RỄ SỒI

Phương Bắc khói bụi

Từ lâu, người ta vẫn thường nói rằng có hai con đường chính dẫn ra khỏi London: con đường ngắn hơn chạy về phía nam, còn con đường dài hơn chạy về phía bắc. Ở phía nam thủ đô, chẳng có mấy thứ đáng xem—ngoại trừ Dover, nơi có các chuyến phà nối liền với lục địa châu Âu. Ngược lại, hành trình về phía bắc kéo dài hơn một nghìn cây số. Tất nhiên, ở miền Viễn Tây nước Mỹ hay vùng Viễn Đông nước Nga, khoảng cách này có lẽ chẳng đáng kể; nhưng đối với một người London, việc ngồi sau tay lái suốt cả ngày—từ sáng sớm đến tận đêm khuya—cũng giống như đang đi đến tận cùng thế giới vậy. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở khoảng cách. Cũng không đơn thuần là vì “Con đường lớn phương Bắc” (Great North Road) băng qua một ranh giới—thuật ngữ mà người Anh vẫn thường dùng để chỉ sông Tweed, con sông vốn là ranh giới lịch sử giữa Anh và Scotland. Quan trọng hơn, con đường dài này còn vượt qua một ranh giới khác—một ranh giới không được đánh dấu chính thức nhưng lại hiện hữu vô cùng rõ rệt; đó không phải là ranh giới địa lý hay hành chính, mà là ranh giới về kinh tế – xã hội. Chính sự phân chia này đã tách nước Anh thành hai cực: phương Bắc và phương Nam.

Trong tâm thức người Anh, phương Bắc là vùng đất của những “nhà máy tăm tối, đầy vẻ quỷ quái”. Đó là một “rừng” ống khói nhà máy cùng những khu nhà ở công nhân san sát, nhuốm màu muội than đen kịt như những viên than bùn, nơi cuộc sống bị đè nặng bởi bao nỗi nhọc nhằn. Đây là vùng đất của các nhà máy dệt, mỏ than, xưởng thép và các bến đóng tàu. Nó bao gồm Manchester, Newcastle, Lancashire và Yorkshire—trái tim công nghiệp của nước Anh, nơi tên gọi của các thị trấn và hạt vẫn còn gợi nhắc về thời hoàng kim khi nơi đây từng là “công xưởng của thế giới”.

“Ở đâu có muội than, ở đó có tiền,” các ông chủ của những “nhà máy tăm tối, đầy vẻ quỷ quái” ấy từng nói như vậy. Thế nhưng, dù phương Bắc từng là nơi tạo ra phần lớn của cải vật chất, thì phương Nam mới thực sự là trung tâm của sự giàu sang và quyền lực. Chính điều này đã khơi nguồn cho sự ác cảm giữa hai miền.

Tại các quán rượu ở Anh, người ta thường đùa vui bằng những câu chuyện về người Ireland; còn tại các câu lạc bộ ở thủ đô, những người đến từ Liverpool hay Manchester thường trở thành mục tiêu cho những kiểu đùa tương tự.

Đối với những kẻ hợm hĩnh ở London, một người mang giọng vùng Lancashire hay Yorkshire vẫn bị coi là tầng lớp bình dân, bất kể địa vị xã hội hay sự giàu có của họ ra sao. (Vì nước Anh gần như chẳng còn giai cấp nông dân nào, nên nếu muốn tìm kiếm “tầng lớp thấp kém” thì còn biết nhìn vào đâu ngoài vùng miền Bắc khói bụi?) Thế nhưng, miền Nam có thể quay lưng với các đô thị lớn, lãng mạn hóa cuộc sống nông thôn như một bài thơ về sự tồn tại của con người, và đề cao lối làm việc nghiệp dư—tất cả là nhờ miền Bắc đã gánh vác mọi công việc “bẩn thỉu” thay cho họ!

Ngược lại, người miền Bắc cũng đáp trả những kẻ coi thường mình bằng thái độ tương xứng. Họ tự hào sâu sắc về lao động của bản thân và khinh miệt những kẻ chẳng tạo ra được gì, chỉ biết hưởng lợi từ thành quả lao động của người khác. Họ trân trọng những bàn tay thô ráp, chai sần—lấm lem muội than và dầu máy—và coi công nghiệp nặng là công việc đáng tự hào nhất đối với một người đàn ông.

Chẳng hạn, Newcastle nổi tiếng với ngành kỹ thuật cơ khí và đóng tàu. Một công ty Mỹ từng xây dựng nhà máy sản xuất nước hoa tại đây; dù dễ dàng tuyển được lao động nữ, họ lại gặp khó khăn lớn khi tìm kiếm những người có kỹ năng phổ biến nhất tại thành phố này: thợ thiết lập máy công cụ. Ngay cả khi đưa ra mức lương cao hơn, họ vẫn chẳng thu hút được mấy ai sẵn sàng làm một công việc bị coi là “phù phiếm”—loại công việc mà người ta sẽ thấy xấu hổ nếu phải thừa nhận với bạn bè hay người quen…

Miền Bắc được coi là cái nôi của Cách mạng Công nghiệp, với Manchester là trung tâm khởi nguồn. Tại sao thành phố ảm đạm này—nơi người dân địa phương vẫn nói rằng “bên ngoài lúc nào cũng như tháng Mười Một”—lại trở thành trung tâm sản xuất dệt may toàn cầu? Có vài lý do cho điều đó. Đây là nơi đặt động cơ hơi nước của Watt. Nơi đây cũng sở hữu tiền thân của đường sắt: một mạng lưới các kênh đào nông, tạo điều kiện thuận lợi và tiết kiệm để vận chuyển bông từ Mỹ (thông qua Liverpool) và than đá từ Yorkshire. Và còn phải kể đến những cơn mưa phùn dai dẳng—dù khiến cư dân Manchester dễ mắc bệnh thấp khớp, nhưng chính kiểu thời tiết này lại góp phần tạo nên danh tiếng công nghiệp cho thành phố. Độ ẩm thường xuyên giúp sợi dệt trở nên bền chắc và mảnh hơn. Kết quả là, dưới làn mưa Manchester, những ống khói của các nhà máy dệt mọc lên san sát như nấm.

Đó chính là Manchester mà Friedrich Engels, khi ấy 22 tuổi, lần đầu đặt chân đến vào năm 1842. Là con trai của một chủ xưởng dệt người Đức, ông được gia đình cử vượt eo biển Manche sang Anh để tích lũy kinh nghiệm kinh doanh. Tuy nhiên, Friedrich lại ấp ủ những hoài bão khác. Ông vốn đã tham gia vào các cuộc tranh luận triết học trên mặt báo Rheinische Zeitung và từng gặp gỡ tổng biên tập của tờ báo này là Karl Marx. Dẫu vậy, chuyến đi đến Manchester vẫn khơi gợi sự tò mò và phấn khích trong lòng chàng thanh niên Engels. Suy cho cùng, đây chính là trung tâm lớn đầu tiên trên thế giới về sản xuất tư bản quy mô lớn — nơi giai cấp vô sản đang bắt đầu bước lên vũ đài của cuộc đấu tranh giai cấp. (Chính vào năm 1842, Manchester đã trở thành tâm điểm của một cuộc tổng đình công do công nhân ngành dệt tại Lancashire phát động.)

Nhà máy Victoria Mills, nơi Engels đến để học hỏi kinh nghiệm, hiện vẫn còn tồn tại; ngày nay, nơi đây sản xuất loại vải chuyên dùng để đóng sách. Tại đó, chàng thanh niên người Đức đã gặp một cô gái Ireland 19 tuổi — một nữ công nhân kéo sợi tên là Mary Burns. Họ nhanh chóng tìm thấy tiếng nói chung — và không chỉ đơn thuần vì một người Đức như ông thấy giọng Ireland của cô gái này dễ hiểu hơn là phương ngữ địa phương vùng Lancashire. Mary trở thành người dẫn đường tận tâm nhất cho Friedrich tại các khu vực sinh sống của tầng lớp công nhân ở Manchester, đồng thời là một trợ thủ đắc lực trong các công trình nghiên cứu của ông.

Cùng với cô em gái 15 tuổi, Mary làm việc tại xưởng kéo sợi suốt 12 giờ mỗi ngày (với mức lương 10 shilling tức là nửa bảng Anh mỗi tuần), chưa kể đến việc mỗi ngày cô còn phải dành trọn ba tiếng đồng hồ đi bộ từ nhà ở số 18 phố Cotton đến nhà máy và ngược lại. Mỗi lần đến thăm, Engels không khỏi kinh ngạc khi thấy dù đã vất vả như vậy, cô vẫn còn đủ sức dẫn ông đi khắp các khu ổ chuột ở Manchester, đưa ông đến các hội nhóm công nhân, và cùng ông tham dự những buổi diễn thuyết vào Chủ nhật tại “Hall of Science” (Hội trường Khoa học)—một trong những thư viện đầu tiên dành cho giai cấp công nhân tại thành phố này.

Tóm lại, nữ công nhân kéo sợi tại nhà máy Victoria Mills này không chỉ đơn thuần là một người dẫn đường không thể thiếu. Câu chuyện cuộc đời của chính cô đã trở thành một phần tư liệu mà Engels thu thập được tại Manchester, sau đó được ông sử dụng để viết nên cuốn sách đầu tay của mình: Tình cảnh giai cấp công nhân Anh. Mary Burns vẫn luôn là người bạn đồng hành trung thành của Engels cho đến cuối đời.

So với bất kỳ thành phố nào khác ở Anh, Manchester đã trải qua quá trình tái thiết quy mô lớn, khiến hầu như không còn dấu vết nào của những địa điểm gắn liền với thời kỳ Engels sống tại đây. Đối diện Bệnh viện Mắt, trên một tòa nhà ký túc xá đại học, có gắn một tấm biển kỷ niệm màu xanh hình tròn với dòng chữ: “Friedrich Engels (1820–1895), nhà xã hội học, triết gia, nhà văn. Từng sống tại số 6 Thorncliffe Grove, nơi trước đây tọa lạc tại vị trí này.”

“Bên kia cây cầu, đập vào mắt người nhìn là những đống rác rưởi, chất bẩn, bùn lầy và tàn tích nằm trong các khoảng sân dọc theo bờ cao phía bên trái; những ngôi nhà chồng chất lên nhau, và vì địa thế dốc đứng, người ta có thể nhìn thấy một phần của từng căn nhà. Tất cả đều nhuốm màu bồ hóng, đổ nát và cũ kỹ, với những ô cửa kính vỡ vụn cùng khung cửa xiêu vẹo; phía sau là những tòa nhà nhà máy cũ kỹ trông chẳng khác nào các doanh trại.” Mô tả này, được viết vào những năm 1840, xét trên nhiều phương diện vẫn có thể áp dụng cho Manchester ngày nay—đặc biệt là tại phố Cotton, nơi chị em nhà Burns từng sinh sống. Dọc theo một con kênh đầy rác thải và váng bẩn là hàng loạt xưởng sản xuất bị bỏ hoang cùng những dãy nhà gạch đen kịt vì bồ hóng; cửa sổ thì vỡ nát, còn cửa ra vào thì bị đóng kín bằng những tấm ván. Mọi thứ ở đây dường như đều bị bỏ hoang, chỉ còn chờ ngày bị phá dỡ. Thế nhưng, khi quan sát kỹ hơn, người ta không khỏi ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng những tòa nhà tưởng chừng như “đã chết” ấy thực chất vẫn có người ở. Thỉnh thoảng, thấp thoáng đâu đó, ta lại bắt gặp bóng dáng con người.

Những người thất nghiệp. Tất nhiên, kiểu người này không chỉ có ở Manchester. Nhưng tại miền Bắc—nơi các ngành công nghiệp truyền thống lâu đời chiếm ưu thế, và nơi công việc từ lâu đã mang một ý nghĩa đạo đức đặc biệt—thì tình trạng thất nghiệp lại gây ra nỗi đau nhức nhối hơn bất cứ nơi nào khác.

“Trên bờ trái sông Medlock là Hulme, một khu vực rộng lớn dành cho tầng lớp lao động… Ở những nơi mật độ xây dựng dày đặc, nhà cửa xuống cấp nghiêm trọng—gần như sắp sụp đổ—còn ở những khu vực thưa dân hơn, công trình dù mới hơn nhưng phần lớn vẫn chìm trong cảnh nhếch nhác, bẩn thỉu. Dù ở đâu, nhà cửa cũng nằm trên nền đất ẩm ướt, và ở cả hai nơi, người ta đều có thể bắt gặp những tầng hầm đang có người sinh sống.” – Engels đã viết những dòng đó chỉ cách đây một dặm, tại Câu lạc bộ Albert,” Peter Thomson, đồng sáng lập Trung tâm Quyền lợi Cư dân Hulme, giải thích. Chính quyền Manchester hiện nay tự hào rằng thành phố này đã nỗ lực xóa bỏ các khu ổ chuột hiệu quả hơn bất kỳ nơi nào khác tại Anh. Những khu ổ chuột ở Hulme là một trong những nơi đầu tiên bị phá bỏ để thay thế bằng các tòa chung cư cao tầng. Thế nhưng, Peter Thomson kể tiếp, một câu chuyện tựa như cổ tích đen tối—hay đúng hơn là một cơn ác mộng—đã bắt đầu. Bi kịch của Hulme không hề lùi vào quá khứ; trái lại, nó đã tái sinh dưới một hình hài mới, với cường độ dữ dội và nhức nhối hơn xưa.

Vào cuối thập niên 1960, Hulme được tái thiết. Nhìn từ xa, nơi đây trông như một khu dân cư hiện đại—chắc chắn không ai gọi đó là khu ổ chuột. Nhưng ấn tượng ban đầu ấy chỉ là sự đánh lừa. Hulme vẫn mãi là nơi nó từng là: một “hố rác” của Manchester, đáy cùng của xã hội. Khi đi xin việc, cư dân ở đây vẫn tránh nhắc đến nơi mình sinh sống. Bất cứ ai có thể rời khỏi Hulme đều tìm cách thoát đi ngay khi có cơ hội; chỉ những người không còn lựa chọn nào khác mới phải ở lại. Trong các khu nhà cao tầng được xây dựng thay thế cho những khu ổ chuột cũ, số lượng các “gia đình có vấn đề” ngày càng tăng—họ là những mảnh đời bị gạt ra bên lề, như cặn bã nhân loại bị đào thải bởi guồng quay không ngừng nghỉ của một thành phố công nghiệp.

Tuy nhiên, chẳng có gì bí ẩn ở đây cả. Khu Hulme mới, theo một nghĩa nào đó, đã được định sẵn để trở thành một vực thẳm xã hội. Nơi đây được thiết kế với các căn hộ chỉ gồm một phòng—nói cách khác, dành cho những gia đình khốn cùng nhất. Nó trở thành điểm đến cho những cư dân bị di dời từ các khu ổ chuột khác ở Manchester—những nơi bị phá dỡ muộn hơn Hulme. Như đã đề cập trước đó, chẳng ai tự nguyện chuyển đến đây cả. Hơn nữa, những tòa nhà này—nơi trú ẩn cuối cùng của các “gia đình có vấn đề”—sử dụng kiểu thiết kế “lối đi ngoài trời” (deck access). Cư dân không vào nhà qua hành lang bên trong, mà đi dọc theo các lối đi lộ thiên chạy thành từng tầng dọc theo các bức tường bên ngoài. Hệ quả là, mọi người đều đi lại ngay bên dưới cửa sổ của nhau, khiến mọi bi kịch cá nhân đều trở thành chuyện công khai, đau đớn mà ai cũng có thể chứng kiến. Trước khi các khu ổ chuột bị phá dỡ, người dân ở Hulme cũng sống trong cảnh chật chội, luôn trong tầm mắt của nhau; nhưng khi đó, họ còn gắn kết với nhau bằng các mối quan hệ cộng đồng và dòng tộc. Hàng xóm láng giềng quen chia sẻ những gian khó trong cuộc sống, con cái thì sống gần cha mẹ. Tất cả những sợi dây liên kết này đều bị cắt đứt trong quá trình tái định cư, tạo thêm một tầng bi kịch nữa cho Hulme: sự tha hóa và tách biệt. Tôi đã tận mắt thấy những khu nhà mà hơn bốn mươi phần trăm cư dân là các bà mẹ đơn thân hoặc người cao tuổi sống một mình, và khoảng sáu mươi phần trăm phải phụ thuộc vào phúc lợi xã hội.

Với dân số 15.000 người, Hulme là nơi có tỷ lệ tội phạm và nghiện rượu cao nhất toàn thành phố Manchester. Trong số cư dân tại đây, tỷ lệ tự tử cao gấp bảy lần, và tỷ lệ các nạn nhân của những vụ đâm chém thì gấp 43 lần so với mức trung bình cả nước.

Chính tại Hulme, trong một xưởng sửa chữa nhỏ bé, hai đối tác đầy may mắn — Rolls và Royce, những người sau này sáng lập nên hãng xe hơi nổi tiếng thế giới — đã bắt đầu sự nghiệp của mình. Trẻ em địa phương đi học trên những con phố mang tên họ. Có lẽ điều này nhằm gieo vào lòng các em niềm tin vào những phép màu — tựa như tấm vé số may mắn mà đôi khi số phận ban tặng cho những đứa con bị bỏ rơi nhất của mình.

Ngôi trường phổ thông tại Hulme chẳng có gì đặc biệt — điển hình cho các trường học ở những khu vực dành cho tầng lớp lao động. Những bức tường xuống cấp, lớp học thì chật cứng, với đông đảo học sinh và giáo viên là người da đen. Tuy nhiên, nơi đây lại là một đối tượng nghiên cứu vô giá về hệ thống giáo dục — và rộng hơn là hệ thống giai cấp — tại nước Anh. Trường có 1.700 học sinh theo học; điều đáng kinh ngạc là chưa từng có một học sinh tốt nghiệp nào bước chân vào đại học. Đây có lẽ là khía cạnh đau lòng nhất trong cuộc sống tại Hulme. Nỗi đau buồn, sự nghèo đói và gian khó bám rễ tại đây được truyền lại như một mã di truyền cho các thế hệ sau, khiến họ ngay từ đầu đã bị định sẵn thân phận là những người bị xã hội gạt ra bên lề.

Thật vậy, ở Manchester ngày nay, người ta luôn được gợi nhớ đến tác giả của cuốn Tình cảnh giai cấp công nhân Anh. Những cội rễ của các vấn đề kinh tế – xã hội định hình nên cuộc sống của người lao động Anh ngày nay được bộc lộ rõ ​​nét nhất tại miền Bắc.

Những đặc điểm riêng biệt của phong trào lao động Anh — với truyền thống lâu đời và quy mô quần chúng rộng khắp — thể hiện rất rõ tại đây. Các công đoàn có lịch sử từ thế kỷ trước, hiện quy tụ hơn một nửa tổng số người làm công ăn lương. Xét theo tiêu chí này, nước Anh đứng trước cả Hoa Kỳ và Nhật Bản.

Truyền thống lâu đời nhìn chung là nguồn sức mạnh cho phong trào lao động Anh, nhưng đôi khi, nó cũng trở thành điểm yếu. Điều này đặc biệt đúng khi xét đến cơ cấu tổ chức lỗi thời của các công đoàn, vốn thường chia nhỏ lực lượng lao động tại nơi làm việc thành những nhóm biệt lập. Vấn đề không chỉ nằm ở chỗ khoảng một nửa trong số gần năm trăm công đoàn trên cả nước có dưới một nghìn thành viên—những tàn dư từ các phường hội và hiệp hội nghề nghiệp cũ (chẳng hạn như nhóm 875 thợ cắt nỉ làm mũ hay 114 thợ chế tạo nhạc cụ bằng đồng cho các ban nhạc quân đội). Vấn đề cốt lõi là theo thời gian, các hình thức và phương thức lao động đã tiến hóa, khiến cho những ranh giới cứng nhắc giữa các ngành nghề trở nên ngày càng phức tạp và lỗi thời.

Hệ quả là, thay vì tập trung hoàn toàn vào cuộc đấu tranh giữa lao động và tư bản, ba nghìn quan chức công đoàn chuyên trách cùng hai trăm nghìn đại diện công đoàn tại cơ sở buộc phải dành phần lớn thời gian và công sức cho cái gọi là “phân định phạm vi công việc” (demarcation) — tức là các tranh chấp xem ngành nghề nào, và do đó là công đoàn nào, có quyền độc quyền thực hiện một nhiệm vụ cụ thể. Chẳng hạn, nếu một nồi hơi chạy bằng khí đốt tại một gia đình ở Anh bị hỏng, kỹ thuật viên được gọi đến sửa có thể kiểm tra các đường ống, van và đầu đốt, nhưng lại không được phép nối lại một sợi dây điện bị đứt ở công tắc—bởi vì, theo thỏa thuận với công đoàn thợ làm nồi hơi, chỉ thành viên của công đoàn thợ điện mới có thẩm quyền thực hiện việc đó. Tại bất kỳ nhà máy luyện kim nào ở Anh, lực lượng lao động bị chia tách thành hàng chục công đoàn khác nhau; điều này không chỉ cản trở việc linh hoạt điều phối nhân lực trong quá trình hiện đại hóa sản xuất, mà còn làm suy yếu sức ép tập thể mà người lao động có thể tạo ra đối với giới tư bản.

Nguyên lý “chia để trị” từ lâu đã phục vụ lợi ích của các giai cấp thống trị tại Anh. Nó được áp dụng không chỉ đối với các dân tộc tại các thuộc địa mà còn với chính giai cấp vô sản ngay tại trung tâm đế quốc. Những siêu lợi nhuận từ đế quốc đã tạo điều kiện để xoa dịu bộ phận lao động có tay nghề cao nhất ở Anh bằng các khoản ưu đãi, từ đó nuôi dưỡng một “tầng lớp quý tộc lao động” vốn thiên về thỏa hiệp. Vào đầu những năm 1970, chính phủ Bảo thủ của Edward Heath đã cố gắng kiềm chế phong trào đình công thông qua Đạo luật Quan hệ Công nghiệp (Industrial Relations Act). Đạo luật này cấm các cuộc đình công khởi phát từ cấp cơ sở—tức là những cuộc đình công không có sự phê chuẩn từ các thủ lĩnh công đoàn. Kết quả là, năm công nhân bến tàu tại London đã phải ngồi tù tại nhà tù Pentonville. Tuy nhiên, cuộc trấn áp nhắm vào nhóm “Pentonville Five” (năm người tại Pentonville) đã khơi dậy làn sóng phẫn nộ dữ dội trong công chúng. Một cuộc khủng hoảng chính trị nổ ra, cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền Heath và sự trở lại nắm quyền của Công đảng.

Khi giành lại quyền lực vào đầu thập niên 1980, Đảng Bảo thủ (Tories) đã tiếp nối lộ trình trước đó của họ. Đạo luật Việc làm (Employment Act), do Margaret Thatcher trình lên Quốc hội, được thiết kế nhằm hạn chế sức mạnh của phong trào lao động. Đạo luật này cấm những người không làm việc tại một cơ sở cụ thể tham gia vào các hàng rào biểu tình (picket lines) tại đó. Trên thực tế, điều này đặt các hoạt động biểu tình đoàn kết—chẳng hạn như việc công nhân đường sắt ủng hộ thợ mỏ, hay công nhân ngành kỹ thuật hỗ trợ công nhân ngành thép—vào thế bất hợp pháp. Điều này tạo điều kiện cho chính quyền truy tố hình sự các nhà hoạt động công đoàn, đồng thời gây áp lực tài chính lên các công đoàn thông qua các vụ kiện và tiền phạt. Tóm lại, nó chuyển dịch cuộc xung đột giữa lao động và tư bản sang lĩnh vực tư pháp—một môi trường vốn tập trung đông đảo những cá nhân thuộc tầng lớp thượng lưu, những người tốt nghiệp từ Oxford và Cambridge, và cũng là nơi mà vị thế của giai cấp thống trị được củng cố vững chắc nhất.

Các công đoàn cũng phải tuân thủ một quy định mới: những quyết định quan trọng—như việc phát động đình công—không được thực hiện theo hình thức tập thể, mà phải thông qua ý kiến ​​cá nhân; không phải bằng cách bỏ phiếu công khai, mà bằng văn bản gửi qua đường bưu điện. Đây là một hành động trực tiếp nhằm mục đích chia rẽ lực lượng lao động: ý tưởng ở đây là nếu người lao động quyết định đình công theo kiểu cá nhân thay vì tập thể, thì việc đe dọa hoặc gây hoang mang cho từng cá nhân sẽ trở nên dễ dàng hơn, đồng thời khiến các nhà hoạt động khó lòng tập hợp được đông đảo mọi người.

Xem tiếp phần sau: Dầu chống lại than