thống nhất và quyền lực của Julius Caesar trong việc áp đặt bộ lịch mới, đã dẫn đến sự thay đổi thời điểm bắt đầu năm mới: từ ngày 1 tháng 3 chuyển sang ngày 1 tháng 1 vào năm 46 TCN (tức 708 năm sau ngày thành lập thành Rome), với một năm gồm 365¼ ngày. Việc chọn một mốc thời gian cố định — ngày thành lập thành phố — phản ánh sự quan tâm của người La Mã đối với tính chất độc nhất của từng ngày hoặc từng giờ, cũng như niềm tin rằng sự liên tục thực chất là chuỗi các khoảnh khắc riêng biệt. Việc chú trọng vào những hành động cụ thể tại một thời điểm xác định đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của luật pháp La Mã, đặc biệt là trong các hợp đồng mà yếu tố thời gian đóng vai trò cốt yếu. Các tháng lẻ được quy định có 31 ngày, còn các tháng chẵn có 30 ngày; riêng tháng Hai có 29 ngày, nhưng cứ bốn năm lại có một năm gồm 30 ngày. Tháng tiếp theo tháng được đặt tên theo Caesar (tháng Bảy – July) được đặt tên là Augustus (tháng Tám) và cũng có số ngày tương tự. Một ngày đã được chuyển từ tháng Hai sang tháng Tám. Số ngày của tháng Chín và tháng Mười một bị giảm xuống còn 30, trong khi tháng Mười và tháng Mười hai được tăng lên thành 31 ngày, nhằm tránh việc có ba tháng liên tiếp đều có 31 ngày.

Một bộ máy quan liêu hùng mạnh tại Rome và Constantinople đã nắm quyền kiểm soát việc quản lý thời gian. Vào cuối thế kỷ thứ ba, một chu kỳ 15 năm đã được thiết lập cho mục đích thu thuế. Sau năm 312 sau Công nguyên, ngày bắt đầu chu kỳ thuế (indiction) tại Ai Cập được chuyển từ ngày 29 tháng 8 sang ngày 1 tháng 9 – thời điểm bắt đầu năm theo lịch Byzantine. Dưới ảnh hưởng của thiên văn học, mỗi ngày trong tuần được gắn với một hành tinh; đồng thời, các nghi thức trong giáo phái thần Mithra đã góp phần thay thế tuần lễ tám ngày của người La Mã (vốn phổ biến từ thời Augustus) bằng tuần lễ bảy ngày. Ngày 25 tháng 12 – vốn là ngày kỷ niệm sự ra đời của mặt trời trong tín ngưỡng thờ thần Mithra – đã được thay thế bằng lễ Giáng sinh trong khoảng thời gian từ năm 354 đến năm 360 sau Công nguyên.[74] Lễ Phục sinh nhiều khả năng đã thay thế các lễ hội tôn vinh thần Attis vào thời điểm xuân phân.[75] Người Cơ đốc giáo chọn ngày 1 tháng 8 làm ngày bắt đầu năm mới, tuân theo các quy định trong luật Môi-se liên quan đến lễ Vượt qua.

Sau khi Đế chế Tây La Mã sụp đổ, Giáo hội đã ủng hộ việc xác định niên đại các sự kiện dựa trên năm được cho là thời điểm Chúa Giê-su ra đời. Mối quan tâm của tôn giáo đối với việc kiểm soát thời gian – vốn đã thể hiện rõ qua các câu chuyện về trận đại hồng thủy (cho thấy một thời kỳ cũ đã bị xóa sổ để nhường chỗ cho một kỷ nguyên mới), cũng như trong cách người Ai Cập, Hy Lạp và La Mã quan niệm về thời gian – vẫn tiếp tục tồn tại trong kỷ nguyên Cơ đốc giáo. Thánh Cyril được cho là đã soạn thảo một bảng niên đại kéo dài 95 năm (gồm năm chu kỳ, mỗi chu kỳ 19 năm), lấy mốc khởi điểm là năm Diocletian lên ngôi (năm 284 sau Công nguyên). Sau đó, mốc thời gian này được thay đổi thành thời điểm Chúa Giê-su nhập thể (Incarnation), và bảng niên đại trên đã được Dionysius Exiguus đưa vào hệ thống lịch phương Tây vào năm 525 sau Công nguyên. Vào năm 664 sau Công nguyên, tại Whitby, Thánh Wilfrid đã thúc đẩy việc áp dụng hệ thống này để ấn định thời điểm cử hành lễ Phục sinh vào ngày 15 tháng 3 hoặc sau đó, trái ngược với hệ thống Celtic vốn cho phép cử hành lễ Phục sinh vào ngày 14 và cách tính toán chu kỳ mặt trăng với chu kỳ 84 năm. Kể từ thời Bede, tại Anh, năm được tính dựa trên sự Nhập thể (của Chúa Kitô). Hệ thống này được các nhà truyền giáo mang đến những vùng phía đông của người Frank, và sự Nhập thể đã trở thành mốc thời gian chính thức vào năm 839. Dưới ảnh hưởng của Otto Đại đế, hệ thống này đã được áp dụng tại phòng văn thư của Giáo hoàng vào năm 963. [76] Việc sử dụng năm theo đế chế và chu kỳ thuế (indiction) được cho là đã bắt đầu tại phòng văn thư của Giáo hoàng từ năm 537 và trở thành thông lệ phổ biến vào năm 550. Các hệ thống này không còn được sử dụng sau năm 781 SCN. [77] Charlemagne (Charles Đại đế) đã đến thăm Rome vào năm đó, và dưới thời Giáo hoàng Hadrian, thông lệ của người Frank trong việc sử dụng hình thức ghi ngày tháng kép trên các văn bản đã được áp dụng; năm trị vì của Giáo hoàng (pontifical year) đã thay thế cho năm trị vì của hoàng đế tại Constantinople.

Ít nhất là từ quý cuối cùng của thế kỷ thứ IX, các hoàng đế Frank đã lấy ngày Giáng sinh làm thời điểm bắt đầu năm mới. Các phong trào tôn giáo thúc đẩy lòng sùng kính Đức Trinh Nữ Maria đã dẫn đến việc thiết lập “Ngày Đức Mẹ” (25 tháng 3) làm thời điểm bắt đầu năm mới trong văn phòng hành chính Pháp sau năm 1112, và tại Anh vào giai đoạn sau của thế kỷ XII. Kể từ giữa thế kỷ XIII, có lẽ do ảnh hưởng từ việc nghiên cứu luật La Mã và sự phổ biến ngày càng tăng của các cuốn niên lịch, người ta dần quay trở lại hệ thống La Mã, trong đó năm mới bắt đầu vào ngày 1 tháng 1. Mãi đến năm 1752, thời điểm bắt đầu năm mới tại Anh mới được chuyển từ ngày 25 tháng 3 sang ngày 1 tháng 1.[78] Cách tính thời gian theo kiểu ngoại giáo dần được nhà nước hiện đại khôi phục. Giống như ở Ai Cập và La Mã, sự kiểm soát của Giáo hội đối với thời gian được thể hiện rõ nét thông qua kiến ​​trúc, đặc biệt là qua các công trình trường tồn như những nhà thờ Gothic.

Năm 1582, Giáo hoàng Gregory XIII đã đưa ra một cuộc cải cách lịch, trong đó những sai số tích tụ qua thời gian của hệ thống năm 365¼ ngày được điều chỉnh, và ngày 5 tháng 10 được chuyển đổi thành ngày 15 tháng 10. Trong khi Giáo hội Công giáo La Mã nắm quyền kiểm soát chủ đạo đối với thời gian, các tôn giáo khác như Do Thái giáo và Tin Lành cũng khẳng định quyền hạn của mình, đặc biệt là trong việc xác định các ngày lễ. Sự phân chia này vừa gây ra những xung đột làm suy yếu nhà nước, vừa củng cố nhà nước bằng cách thúc đẩy yêu cầu về sự thống nhất. Đáng chú ý là các quốc gia Tin Lành dù miễn cưỡng nhưng cũng thừa nhận lợi ích từ sự thay đổi này; tuy nhiên, phải đến năm 1750, Vương quốc Anh mới ra lệnh rằng sau ngày 2 tháng 9 năm 1752 sẽ là ngày 14 tháng 9. Tại Nga, chỉ sau khi chế độ Sa hoàng bị lật đổ, lịch Julius mới được thay thế bằng lịch Gregory.

Hệ thống Cơ đốc giáo, kế thừa từ tôn giáo La Mã, đã dành một vị thế đặc biệt cho một năm cố định: năm Chúa Kitô giáng sinh. Việc kiểm soát thời gian không chỉ thể hiện qua trình tự niên đại mà còn qua vai trò của nó trong đời sống thời Trung cổ. Sự lan rộng của lối sống tu viện cùng việc sử dụng chuông để đánh dấu các thời điểm trong ngày và các buổi lễ tôn giáo đã mang lại tính quy củ cho đời sống ở phương Tây. Đồng hồ mặt trời—vốn có hạn chế do bầu trời phương Bắc thường nhiều mây—đã dần được thay thế bằng đồng hồ nước, rồi đến các thiết bị đo thời gian với độ chính xác cao hơn. [79] Khái niệm giờ hiện đại bắt đầu trở nên phổ biến cùng với sự xuất hiện của đồng hồ điểm chuông vào thế kỷ XIV.[80]

Tính quy củ trong công việc đã thúc đẩy công tác quản lý, gia tăng sản xuất, phát triển thương mại, và sự mở rộng của các đô thị. Việc toán học lan truyền từ Ấn Độ đến Baghdad và các trường đại học của người Moor tại Tây Ban Nha đã dẫn đến quá trình thay thế dần các chữ số La Mã bằng chữ số Ả Rập, giúp nâng cao đáng kể hiệu quả tính toán.[81] Việc đo lường thời gian tạo điều kiện cho các hoạt động tín dụng, sự ra đời của các sàn giao dịch, và các phép tính dự báo tương lai—những yếu tố thiết yếu cho sự phát triển của ngành bảo hiểm. Sự xuất hiện của giấy và phát minh ra máy in đã đẩy nhanh quá trình suy tàn của tiếng Latinh và sự trỗi dậy của các ngôn ngữ bản địa. Khoa học đáp ứng nhu cầu của ngành hàng hải, công nghiệp, thương mại và tài chính thông qua sự phát triển của thiên văn học cùng các phương pháp đo thời gian tinh vi, khiến cho thần thoại hay tôn giáo dần mất đi chỗ đứng. Máy in đã tiếp sức cho phong trào Cải cách, đồng thời phá vỡ thế độc quyền của Giáo hội đối với thời gian— mặc dù dấu ấn của Giáo hội vẫn còn tồn tại rõ nét qua các ngày lễ. Từ rất sớm, Giáo hội đã nhận ra mối đe dọa từ các nhà thiên văn học đối với quyền kiểm soát thời gian của mình và đã có những biện pháp đối phó tương ứng.

Cuộc tranh giành quyền kiểm soát thời gian giữa Giáo hội và nhà nước xoay quanh một loạt chính sách tại các quốc gia phương Tây, cũng như cuộc tranh cãi về việc bài trừ biểu tượng tôn giáo (iconoclasm) tại Đế chế Byzantine ở phương Đông. Sự sụp đổ của Constantinople vào năm 1453—diễn ra sau khi pháo binh được hoàn thiện— đã gây ra một cú sốc lớn đối với châu Âu. Một thành trì đối lập với quyền tối thượng tuyệt đối của giáo hoàng đã bị loại bỏ, và các quốc gia mới bắt đầu quan tâm đến vấn đề kiểm soát theo thời gian, cũng như các cơ chế từng góp phần giải quyết những thách thức về sự trường tồn tại Đế quốc Byzantine. Thử nghiệm của triều đại Tudor[82] có nhiều điểm tương đồng với Đế quốc Byzantine—đáng chú ý là việc Henry VIII thiết lập một dạng “chế độ hoàng đế kiêm giáo hoàng” (Caesaropapism) khi trở thành người đứng đầu Giáo hội Anh; việc phá hủy các tu viện gợi nhắc đến cuộc tranh cãi về việc bài trừ biểu tượng tôn giáo (iconoclasm); và việc phụ nữ lên ngôi, trái ngược với các quy định cấm đoán trong luật Salic. Khi triều đại Tudor tiếp nhận tư tưởng “quyền lực thần thánh” (divine right) vốn từng thuộc về giáo hoàng, họ đã đặt nền móng cho những cuộc đấu tranh nội bộ nhằm giành quyền kiểm soát theo thời gian—điều này thể hiện rõ qua các tranh chấp về đặc quyền độc quyền (monopolies) [83] dưới thời Elizabeth I và James I, cũng như qua sự xác lập quyền tối thượng tuyệt đối của Quốc hội. Sự quan tâm của Quốc hội đối với vấn đề thời gian còn thể hiện qua các quy định về thời hiệu khởi kiện (statute of limitations), giới hạn thời hạn cho bằng sáng chế và bản quyền, quy định ngăn chặn việc duy trì tài sản vĩnh viễn trong di chúc, và việc bãi bỏ chế độ thừa kế ràng buộc (entail). Mối quan tâm của nhà nước đối với vấn đề “tài sản thuộc sở hữu vĩnh viễn của các tổ chức tôn giáo” (mortmain) đã dẫn đến sự ra đời của các loại thuế di sản, nhằm hạn chế quyền kiểm soát tài sản vượt quá cả vòng đời của một cá nhân. Mãi đến năm 1774, khái niệm bản quyền vĩnh viễn trong thông luật (common law) mới bị xóa bỏ thông qua một phán quyết của tòa án, sau khi có sự từ chối của các tòa án Scotland trong việc thừa nhận các yêu sách từ thông luật (common law) của Anh và các nhà kinh doanh sách tại London. Mối quan tâm của Hoàng gia đối với vấn đề thời gian và sự trường tồn của các triều đại được thể hiện rõ qua việc đặt tên cho các vị quân chủ — chẳng hạn như trường hợp của bốn vị vua cùng mang tên George. Mối quan tâm ngày càng lớn đối với sự bền vững của Đế quốc Anh cũng được phản ánh trong tác phẩm Sự suy tàn và sụp đổ của Đế chế La Mã (Decline and Fall of the Roman Empire) của Gibbon. Tại lục địa châu Âu, cuộc tranh giành quyền kiểm soát thời gian đã thôi thúc người Pháp khởi đầu một kỷ nguyên mới vào thời điểm nền cộng hòa ra đời, ngày 22 tháng 9 năm 1792. Những cái tên gợi tả các mùa trong năm — như “Thermidor” (tháng nóng) cho mùa hè — đã được đưa vào sử dụng. Hệ thống này chấm dứt vào năm 1805, sau khi Hiệp ước tôn giáo (Concordat) năm 1802 được ký kết. Các ngày lễ do Giáo hội quy định bị bãi bỏ, thay vào đó là những ngày lễ mới do nhà nước hiện đại thiết lập. Những bất cập về kinh tế nảy sinh từ việc gia tăng số lượng các ngày lễ tôn giáo cũng tương đồng với những tranh cãi trong công nghiệp về việc rút ngắn tuần làm việc.

Sự suy giảm quyền kiểm soát thời gian của Giáo hội, cùng với sự kiểm soát hạn chế từ phía nhà nước, đã tạo ra một khoảng trống mà ngành công nghiệp nhanh chóng lấp đầy. Trước đó, Giáo hội — đặc biệt là các dòng tu — đã thiết lập một sự phân chia thời gian nghiêm ngặt cho các nghi lễ, gắn liền với sự phổ biến của đồng hồ và chuông báo giờ. Tuy nhiên, các yêu cầu từ nền công nghiệp đã đặt trọng tâm mới vào dòng chảy không ngừng của thời gian cơ học. Việc thiết lập các múi giờ đã tạo điều kiện cho sự thống nhất về thời gian trong các khu vực. Sự phát triển của chủ nghĩa công nghiệp — thể hiện qua tốc độ của báo chí và phát thanh — đã làm giảm tầm quan trọng của thời gian sinh học vốn gắn liền với nông nghiệp. Những đòi hỏi về cải cách lịch và các quy định về giờ mùa hè (daylight saving schemes) chính là hệ quả từ tác động của chủ nghĩa công nghiệp. Việc Lễ Phục sinh vẫn tồn tại như một ngày lễ di động (không cố định ngày dương lịch) cho thấy tính bảo thủ trong các quy ước về thời gian.

Những yêu cầu của ngành công nghiệp đối với thời gian cũng song hành với các yêu cầu từ giới kinh doanh. Các mô hình doanh nghiệp gia đình kéo dài qua nhiều thế hệ dần được thay thế bằng những hình thức linh hoạt và bền vững hơn, như các quan hệ đối tác và các tập đoàn. Một số ngành công nghiệp nhất định, chẳng hạn như lĩnh vực truyền thông – đặc biệt là báo chí – tỏ ra phù hợp với mô hình quản lý gia đình. Một phần lý do là vì các ngành này cần đến quảng cáo và việc duy trì một tên gọi nhất định trong thời gian dài để tạo cảm giác về sự bền vững, vốn là yếu tố then chốt để xây dựng lòng tin và sự đáng tin cậy. Tuổi thọ của các tập đoàn phụ thuộc vào cách ban quản trị hoạch định các chính sách ảnh hưởng đến sự trường tồn của doanh nghiệp, cũng như bản chất đặc thù của ngành công nghiệp đó. Các ấn phẩm kỷ niệm trăm năm thường được xuất bản nhằm khẳng định sự bền vững này, đồng thời đóng vai trò như một hình thức quảng bá cho chính tổ chức. Lịch sử lâu đời của Công ty Vịnh Hudson (Hudson’s Bay Company) có lẽ một phần xuất phát từ đặc thù hoạt động kinh doanh: phải mất từ ​​năm đến sáu năm kể từ thời điểm mua hàng hóa cho đến khi bán được thành phẩm là lông thú. Các giai đoạn mở rộng và củng cố cho thấy sự quan tâm khác biệt đối với các yếu tố thời gian và không gian.

Những xung đột giữa các nhóm lợi ích khác nhau nhằm giành quyền kiểm soát độc quyền về thời gian đã thúc đẩy sự can thiệp của nhà nước. Các phương thức thúc đẩy vòng quay hàng hóa nhanh – dù là thông qua công nghệ (ví dụ: thay thế xe điện đường phố bằng xe buýt) hay thương mại (ví dụ: bán báo với giá rẻ, hoặc liên tục thay đổi kiểu dáng sản phẩm như trong ngành ô tô hay xuất bản sách của các tác giả ăn khách) – thường xung đột với các khoản đầu tư dài hạn vốn dựa trên nguồn tiền tiết kiệm (dù là tự nguyện hay bắt buộc, chẳng hạn như bảo hiểm hoặc lương hưu). Sự cạnh tranh giữa các loại hàng hóa có vòng quay nhanh và hàng hóa lâu bền không chỉ tạo ra xung đột nội bộ trong một nền kinh tế, mà còn dẫn đến mâu thuẫn giữa các quốc gia: một bên chú trọng vào tính bền vững của hàng hóa (như nước Anh), trong khi bên kia ưu tiên các sản phẩm có vòng đời ngắn hơn (như Bắc Mỹ). Hệ quả là nhà nước phải can thiệp thông qua nhiều chính sách, từ việc phá vỡ các tập đoàn độc quyền (trusts) cho đến áp dụng các mô hình xã hội chủ nghĩa. Sự can thiệp của nhà nước thể hiện rõ nét nhất trong các lĩnh vực liên quan đến hàng hóa lâu bền và đòi hỏi vốn đầu tư dài hạn, chẳng hạn như đường sắt, năng lượng điện, lâm nghiệp và ngành thép. Các bước quyết định thường gắn liền với các ngân sách dài hạn, các thỏa thuận vốn dài hạn và các kế hoạch năm năm. Nhu cầu về một cách tiếp cận hợp lý và cân bằng đối với vấn đề thời gian — trong việc kiểm soát các độc quyền, trong toàn bộ lĩnh vực lý thuyết lãi suất, cũng như trên các phương diện khác — được thể hiện rõ qua sự phát triển của bộ máy quan liêu tại các quốc gia toàn trị. Cách tiếp cận tĩnh trong lý thuyết kinh tế tỏ ra ít hữu ích trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến thời gian.

Một nền văn minh cân bằng, khi chú trọng đến vấn đề thời gian (hay thời lượng) và không gian (hay phạm vi), thường phải đối mặt với nhiều khó khăn. Các thể chế chính trị quan tâm đến vấn đề thời gian đôi khi thất bại vì những lý do sinh học — chẳng hạn như khi các triều đại không còn duy trì được năng lực cai trị — hoặc vì lý do công nghệ, khi những kẻ xâm lược tận dụng được các cải tiến trong phương thức tác chiến để đánh bại những dân tộc đã bỏ bê việc phát triển các phương thức đó. Chữ viết, với tư cách là một phương tiện truyền thông, đã cung cấp một hệ thống để quản trị lãnh thổ cho những kẻ chinh phục, và trong tôn giáo, một hệ thống duy trì sự liên tục; tuy nhiên, điều này lại dần tạo ra những độc quyền về sự phức tạp, từ đó kìm hãm sự quan tâm đến công nghệ công nghiệp và thu hút những kẻ xâm lược mới. “Bởi vì nơi nào không có nỗi sợ Chúa, thì [nhà nước] đó hoặc sẽ sụp đổ, hoặc phải dựa vào sự tôn kính dành cho một vị quân chủ đức độ; điều này có thể duy trì nhà nước trong một thời gian, khỏa lấp sự thiếu vắng tôn giáo ở thần dân. Nhưng vì đời người hữu hạn, chính quyền tất yếu sẽ suy tàn khi đức hạnh – thứ từng nâng đỡ và định hướng cho nó – đã không còn nữa.” (Machiavelli.) Một sự cân bằng giữa không gian (quy mô lãnh thổ) và thời gian (thời kỳ tồn tại) dường như phụ thuộc vào một cơ chế kép, trong đó giáo hội phục tùng nhà nước, đồng thời đảm bảo rằng các nguồn lực trí tuệ của nền văn minh đó – dù được huy động thông qua tôn giáo hay nhà nước – đều sẵn sàng phục vụ cả hai, và được sử dụng để hoạch định một tương lai có tính toán, gắn liền với việc quản trị một lãnh thổ có phạm vi xác định. Nếu sự phân tầng xã hội trở nên quá cứng nhắc, ngăn cản cơ hội thăng tiến của những cá nhân năng động — như thường thấy trong các chế độ tài phiệt (plutocracy) — thì cấu trúc quyền lực vượt lên trên cá nhân đó sẽ đối mặt với nguy cơ nổi dậy. [85]

Xu hướng độc quyền về thời gian trong tôn giáo dẫn đến sự tích lũy của cải, từ đó khơi mào cho các cuộc tấn công từ phía nhà nước với yêu cầu tái phân phối tài sản. Điều này thể hiện rõ qua những khó khăn mà giáo hội gặp phải trong thời Trung cổ, các cuộc tấn công vào các tu viện tại Anh và Đế chế Byzantine, cũng như việc tịch thu tài sản của người Do Thái. Sự gắn kết giữa giáo hội và nhà nước trong một chế độ quân chủ chuyên chế, cùng với sự tích lũy của cải, có thể dẫn đến cách mạng — như đã từng xảy ra tại Pháp và Nga. Điều này hàm ý một sự đoạn tuyệt căn bản với một quan niệm về thời gian vốn ngày càng trở nên lạc hậu so với những yêu cầu của một bộ máy hành chính tập trung vào không gian. Thiên lệch của truyền thông ưu tiên không gian hoặc thời gian gắn liền với thuyết “miếng bọt biển” về phân phối của cải, một lý thuyết vốn mặc định sự tồn tại của bạo lực.

Việc liệt kê các phát minh dùng để đo lường thời gian hay phân tích những tác động của chúng đối với các tiến trình phát triển của nền công nghiệp hiện đại nằm ngoài phạm vi của bài viết này. Thay vào đó, bài viết tập trung vào sự thay đổi trong thái độ đối với thời gian – một sự thay đổi diễn ra trước khi xã hội hiện đại rơi vào trạng thái ám ảnh cực độ với “tư duy hiện tại” (present-mindedness). Trạng thái này cho thấy sự cân bằng giữa thời gian và không gian đã bị phá vỡ nghiêm trọng, gây ra những hậu quả tai hại cho nền văn minh phương Tây. Việc phương Tây thiếu quan tâm đến các vấn đề về thời lượng (duration) cho thấy khuynh hướng thiên lệch của văn bản in ấn đã dẫn đến sự chú trọng quá mức vào không gian. Các quốc gia thường ưu tiên mở rộng lãnh thổ và áp đặt sự đồng nhất về văn hóa lên người dân; khi mất đi sự kết nối với các vấn đề về thời gian, họ sẵn sàng tham gia vào các cuộc chiến tranh để đạt được những mục tiêu trước mắt. Công nghệ in ấn đã thúc đẩy sự phát triển của các ngôn ngữ bản địa và tạo ra sự chia rẽ giữa các quốc gia dựa trên ngôn ngữ, mà không hề cân nhắc đến khía cạnh thời gian. Hệ quả của sự chia rẽ này thể hiện rõ qua sự phát triển của sách, ấn phẩm nhỏ (pamphlet), báo chí, cũng như sự trỗi dậy của chủ nghĩa khu vực khi các hình thức độc quyền mới được hình thành. Cuộc nổi dậy của các thuộc địa Mỹ, sự chia rẽ giữa miền Bắc và miền Nam, cùng quá trình mở rộng về phía Tây của Hoa Kỳ đều chịu ảnh hưởng đáng kể từ sự lan rộng của ngành công nghiệp in ấn. Trong Đế quốc Anh, sự gia tăng quyền tự trị và độc lập của các thành viên thuộc Khối thịnh vượng chung cũng có thể được xem là một phần hệ quả từ tiến trình tương tự. Tại châu Âu, sự khác biệt về ngôn ngữ càng trở nên sâu sắc hơn do tốc độ phát triển không đồng đều của ngành in ấn ở mỗi quốc gia. Tại Hoa Kỳ, những thay đổi về công nghệ in ấn, kết hợp với quyền tự do báo chí được hiến pháp bảo vệ, đã tạo điều kiện cho ngành báo chí phát triển mạnh mẽ. Sự lan rộng của ngành này sang các quốc gia nói tiếng Anh đã làm trầm trọng thêm ranh giới giữa tiếng Anh và các ngôn ngữ khác, từ đó góp phần dẫn đến sự bùng nổ của Chiến tranh thế giới thứ nhất. Không chỉ đề cao tầm quan trọng của tiếng Anh so với các ngôn ngữ khác, báo chí còn tạo ra những ranh giới phân hóa giữa các tầng lớp xã hội ngay trong chính các quốc gia sử dụng tiếng Anh. Việc chú trọng vào trình độ biết đọc biết viết cùng chế độ giáo dục bắt buộc đã dẫn đến sự tập trung vào các loại sách báo có sức hấp dẫn đại chúng; điều này làm nới rộng khoảng cách giữa người nghệ sĩ – vốn quan tâm đến việc trau dồi kỹ năng sáng tác – và người viết văn – vốn chỉ chú trọng vào thị trường rộng lớn nhất có thể. Việc biên soạn lịch sử bị bóp méo bởi khuynh hướng ưa chuộng những yếu tố giật gân và chiến tranh. Danh mục sách tại các thư viện phản ánh sự ám ảnh của tư duy thương mại đối với những chủ đề, sự kiện, giai đoạn lịch sử và các nhân vật cụ thể – có thể kể đến những cái tên như Lincoln, Napoleon, Churchill, Roosevelt, cùng nhiều nhân vật khác.

Việc sản xuất quy mô lớn giấy in báo từ gỗ trong nửa sau thế kỷ XIX đã tạo tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ của các cơ sở in ấn báo chí, đồng thời thúc đẩy nhu cầu về những phương thức hiệu quả nhằm mở rộng thị trường cho báo chí. Sự hào hứng và khuynh hướng giật gân xoay quanh Chiến tranh Nam Phi (tại Anh) hay Chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha (tại Mỹ) có mối liên hệ mật thiết với nhu cầu tìm kiếm thị trường của các tờ báo lớn. Sự xuất hiện của truyện tranh trên báo (comics) [86] diễn ra cùng thời điểm với cuộc cạnh tranh gay gắt về số lượng phát hành giữa Hearst và Pulitzer tại New York. Số lượng báo bán ra tăng lên kéo theo nhu cầu về quảng cáo và các phương thức tiếp thị mới, điển hình là sự ra đời của mô hình cửa hàng bách hóa. Để gia tăng số lượng phát hành, thu hút quảng cáo và đẩy mạnh doanh số, các tờ báo buộc phải tập trung vào những nội dung mang tính kích thích, giật gân. Thị hiếu ưa chuộng sự phấn khích và những tình tiết gây sốc đã bị khai thác triệt để vì mục đích thương mại. Nhu cầu về sự giật gân này gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với việc xây dựng một chính sách đối ngoại nhất quán – vốn ngày càng trở thành nguồn cung cấp tin tức chủ đạo. Các bài tường thuật của MacGahan, một nhà báo người Mỹ, về những hành động của phía Thổ Nhĩ Kỳ đã được Gladstone tận dụng, dẫn đến sự thất bại của Disraeli. [87] Tương tự, các hoạt động của W. T. Stead trên tờ Pall Mall Gazette cũng là một nhân tố quan trọng góp phần vào thất bại trong chuyến thám hiểm của Gordon tới Ai Cập. Mặc dù sẽ là sai lầm nếu hoàn toàn tin vào quan điểm của chính các nhà báo về tầm ảnh hưởng của họ đối với các sự kiện, nhưng có thể khẳng định rằng Northcliffe đã đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hướng sự quan tâm của nước Anh từ Đức sang Pháp, cũng như góp phần định hình chính sách dẫn đến sự bùng nổ của Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Những tiến bộ công nghệ trong sản xuất báo chí đã song hành cùng sự phát triển của các đô thị lớn. Trong thời kỳ mở rộng về phía Tây, “tất cả những lợi ích này kéo theo sự xuất hiện của báo chí; báo chí lại khơi mào cho các hoạt động chính trị và sự ra đời của đường sắt.” [88] Nhiều trung tâm nhỏ dần trở nên lu mờ trước sự trỗi dậy của các thành phố lớn. Quan điểm của các trung tâm đô thị lớn được phản ánh qua báo chí của họ, với sự chú trọng đặc biệt vào những khác biệt. “Không,” ông Dooley nói, “họ buộc phải in những gì khác biệt.” [89] Các trung tâm lớn trở thành nguồn cung cấp tin tức để phân phối thông qua các hãng thông tấn; đến lượt mình, các hãng thông tấn này lại cạnh tranh với nhau bằng cách tập trung vào những loại tin tức loại trừ lẫn nhau. United Press trở thành đối thủ cạnh tranh của International News Service (thuộc tập đoàn Hearst) và Associated Press. Những hạn chế của tin tức trong việc duy trì lượng phát hành ổn định đã dẫn đến sự phát triển của các chuyên mục đặc biệt, tiêu biểu là truyện tranh và nhiếp ảnh. Những cải tiến trong kỹ thuật tái tạo hình ảnh nhiếp ảnh diễn ra cùng thời điểm với sự phát triển của điện ảnh. Tin tức và điện ảnh bổ sung cho nhau trong việc nhấn mạnh vào sự bất ổn. Hệ quả từ cuộc cạnh tranh giữa các khu vực hoặc các trung tâm đô thị lớn là sự ổn định chính trị trở nên khó đạt được. “Một trong những điểm yếu kỳ lạ của hệ thống chính trị chúng ta là những nhân vật xuất sắc nhất lại không thể trụ lại Quốc hội trong thời gian dài.” [90] Trong khi Quốc hội suy yếu, quyền lực của Tổng thống lại được củng cố. Theodore Roosevelt đã tác động đến tâm lý đại chúng của tầng lớp trung lưu, đồng thời tạo ra một bước ngoặt quan trọng khi dành hẳn một không gian cố định cho báo giới ngay tại Nhà Trắng. [91] Oswald Garrison Villard từng khẳng định: “Theodore Roosevelt là người đã góp phần làm tha hóa báo chí nhiều hơn bất kỳ ai khác.” [92]

Sức ảnh hưởng mang tính ổn định của sách — vốn là kết quả từ nỗ lực trí tuệ bền bỉ — đã bị phá vỡ bởi những bước phát triển mới trong lĩnh vực tạp chí và báo chí. Ngay từ năm 1831, Lamartine đã viết: “Sách xuất hiện quá muộn; thứ duy nhất có thể coi là sách trong thời đại ngày nay chính là tờ báo.” Moltke đã mô tả tác động của sự bất ổn đối với các vấn đề quốc tế như sau: “Không còn là tham vọng của các bậc quân vương nữa; mà chính là tâm trạng của người dân, sự bất an trước các điều kiện nội tại, cùng những hành động của các đảng phái – đặc biệt là các nhà lãnh đạo của họ – mới là những yếu tố đe dọa hòa bình.” [93] Cộng đồng phương Tây đã bị chia rẽ, tan rã dưới sức công phá từ việc áp dụng công nghiệp máy móc vào lĩnh vực truyền thông. Tương truyền, khi bị ai đó cáo buộc là thiếu nhất quán trên tờ New York Herald, J. G. Bennett đã đáp lại: “Tôi xuất bản tờ báo này mỗi ngày.” Ông ấy nhất quán trong chính sự thiếu nhất quán của mình. “Quảng cáo chỉ tồn tại trong một thế giới gói gọn trong một ngày.” [94]

Triết học và tôn giáo cũng phản ánh sự thay đổi bao quát này. Theo cách nói của tạp chí Punch: “Chính việc mở rộng dần phạm vi sử dụng máy in đã lôi những nỗi kinh hoàng mơ hồ của kinh tế chính trị ra ánh sáng; và tại các quốc gia Tây Âu, ‘giáo phái’ mới này đã lan tràn mạnh mẽ.” Chủ nghĩa khoái lạc (hedonism) trở nên quan trọng hơn thông qua các tác phẩm của Bentham. Keynes từng mô tả niềm tin thời trẻ của mình bằng cách khẳng định rằng ông thuộc thế hệ đầu tiên dám vứt bỏ chủ nghĩa khoái lạc và thoát khỏi truyền thống Bentham. “… Giờ đây, tôi coi đó chính là con sâu đang gặm nhấm từ bên trong nền văn minh hiện đại, là nguyên nhân dẫn đến sự suy đồi đạo đức ngày nay. Trước đây, chúng tôi từng coi những người Cơ đốc giáo là kẻ thù, bởi họ xuất hiện như những đại diện của truyền thống, quy ước và các trò mê tín dị đoan. Thực chất, chính phép tính theo kiểu Bentham — vốn đặt nặng quá mức tiêu chí kinh tế — đã hủy hoại chất lượng của lý tưởng phổ quát. Hơn nữa, việc thoát khỏi tư tưởng Bentham, kết hợp với chủ nghĩa cá nhân tuyệt đối trong triết học của chúng ta, đã giúp bảo vệ tất cả chúng ta khỏi hệ quả phi lý tột cùng của chủ nghĩa Bentham, đó chính là chủ nghĩa Marx.” [95] Tuy nhiên, Keynes cũng đi đến kết luận rằng “chúng ta đã đẩy chủ nghĩa cá nhân đi quá xa”, qua đó gián tiếp xác nhận sự tan rã của xã hội thành các cá thể biệt lập. Trong lĩnh vực tôn giáo, “mối quan tâm mới hướng về tương lai và sự tiến bộ của nhân loại” đã vô tình làm suy yếu “mối quan tâm truyền thống về cuộc sống sau cái chết; đồng thời, nó cũng xóa bỏ học thuyết đầy tiêu cực về sự tha hóa tận gốc rễ của con người.” [96] Chúng ta nên nhớ lại nhận định của Dean Inge rằng tôn giáo bình dân thường đi theo xu hướng biến triết học thành nô lệ cho mê tín. Các hệ tư tưởng của Hegel, Comte và Darwin đã trở thành nô lệ cho sự mê tín vào khái niệm “tiến bộ”. Trong sự suy đồi của khoa học chính trị, những dự đoán đầy tự tin — vốn gây khó chịu và không thể bác bỏ — đã thay thế cho các cuộc thảo luận về đúng và sai. [97] Các nhà kinh tế học (nhóm Trọng nông – Physiocrats) “tin vào sự tiến bộ trong tương lai của xã hội, hướng tới một trạng thái hạnh phúc thông qua việc gia tăng sự thịnh vượng; mà bản thân sự thịnh vượng này lại phụ thuộc vào sự phát triển của công lý và ‘tự do’.” và họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gia tăng và phổ biến tri thức.”[98] Sự độc quyền về tri thức – vốn xuất hiện cùng với những tiến bộ công nghệ trong ngành in ấn – cùng với yêu cầu về tự do báo chí đã kìm hãm sự phát triển này.

Hiệp ước Versailles đã thừa nhận tác động của ngành in thông qua việc chấp nhận nguyên tắc quyền tự quyết, đồng thời phá vỡ các tổ chức chính trị quy mô lớn, chẳng hạn như Đế quốc Áo. Hình thức giao tiếp dựa trên thị giác – thông qua in ấn và nhiếp ảnh – đã tạo ra một thế độc quyền, đe dọa hủy hoại nền văn minh phương Tây, cả trong thời chiến lẫn thời bình. Thế độc quyền này đề cao chủ nghĩa cá nhân, từ đó dẫn đến sự bất ổn, đồng thời tạo ra những ảo tưởng thông qua các khẩu hiệu như dân chủ, tự do báo chí và tự do ngôn luận.

Tác động tai hại từ sự độc quyền truyền thông dựa trên thị giác đã thúc đẩy sự phát triển của một hình thức giao tiếp cạnh tranh dựa trên thính giác, thể hiện qua đài phát thanh cũng như việc kết hợp âm thanh vào điện ảnh và truyền hình. Các ấn phẩm in ấn dần mất ưu thế trước các chương trình phát thanh và hệ thống loa phóng thanh.[99] Các nhà lãnh đạo chính trị có thể trực tiếp kêu gọi cử tri và tạo áp lực dư luận lên các cơ quan lập pháp. Vào năm 1924, Al. Smith, Thống đốc tiểu bang New York, đã trực tiếp kêu gọi người dân thông qua đài phát thanh và giành được sự thông qua cho các đạo luật vốn đang vấp phải sự phản đối từ Đảng Cộng hòa. Tổng thống F. D. Roosevelt đã tận dụng đài phát thanh giống như cách Theodore Roosevelt từng tận dụng báo chí. Ông thậm chí còn chủ động tìm kiếm sự phản đối từ các tờ báo để có thể khai thác chính thái độ thù địch đó. Có lẽ không cần phải bàn thêm về thành công của ông với phương tiện truyền thông mới này.

Tại châu Âu, việc tác động thông qua thính giác đã tạo điều kiện để xóa bỏ những hệ quả từ Hiệp ước Versailles – vốn được thể hiện trên bản đồ chính trị dựa trên nguyên tắc tự quyết. Sự trỗi dậy của Hitler đã được hỗ trợ đắc lực nhờ việc sử dụng loa phóng thanh và đài phát thanh. Thông qua ngôn ngữ nói, ông ta có thể tiếp cận các nhóm thiểu số và các quốc gia thiểu số. Chẳng hạn, người Đức tại Tiệp Khắc có thể được tiếp cận thông qua đài phát thanh, giống người Đức ở Áo. Các ranh giới chính trị vốn gắn liền với những yêu cầu của ngành in ấn đã biến mất trước sự xuất hiện của phương thức truyền thông mới. Ngôn ngữ nói đã tạo ra một nền tảng mới để khai thác chủ nghĩa dân tộc, đồng thời trở thành công cụ hiệu quả hơn nhiều trong việc thu hút đông đảo công chúng. Nạn mù chữ không còn là rào cản nghiêm trọng.

Những tác động từ các phương tiện truyền thông mới – vốn đã bộc lộ rõ ​​nét khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ – càng trở nên mạnh mẽ hơn trong suốt quá trình cuộc chiến diễn ra. Chúng được các lực lượng vũ trang sử dụng trực tiếp cho mục đích tác chiến cũng như cho công tác tuyên truyền, cả trong nước lẫn nhắm vào kẻ thù. Tại Đức, những thước phim về các trận đánh được ghi lại [100] và trình chiếu tại các rạp ngay sau đó. Người dân Đức được tiếp cận với một cảm giác chân thực, khiến họ tin vào sự vượt trội của vũ khí Đức; sự chân thực này không chỉ mang tính thuyết phục cao nhất, mà khi mặt trận Đức sụp đổ, nó còn trở thành thảm họa tồi tệ nhất. Ở một khía cạnh nào đó, vấn đề của người dân Đức cũng chính là vấn đề của nền văn minh phương Tây. Khi những tiến bộ hiện đại trong lĩnh vực truyền thông tạo ra cảm giác chân thực hơn, chúng cũng mở ra nhiều khả năng hơn cho sự lầm lạc. “Thật kỳ lạ khi thấy các phương pháp giảng dạy khoa học được sử dụng khắp nơi như một công cụ để bóp nghẹt mọi tự do tìm tòi về các vấn đề đạo đức, bằng cách đè nặng lên chúng một khối lượng dữ kiện khô khan. Chủ nghĩa duy vật chính là học thuyết bổ trợ cho mọi hình thái bạo chúa, dù là của một cá nhân hay của đám đông.” [101] Chúng ta đang rơi vào cái bẫy mà Whitehead gọi là “sai lầm về sự cụ thể hóa sai chỗ” (fallacy of misplaced concreteness). Trò chơi lừa đảo bằng vỏ hạt đậu tại các hội chợ nay đã được phóng đại và nâng tầm lên quy mô toàn cầu.

Ngành in ấn từng mang đặc điểm phân tán và cục bộ, tương tự như cách thế giới phương Tây bị chia cắt bởi chủ nghĩa dân tộc, cùng với sự chia rẽ và bất ổn vốn tồn tại bên trong các quốc gia. Ngược lại, phát thanh có thể tiếp cận những khu vực rộng lớn, xóa bỏ rào cản giai cấp nhờ không đòi hỏi người nghe phải biết chữ, đồng thời thúc đẩy xu hướng tập trung hóa và bộ máy quan liêu. Một cá nhân duy nhất có thể cùng lúc truyền tải thông điệp đến đông đảo công chúng sử dụng cùng một ngôn ngữ; thông qua phiên dịch, họ cũng có thể tiếp cận—dù hiệu quả hạn chế hơn—những nhóm người nói ngôn ngữ khác. Sự phân chia giờ đây được định hình theo các ranh giới ngôn ngữ mới, trong khi bên trong mỗi cộng đồng ngôn ngữ, tính tập trung và sự gắn kết lại trở nên rõ nét hơn. Sự ổn định bên trong các cộng đồng ngôn ngữ này càng trở nên hiển nhiên, thì sự bất ổn giữa các cộng đồng ngôn ngữ khác nhau lại càng trở nên nguy hiểm hơn.

Tác động của cơ giới hóa đối với ngành in ấn thể hiện rõ qua tầm quan trọng ngày càng tăng của những nội dung nhất thời. Tính hời hợt trở thành yếu tố thiết yếu để đáp ứng nhu cầu đa dạng của một lượng lớn công chúng, và những người buộc phải thỏa mãn các nhu cầu đó đã biến sự hời hợt ấy thành một loại hình nghệ thuật. Phát thanh càng làm nổi bật hơn tầm quan trọng của những gì nhất thời và hời hợt. Trong lĩnh vực điện ảnh và phát thanh, việc tìm kiếm các nội dung giải trí, tiêu khiển trở thành yêu cầu tất yếu. “Phát thanh… đã góp phần không nhỏ vào việc hạ thấp các tiêu chuẩn trí tuệ của chúng ta.”[102] Những đòi hỏi từ các phương tiện truyền thông mới đã áp đặt lên các phương tiện truyền thông cũ hơn, như báo chí và sách vở. Với những bước phát triển mạnh mẽ này, khái niệm thời gian bị phá vỡ; việc duy trì sự liên tục hay cân nhắc về tương lai trở nên ngày càng khó khăn. Một câu châm ngôn cũ, “sáu mươi phút kim cương đặt trong một giờ vàng”, minh họa rõ nét tác động của chủ nghĩa thương mại đối với thời gian. Chúng ta nên ghi nhớ lời của George Gissing: “Thời gian là tiền bạc—đây là câu nói tầm thường nhất từng tồn tại trong bất kỳ thời đại hay dân tộc nào. Hãy thử đảo ngược nó lại, bạn sẽ nhận ra một chân lý quý giá: tiền bạc chính là thời gian.”[103]

Cho phép tôi được mở rộng đôi chút về ảnh hưởng của những xu hướng này đối với các trường đại học. William James từng cho rằng vai trò dẫn dắt tư tưởng Mỹ đang “chuyển dịch từ các trường đại học sang những tạp chí giá rẻ.” [104] Ngày nay, có lẽ ông sẽ lập luận rằng vai trò đó đã chuyển sang cho đài phát thanh và truyền hình. Tuy nhiên, vẫn cần nhắc lại quan điểm của Godkin từ thế kỷ trước: “…có lẽ không có cách nào gây tổn hại nghiêm trọng hơn đến hạnh phúc và sự tiến bộ của Hoa Kỳ bằng việc loại bỏ — thông qua một quá trình bài trừ kéo dài vài thế hệ — những người tốt nghiệp từ các trường đại học danh tiếng. Không còn cách nào khác có thể làm suy kiệt nghiêm trọng đến vậy nguồn lực dự trữ về nhân cách, hoài bão và trình độ văn hóa trí tuệ — vốn là một phần cốt yếu tạo nên sức sống quốc gia.”[105] Với thuật ngữ “văn hóa” (culture), ông muốn nói đến “nghệ thuật thực hiện một cách dễ dàng những việc mà bản thân không hề yêu thích. Đó là quá trình rèn luyện các năng lực cá nhân để phục vụ cho ý chí.”[106]

Nếu áp dụng định nghĩa này, chúng ta sẽ nhận thấy ngay xu hướng tại các trường đại học hiện nay: bổ sung thêm các khóa học chỉ vì người học yêu thích chúng, hoặc vì chúng hữu ích cho công việc và thu nhập của sinh viên sau khi tốt nghiệp. Ở chiều ngược lại, các khóa học cũng được mở ra vì chính giảng viên muốn giảng dạy; một khóa học mới đồng nghĩa với việc khoa chuyên môn được mở rộng, ngân sách tăng lên, và quan trọng hơn, giúp giảng viên cập nhật kiến ​​thức trong lĩnh vực của mình. Những xu hướng này phản ánh sự chú trọng đặc biệt vào thông tin. Chúng được hậu thuẫn bởi ngành công nghiệp xuất bản sách giáo khoa cùng các lĩnh vực khác có thể gọi chung là “ngành công nghiệp thông tin”. Thông tin được cung cấp với khối lượng khổng lồ thông qua các thư viện, bách khoa toàn thư và sách vở. Tại các trường đại học, thông tin được truyền tải qua những phương tiện truyền thông mới — bao gồm phim ảnh, hệ thống loa phóng thanh, cùng với sự xuất hiện của đài phát thanh và truyền hình. Giảng viên và sinh viên được đánh giá dựa trên năng lực truyền tải và tiếp nhận thông tin đó. Những công cụ, bảng câu hỏi và các bài kiểm tra trí tuệ đầy tinh vi được sử dụng để xác định vị trí của mỗi sinh viên; rồi chính những sinh viên được chọn lọc đó lại tiếp tục áp dụng các phương thức tương tự lên các thành viên trong đội ngũ giảng viên. Một đội ngũ đông đảo gồm các nhà nghiên cứu và sinh viên đang tập trung vào việc đơn giản hóa ngôn ngữ, giúp người khác học tiếng Anh dễ dàng hơn, đồng thời tạo điều kiện cho nhiều người hơn có thể đọc và viết bằng một ngôn ngữ giản lược. Theo lời của Santayana: “Đọc cái gì không quan trọng, miễn là tất cả mọi người cùng đọc một thứ giống nhau.” Ezra Pound từng dẫn lại nhận xét của một giáo sư người Mỹ: “Đại học không dành cho những cá nhân xuất chúng.”[107] Khi bàn về công tác giảng dạy tại Harvard, Henry Adams đã tóm lược vấn đề bằng một câu khẳng định: “Điều đó là không thể thực hiện được.”[108] Tôi đã cố gắng sử dụng nhất quán thuật ngữ “thông tin” (information), dù thừa nhận rằng từ chính xác hơn phải là “giáo dục” (education). George Gissing từng nhắc đến “đông đảo những người chỉ mới được giáo dục một nửa – một đặc điểm cũng là mối hiểm họa của thời đại chúng ta.” “…giáo dục là điều mà chỉ một số ít người mới có khả năng tiếp nhận; dù bạn có nỗ lực giảng dạy đến đâu, cũng chỉ một tỷ lệ nhỏ người học thực sự hưởng lợi từ tâm huyết nhiệt thành nhất của bạn.”[109] “Việc rêu rao những thành tựu của tri thức nhân loại, đối với tôi, còn tệ hơn cả sự ngây thơ trẻ con; ngày nay, cũng như thuở xưa, chúng ta chỉ biết một điều duy nhất – đó là chúng ta chẳng biết gì cả.”[110]

Mức độ thích nghi tương đối và khác nhau của các ngành học đối với cơ chế truyền tải mang tính kỹ thuật đã đe dọa phá vỡ sự thống nhất của trường đại học. “Trường đại học – khác biệt với trường đào tạo kỹ thuật – không có chức năng nào khác ngoài việc giảng dạy rằng đỉnh cao của năng lượng sống chính là Tư duy, và rằng Trí tuệ – chứ không phải Bản năng – mới là hình thái cao nhất của một Ý chí siêu nhiên.”[111] Các trường đại học dần trở thành một tập hợp những khoa ngành cứng nhắc, luôn bị ám ảnh bởi việc tìm kiếm kinh phí; trong đó, khoa nào chứng minh được sự hữu dụng (hoặc tính chất hời hợt) của mình một cách thuyết phục nhất thì khoa đó sẽ thành công nhất. Các chính phủ đã tỏ ra thiếu nhạy bén trước tầm quan trọng cốt yếu của sự thống nhất cân bằng trong các trường đại học. Thay vào đó, họ lại đáp ứng yêu cầu từ từng ngành học riêng lẻ, dẫn đến việc khái niệm về “sự thống nhất” bị bóp méo, tạo nên một tập hợp rời rạc, thiếu tính nghệ thuật gồm các khoa ngành đang cạnh tranh lẫn nhau – thứ mà ngày nay ta gọi là “trường đại học hiện đại”. Đại học Oxford đã nhận ra mối đe dọa này và thành lập một ủy ban chuyên nghiên cứu về tác động của các khoản tài trợ chính phủ đối với sự cân bằng giữa các ngành học. Có lẽ sẽ có lập luận cho rằng các nhà khoa học xã hội đã thất thế trong cuộc đua giành ngân sách chính phủ, hoặc họ phải chịu thiệt thòi vì những quan điểm cảnh báo về tác hại của sự can thiệp trực tiếp từ chính phủ đối với sức khỏe chính trị của cộng đồng. Tuy nhiên, tôi e rằng cũng giống như các lĩnh vực khác, nếu chính phủ liên bang cung cấp tài trợ, các ngành khoa học xã hội chắc chắn sẽ xuất hiện với những dự án nghiên cứu được xây dựng công phu, hoàn hảo đến mức mà tiền bạc của chính phủ có thể mua được.

Trong bối cảnh đó, ta có thể hiểu được nhận xét của một giảng viên tại Oxford; sau khi giải quyết xong một bài toán vô cùng hóc búa, ông đã thốt lên: “Tạ ơn Chúa, chẳng ai có thể sử dụng kết quả này vào việc gì cả.” Có lẽ hiếm có ngành học nào trong trường đại học có thể khẳng định mình “miễn nhiễm” với áp lực này, và cũng chẳng có trường đại học nào lại không cố gắng biện minh rằng các chương trình đào tạo của mình đều hữu ích theo một cách nào đó.[112] Thói dối trá và thủ đoạn lắt léo nhằm mục đích giành ngân sách đã bao trùm lên các trường đại học; người ta biện hộ rằng các trường đại học rất đáng giá vì chúng giúp bảo vệ đất nước khỏi chủ nghĩa xã hội, hỗ trợ nông nghiệp và công nghiệp, hay góp phần vào các biện pháp quốc phòng. Tất nhiên, chẳng có chuyện đó xảy ra; và mỗi khi những chủ đề này được nhắc đến, chúng ta đều có thể ngửi thấy mùi tanh tưởi như cá chết. Văn hóa không bận tâm đến những vấn đề như vậy. Mục đích của văn hóa là rèn luyện để mỗi cá nhân biết tự quyết định lượng thông tin cần thiết cho bản thân, giúp họ có được sự cân bằng và chừng mực, đồng thời bảo vệ họ khỏi những kẻ cuồng tín— những kẻ dọa rằng Canada sẽ rơi vào tay người Nga nếu người dân không chịu học thêm địa lý, lịch sử, kinh tế hay khoa học. Văn hóa chú trọng vào năng lực của cá nhân trong việc đánh giá các vấn đề dựa trên không gian và thời gian, giúp họ thực hiện những bước đi đúng đắn vào đúng thời điểm. Chính tại đây, bi kịch của văn hóa hiện đại đã nảy sinh, khi các chiêu trò thương mại hóa đã phá hủy ý niệm về thời gian. “Đời sống tinh thần của chúng ta trở nên hỗn loạn, bởi sự tổ chức quá mức trong môi trường bên ngoài đã dẫn đến một trạng thái: chúng ta không còn tư duy nữa.”[113] “Có nhiều lý do để nghi ngờ rằng sùng bái khoa học không hẳn là một sự phát triển lành mạnh— rằng việc theo đuổi kiến ​​thức thuần túy thực dụng dẫn đến sự suy thoái của giống nòi và gây ra nhiều bất ổn; điều này thể hiện rõ cả trong những tác động tức thời đối với đời sống tinh thần của nhân loại, lẫn những hệ lụy vật chất nảy sinh từ sự tiến bộ vượt bậc của loại kiến ​​thức thực dụng đó.”[114] “Xét về lâu dài, tính hữu dụng— cũng như mọi khái niệm khác— chỉ là sản phẩm từ trí tưởng tượng của chúng ta, và rất có thể chính là sự ngu ngốc chí mạng khiến nhân loại một ngày nào đó phải diệt vong” (Nietzsche).

Những hạn chế của văn hóa phương Tây có lẽ có thể được minh họa thông qua lĩnh vực mà tôi tạm gọi là mình có chút am hiểu, đó là các ngành khoa học xã hội. Các nhà khoa học xã hội phải đối mặt với những tập hợp số liệu thống kê khổng lồ. Họ buộc phải diễn giải chúng, hoặc tìm ra các khuôn mẫu hay xu hướng để có thể dự đoán tương lai. Nhờ sử dụng các cỗ máy tính toán tinh vi cùng những kỹ thuật toán học cải tiến, họ có thể xây dựng các công thức để các ngành công nghiệp, doanh nghiệp và chính phủ sử dụng trong việc hoạch định chính sách. Tuy nhiên, sự tinh vi này lại dựa trên giả định rằng có thể dự đoán được tương lai trong những khoảng thời gian ngắn. Công việc trong các ngành khoa học xã hội ngày càng tập trung nhiều hơn vào các vấn đề thời sự, khiến các khoa khoa học xã hội dần biến thành những trường đào tạo báo chí. Khó khăn trong việc xử lý khái niệm thời gian trong lý thuyết kinh tế, cũng như việc tìm cách dung hòa giữa phương pháp tiếp cận tĩnh và động, chính là hệ quả của việc xem nhẹ yếu tố thời gian trong văn hóa phương Tây. Đáng chú ý là câu nói của Keynes rằng “về lâu dài, tất cả chúng ta đều đã chết”, và rằng chúng ta chẳng còn mối quan tâm nào khác ngoài việc sống cho tương lai trước mắt. Thuật ngữ “quy hoạch” (hay lập kế hoạch) thường chỉ được dùng cho những khoảng thời gian ngắn; đối với các giai đoạn dài hạn, khái niệm này—và cả người thực hiện quy hoạch—đều bị nhìn nhận với sự hoài nghi. Tình thế tiến thoái lưỡng nan này đã được Polanyi mô tả rất xác đáng: “Chính sách tự do kinh tế (laissez-faire) được hoạch định, còn bản thân việc hoạch định thì lại không.” Các kết quả đã thể hiện rõ qua nhu cầu về sự can thiệp toàn diện của chính phủ trong những giai đoạn đặc biệt khó khăn. Những biến động theo chu kỳ kinh tế giờ đây đã được thay thế bằng các biện pháp phối hợp tập trung vào việc xây dựng nhà nước phúc lợi và đảm bảo toàn dụng lao động. Trong quá trình giải quyết vấn đề này, chính phủ đã thực hiện các khoản chi tiêu quy mô lớn cho vũ khí và quốc phòng.

Xu hướng tập trung hóa, vốn đi đôi với sự phát triển của một phương tiện truyền thông mới là đài phát thanh, đã thúc đẩy công tác quy hoạch ở một mức độ nhất định trong các lĩnh vực khác. Việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, quyền sở hữu của chính phủ đối với hệ thống đường sắt và năng lượng thủy điện — chẳng hạn như ở Canada hay thông qua cơ quan T.V.A. tại Hoa Kỳ — cùng với công tác kiểm soát lũ lụt, là những minh chứng cho mối quan tâm ngày càng tăng đối với các vấn đề về thời gian; tuy nhiên, về cơ bản, đây vẫn là kết quả từ những tình huống khẩn cấp cấp bách ở hiện tại. Việc suy ngẫm về vị thế của nền văn minh phương Tây vào năm 2000 là điều không tưởng. Mối quan tâm đến năm 1984 chỉ xuất hiện ở những người viết văn châm biếm hoặc các nhà tư tưởng theo chủ nghĩa không tưởng, chứ hoàn toàn không phù hợp với bối cảnh Bắc Mỹ. Dù từng có những nỗ lực ước tính quy mô dân số trong tương lai xa, hay đánh giá trữ lượng năng lượng và tài nguyên khoáng sản, thì trọng tâm vẫn luôn đặt vào các nguồn lực khoa học, kèm theo những hạn chế nhất định do các quy định về thuế thu nhập, chính sách tài chính hoặc những biện pháp ứng phó tạm thời khác. Sự ám ảnh với tư duy tập trung vào hiện tại đã ngăn cản mọi suy xét dựa trên các khái niệm về thời gian và sự trường kỳ. Morley từng viết về mối nguy hiểm của một “xu hướng ngày càng phổ biến: thay thế mọi cách nhìn nhận khác về tiến trình nhân loại bằng một quan điểm chính trị hẹp hòi nhất; đồng thời, biến những hạn chế vốn nảy sinh từ các yêu cầu thực tiễn — vốn chỉ là giới hạn đối với việc áp dụng các nguyên lý chung — thành chính các nguyên lý đó. Quá trình suy giảm niềm tin này không chỉ giới hạn trong những sự kiện lớn lao hay ồn ào của các quốc gia… Nó bắt nguồn từ những nguyên nhân tác động đến toàn bộ tâm thế tư duy, bao trùm lấy chúng ta một bầu không khí làm suy yếu khả năng phán đoán trên mọi phương diện: từ chính trị đến đạo đức, từ triết học cho đến nghệ thuật và tôn giáo.”[115]

Theo thời gian, việc nhà nước quan tâm đến vấn đề suy yếu và xóa bỏ các độc quyền đã được củng cố bằng các lập luận dựa trên cơ sở khoa học — chẳng hạn như nhấn mạnh vào trạng thái cân bằng (tương tự như khái niệm hiến pháp cân bằng mà Hoa Kỳ từng theo đuổi, lấy cảm hứng từ toán học Newton), hoặc nhấn mạnh vào sự tăng trưởng, cạnh tranh và quy luật “kẻ mạnh nhất sẽ tồn tại” theo thuyết Darwin. Mọi nỗ lực thoát khỏi sự kiểm soát của nhà nước đều bị ngăn chặn bởi các loại thuế thừa kế, luật doanh nghiệp và các đạo luật chống độc quyền. Những yêu cầu về tính liên tục trong công nghệ đã được đáp ứng thông qua việc mở rộng nhanh chóng nguyên tắc “trách nhiệm hữu hạn” cùng các cơ chế như hợp đồng thuê dài hạn (nhằm đảm bảo sự ổn định lâu dài); tuy nhiên, chính những điều này lại tạo tiền đề cho sự can thiệp sâu rộng của nhà nước thông qua thuế thu nhập. Hiện nay, người ta vẫn chưa biết rõ mức độ mà các tập đoàn lớn đã ngăn cản việc khai thác các nguồn lực tương lai, ngoại trừ những thông tin trong khuôn khổ các chính sách chung. Một chính sách giá mang tính vơ vét sẽ triệt tiêu những tiềm năng tăng trưởng vô hạn. Một nhà độc quyền thường ưu tiên mở rộng quy mô kinh doanh để đạt được mức lợi nhuận hợp lý, thay vì cố gắng tối đa hóa lợi nhuận tức thời.[116] Việc tổ chức các thị trường và sàn giao dịch tạo điều kiện cho việc đưa ra các dự báo và thực hiện các tính toán; những hoạt động này lại tác động ngược trở lại quá trình sản xuất tức thời, như một nỗ lực nhằm duy trì sự liên tục và ổn định. Tuy nhiên, các hạn chế ngày càng gia tăng, thể hiện rõ qua các chu kỳ kinh doanh và sự phá vỡ các khuôn mẫu thời gian cố định. Thế độc tôn của trạng thái cân bằng cuối cùng đã sụp đổ trong cuộc Đại suy thoái, nhường chỗ cho sự khởi đầu của một hình thái độc tôn mới: nhà nước tập quyền. Sự biến mất của các khuôn mẫu thời gian cố định đã tạo điều kiện cho nhà nước nhanh chóng mở rộng quyền kiểm soát, đồng thời thúc đẩy sự hình thành các hệ tư tưởng mới – điển hình là chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và chính lối sống hiện đại của chúng ta.

Sự bất an phổ quát, vốn bắt nguồn từ nỗi ám ảnh về thời gian, đã dẫn đến nhiều nỗ lực khôi phục các khái niệm về cộng đồng – tương tự như những gì từng xuất hiện trong các nền văn minh cổ xưa. Thời Trung cổ trở nên đầy sức hút đối với các nhà sử học kinh tế, những người theo chủ nghĩa xã hội nghiệp đoàn (guild socialists) và các triết gia, đặc biệt là những ai quan tâm đến tư tưởng của Thánh Thomas Aquinas. “Việc trau chuốt hình thức như một mục đích tự thân là đặc điểm chung của cả chủ nghĩa Lãng mạn lẫn chủ nghĩa Cổ điển, dù hai trào lưu này loại trừ lẫn nhau: người theo chủ nghĩa Lãng mạn trau chuốt hình thức bằng cách tách biệt khỏi thực tại, trong khi người theo chủ nghĩa Cổ điển lại thực hiện điều đó thông qua sự phục tùng truyền thống” (Fausset).[117] Có lẽ chúng ta đã rơi vào trạng thái tê liệt đến mức không còn khả năng quan tâm đến khái niệm “thời lượng” (duration), hoặc chỉ khi đối mặt với áp lực vô cùng cấp bách, chúng ta mới buộc phải nhìn nhận vấn đề này. Sự ngần ngại trong việc đánh giá Đế chế Byzantine có thể xuất phát từ trạng thái tê liệt nói trên, cộng thêm tâm lý bài xích bất kỳ cuộc thảo luận nào về những tiền thân có khả năng liên quan đến mô hình chính quyền Nga. Tuy nhiên, trong truyền thống Hy Lạp, Đế chế Byzantine đặc biệt chú trọng đến hình thức, không gian và thời gian. Ý niệm cộng đồng mà người Hy Lạp xây dựng dựa trên sự liên tục của thời gian, chứ không phải là “một chuỗi các tia sáng tức thời, độc lập với nhau” (Keynes) – kiểu quan niệm vốn thu hút người La Mã và thế giới Kitô giáo phương Tây. “Tính tức thời trong cách thể hiện là kẻ thù tất yếu của quá trình kiến ​​tạo. Những yếu tố sơ khai, đầy mãnh liệt của tâm hồn đã sản sinh ra những lời bộc bạch vốn thường rời rạc và không đồng nhất, tựa như nhịp điệu của chính cảm xúc vậy.”[118] Có một “sự xuất hiện song song, trong tất cả các loại hình nghệ thuật, của một khuynh hướng rời xa một nhu cầu vốn luôn được cảm nhận và coi trọng – dù ở thời điểm đó nó đang chiếm ưu thế hay không – đó chính là khát vọng về một dạng thức liên tục trong hình thức.”[119] Nỗ lực đạt được sự liên tục trong hình thức hàm ý một sự độc lập, thoát khỏi áp lực từ các trường phái, trào lưu và các phương thức biểu đạt nhất thời. Theo cách nói của Cazamian, để duy trì sức sống sáng tạo lâu dài trong nghệ thuật và văn chương, mỗi cá nhân – dù là người viết hay người đọc – cần được trả lại trọn vẹn các quyền tự do của mình.[120]

Wyndham Lewis cho rằng tư duy chạy theo trào lưu là kiểu tư duy phủ nhận thời gian. Những hệ quả từ các bước tiến trong lĩnh vực truyền thông đã được phản ánh qua triết học về thời gian của Bergson, Einstein, Whitehead, Alexander và Russell. Ở Bergson, ta thấy sự tôn vinh đời sống trong khoảnh khắc hiện tại – một đời sống không hướng tới bất cứ điều gì bên ngoài chính nó, cũng chẳng mang giá trị tuyệt đối hay phổ quát nào.[121] Những “trí thức” thời hiện đại “chỉ xem xét mọi sự vật trong dòng thời gian; nghĩa là, họ coi sự vật như một chuỗi các trạng thái riêng biệt, một quá trình ‘trở thành’, một ‘lịch sử’, chứ không bao giờ nhìn nhận nó như một trạng thái trường tồn nằm ngoài dòng thời gian, ẩn sau chuỗi các biểu hiện khác biệt kia.” William James từng viết: “Việc các triết gia kể từ thời Socrates lại tranh cãi xem ai là người khinh thường tri thức về cái riêng nhiều hơn, hay ai tôn sùng tri thức về cái chung nhiều hơn, là điều thật khó hiểu. Suy cho cùng, chẳng phải tri thức đáng quý nhất phải là tri thức về những thực tại giá trị nhất hay sao? Mà liệu có thực tại giá trị nào lại không mang tính cụ thể và cá biệt?”[122] Kiểu tư duy vốn tồn tại từ thời Plato đến Kant – vốn đề cao sự hiện hữu nằm ngoài vòng biến đổi – nay bị coi là biểu hiện của sự suy đồi. Thái độ đương đại này dẫn đến việc triệt tiêu mọi nỗ lực của ý chí cũng như niềm tin vào năng lực cá nhân. Ý thức về sức mạnh và bản năng tự do đã trở nên quá đắt đỏ, để rồi bị thay thế bằng sự độc lập giả tạo trong nền dân chủ.[123] Việc hiện thực hóa nền dân chủ về mặt chính trị luôn luôn khuyến khích kiểu người thôi miên.[124] Những nhà hành vi luận và các chuyên gia kiểm tra tâm lý đang chiếm ưu thế. Theo lời một người trong số họ: “Chúng ta sẽ thật may mắn nếu bài học về kỹ thuật con người mà cuộc chiến tranh đã dạy cho chúng ta được áp dụng một cách trực tiếp và hiệu quả vào các thể chế và hoạt động dân sự của chúng ta” (C. S. Yoakum).[125] Sự thiếu tế nhị và xúc phạm đến lẽ thường này đang dần trở thành một rủi ro nghề nghiệp đối với các nhà tâm lý học. Bản chất của lối sống trong khoảnh khắc và vì khoảnh khắc chính là việc loại bỏ mọi sự tiếp nối cá nhân.[126] Điều mà Spengler gọi là phương Tây kiểu Faust (Faustian West) là kết quả của lối sống dựa trên tư duy và lịch sử, trái ngược với những nền văn minh quan trọng khác vốn mang tính “phi lịch sử”. Sự thù địch đối với thời kỳ Hy Lạp cổ đại xuất phát từ thực tế là tư duy của thời kỳ đó mang tính phi lịch sử và thiếu đi chiều sâu phối cảnh.[127] Trong nghệ thuật, con người cổ điển yêu thích các hình khối hữu hình (plastic), trong khi con người kiểu Faust lại yêu thích âm nhạc.[128] Điêu khắc đã bị hy sinh cho âm nhạc.[129]

Việc tách biệt và xử lý riêng rẽ các giác quan thị giác và xúc giác đã tạo ra sự chia rẽ cả trong nội tâm chủ quan lẫn trong thế giới khách quan bên ngoài.[130] Chúng ta phải tìm cách thoát khỏi, một mặt là nỗi ám ảnh về khoảnh khắc hiện tại, và mặt khác là nỗi ám ảnh về lịch sử. Khi giải phóng bản thân khỏi sự chi phối của thời gian và cố gắng tạo ra sự cân bằng giữa những đòi hỏi của thời gian và không gian, chúng ta có thể tạo ra các điều kiện thuận lợi cho việc quan tâm đến các hoạt động văn hóa. Đối với mục đích của bài viết này, chỉ cần hướng sự chú ý— nhân dịp kỷ niệm 150 năm thành lập một trường đại học trên lục địa này[131]— vào vai trò của trường đại học trong nền văn minh phương Tây là đủ. Các dịp kỷ niệm nhắc nhở chúng ta về ý nghĩa của thời gian. Mặc dù việc chia theo các mốc thập kỷ có thể gây hiểu lầm — chẳng hạn như quy định độ tuổi nghỉ hưu đồng loạt là 65 vốn thiếu nhân văn vì phớt lờ những khác biệt về mặt sinh học — thì cách phân chia này vẫn giúp chúng ta chú ý đến một yếu tố thường bị bỏ quên. Trường đại học, với lịch sử có lẽ còn lâu đời hơn cả nền văn minh Hy Lạp hóa, luôn phản ánh những đặc trưng của chính nền văn minh mà nó phát triển trong đó; đồng thời, thông qua mối liên hệ với tôn giáo và các thể chế chính trị, nó cũng luôn trăn trở với những vấn đề về thời gian cũng như không gian. Tôi xin khép lại bài viết này bằng một lời trích dẫn từ Kinh Thánh: “Dân tộc nào thiếu tầm nhìn, ắt sẽ lụi tàn.”

Xem tiếp phần 4: Vấn đề của không gian

[53] The use of the letters a.d. and b.c. apparently dates from the eighteenth century. Hellenic rationalism might be said to have persisted for 700 years and to have been obscured for 1,200 years. “. . . the longest period of consecutive time in human history on which we can found inductions is, upon the whole, a period of intellectual and moral darkness.” Julien Benda, The Great Betrayal (London, 1928), p. 159.

[54] History “threatens to degenerate from a broad survey of great periods and movements of human society into vast and countless accumulations of insignificant facts, sterile knowledge, and frivolous antiquarianism” (Morley in 1878). Emery Neff, The Poetry of History (New York, 1947), p. 193.

[55] P. A. Sorokin and R. K. Merton, “Social Time: A Methodological and Functional Analysis,” American Journal of Sociology, XLII, 1936-7.

[56] “In general, the rigidity of the Japanese planning and the tendency to abandon the object when their plans did not go according to schedule are thought to have been largely due to the cumbersome and imprecise nature of their language, which rendered it extremely difficult to improvise by means of signalled communication” (Winston Churchill).

[57] R. K. Merton, “The Sociology of Knowledge,” in Twentieth Century Sociology, ed. G. Gurvich and W. E. Moore (New York, 1945), pp. 387-8.

[58] H. W. Garrod, Scholarship, Its Meaning and Value (Cambridge, 1946), p. 42.

[59] Ernst Cassirer, The Problem of Knowledge: Philosophy, Science, and History since Hegel, trans. W. H. Woglom and C. W. Hendel (New Haven, Conn., 1950), pp. 170-3.

[60] Leslie Stephen, History of English Thought in the Eighteenth Century (London, 1876), I, 458.

[61] Cassirer, The Problem of Knowledge, p. 277.

[62] Ibid., p. 251.

[63] See H. and H. A. Frankfort, J. A. Wilson, T. Jacobsen, and W. A. Irwin, The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East (Chicago, 1946).

[64] Empire and Communications (Oxford, 1950).

[65] Cited by Alfred Vagts, A History of Militarism (New York, 1937), p. 16.

[66] See J. T. Shotwell, “The Discovery of Time,” Journal of Philosophy, Psychology, and Scientific Methods, 1915, 198-206, 254-316. It is argued that mathematics made the use of time possible. See F. Thureau-Dangin, “Sketch of a History of the Sexagesimal System,” Osiris, VII. The Sumerian system was developed by crossing the numbers 10 and 6. Babylonian science was weak in geometry whereas the Greek science was strong. The Greeks learned the sexagesimal system through astronomy and discovered the Hindu system with a zero.

[67] J. T. Shotwell, An Introduction to the History of History (New York, 1922), pp. 43-4.

[68] The calendar was apparently organized by Marduk and was under the control of the ruler of Mesopotamia. Frankfort et al., The Intellectual Adventure of Ancient Man, p. 181.

[69] Ibid., pp. 23-5.

[70] Shotwell, An Introduction to the History of History, p. 45.

[71] A new concern with time was evident in Herodotus who presented a history “that neither the deeds of men may fade from memory by lapse of time, nor the mighty and marvellous works wrought partly by the Hellenes, partly by the Barbarians, may lose their renown.” See also Thucydides’ reasons for writing history.

[72] See J. K. Fotheringham, “The Metonic and Callippic Cycles,” Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, LXXXIV, 384; also B. D. Meritt, The Athenian Calendar in the Fifth Century (Cambridge, Mass., 1928), pp. 72, 102, 122, 126.

[73] The calendar was controlled by the college of pontifices. Of 192 days in a year on which people could be called together only 150 were left after ruling out days falling on market days, the last day of the Roman eight-day week, and days of seasonal games. An intercalary month was inserted in February every two years to bring the linear year into harmony with the solar year but in the early second century b.c. the pontifices obtained the right to insert it at will. The magisterial year for purposes of litigation, public contracts, and the like was changed according to their interests. These abuses were brought to an end by Caesar and the days added to the year by him as dies fasti were possibly intended as meeting days. See L. R. Taylor, Party Politics in the Age of Caesar (Berkeley, Calif., 1949), pp. 79-80.

[74] Franz Cumont, Astrology and Religion among the Greeks and Romans (New York, 1912), pp. 162-5.

[75] J. G. Frazer, Adonis, Attis, Osiris: Studies in the History of Oriental Religion (London, 1906), p. 200.

[76] R. L. Poole, Chronicles and Annals: A Brief Outline of Their Origin and Growth (Oxford, 1926), p. 26.

[77] R. L. Poole, Lectures on the History of the Papal Chancery Down to the Time of Innocent III (Cambridge, 1915), p. 38.

[78] See R. L. Poole, “The Beginning of the Year in the Middle Ages,” Proceedings of the British Academy, X.

[79] A. P. Usher, A History of Mechanical Inventions (New York, 1929); also Lewis Mumford, Technics and Civilization (New York, 1934).

[80] M. P. Nilsson, Primitive Time-reckoning (London, 1920).

[81] L. T. Hogben, From Cave Painting to Comic Strip (London, 1949), pp. 103 ff.; see also Etienne Hajnal, “Le rôle social de l’écriture et l’évolution européenne,” Revue de l’Institut de Sociologie, 1934.

[82] Byzantine policy also had implications for the French. The Edict of Nantes was supported by an illustration of tolerance told by Jacques-Auguste de Thou (1533-1617) in Continuation of the History of His Time, to the effect that the Pope visited Constantinople in 526 to plead against the persecution of Arianism. See A. A. Vasiliev, Justin the First: An Introduction to the Epoch of Justinian the Great (Cambridge, Mass., 1950), pp. 220-1.

[83] C. H. McIlwain, Constitutionalism, Ancient and Modern (Ithaca, N.Y., 1940), p. 124.

[84] See Benjamin Farrington, Head and Hand in Ancient Greece: Four Studies in the Social Relations of Thought (London, 1947).

[85] N. S. Timasheff, An Introduction to the Sociology of Law (Cambridge, Mass., 1939), p. 207.

[86] Coulton Waugh, The Comics (New York, 1947).

[87] Archibald Forbes, Souvenirs of Some Continents (London, 1894).

[88] Matthew Josephson, The Robber Barons: The Great American Capitalists, 1861-1901 (New York, 1934), p. 27.

[89] Cited by L. M. Salmon, The Newspaper and the Historian (New York, 1923), p. 29.

[90] Brand Whitlock, Forty Years of It (New York, 1925), p. 157.

[91] Matthew Josephson, The President Makers, 1896-1919 (New York, 1940), p. 145.

[92] Oswald Garrison Villard, Fighting Years: Memoirs of a Liberal Editor (New York, 1939), p. 151.

[93] Vagts, A History of Militarism, p. 173.

[94] Wyndham Lewis, Time and Western Man (London, 1927), p. 28.

[95] John Maynard Keynes, Two Memoirs (London, 1949), pp. 96-7.

[96] J. B. Bury, A History of Freedom of Thought (London, 1928), p. 227.

[97] W. R. Inge, Diary of a Dean, St. Paul’s 1911-1934 (London, 1950), pp. 193-198.

[98] J. B. Bury, The Idea of Progress, an Inquiry into Its Origin and Growth (London, 1920), p. 175.

[99] William Albig, Public Opinion (New York, 1939), p. 220.

[100] S. Kracauer, From Caligari to Hitler (Princeton, N.J., 1947), pp. 297-8. “The camera’s possibility of choosing and presenting but one aspect of reality invites it to the worst kinds of deceit.” The Journals of André Gide, trans. Justin O’Brien, IV (New York, 1951), 91.

[101] Amiel, Journal intime, June 17, 1852.

[102] Ilka Chase, Past Imperfect (New York, 1942), p. 236. For a reference to the breath-taking feats of tight-rope walking to avoid any possible offence by the major networks see ibid., p. 234.

[103] George Gissing, The Private Papers of Henry Ryecroft (London, 1914), p. 287.

[104] Norman Hapgood, The Changing Years: Reminiscences (New York, 1930).

[105] E. L. Godkin, Reflections and Comments, 1865-1895 (New York, 1895), p. 157.

[106] Ibid., p. 202.

[107] The Letters of Ezra Pound, 1907-1941, ed. D. D. Paige (New York, 1950), p. xxiii.

[108] Ibid., p. 338.

[109] George Gissing, The Private Papers of Henry Ryecroft, p. 70.

[110] Ibid., p. 178.

[111] Henry Adams, The Degradation of the Democratic Dogma (New York, 1919), p. 206.

[112] For example, the teaching that “intellectual activity is worthy of esteem to the extent that it is practical and to that extent alone. . . . the man who loves science for its fruits commits the worst of blasphemies against that divinity.” Benda, The Great Betrayal, p. 121. The scholar’s defeat “begins from the very moment when he claims to be practical.” Ibid., p. 151.

[113] Albert Schweitzer, The Decay and the Restoration of Civilization (London, 1932), p. 32.

[114] Thorstein Veblen, The Place of Science in Modern Civilization and Other Essays (New York, 1919), p. 4.

[115] John, Viscount Morley, On Compromise (London, 1921), p. 6.

[116] J. M. Clark, Alternative to Serfdom (New York, 1948), p. 65.

[117] E. E. Kellett, Fashion in Literature (London, 1931), p. 282.

[118] Louis Cazamian, Criticism in the Making (New York, 1929), p. 72.

[119] Ibid., p. 64.

[120] Ibid., p. 129. The novelists Smollett, Fielding, Sterne, Richardson, Defoe, and the cockney artist Hogarth all had “an intimate connection with early journalism, sharing its time-sense as a series of discrete moments, each without self-possession, as well as its notion of the ‘concrete’ as residing in the particular entity or event sensorily observed.” Milton Klonsky, “Along the Midway of Mass Culture,” Partisan Review, April, 1949, p. 351.

[121] Lewis, Time and Western Man, p. 27.

[122] Benda, The Great Betrayal, pp. 78-80.

[123] Lewis, Time and Western Man, p. 316.

[124] Ibid., p. 42.

[125] Cited ibid., p. 342.

[126] Ibid., p. 29.

[127] Ibid., p. 285.

[128] Ibid., p. 295.

[129] Ibid., p. 299.

[130] Ibid., p. 419. For a discussion of the effects of printing on music see Constant Lambert, Music Ho! A Study of Music in Decline (London, 1934).

[131] This paper was presented at the University of New Brunswick in 1950.