RỄ SỒI

Dầu chống lại than

Những khu mỏ bị bỏ hoang. Cỏ dại mọc bao phủ các đường ray rỉ sét và những đống xỉ than, nơi lũ trẻ lấm lem đang nô đùa. Những dãy nhà nhỏ tồi tàn chen chúc nhau—nếu không nhờ những dây quần áo phơi bên ngoài, có lẽ chúng đã hòa lẫn vào nhau thành một khối xám xịt, chẳng thể phân biệt nổi. Vài cửa tiệm bị đóng kín bằng những tấm ván gỗ. Những người đàn ông ngồi bất động trước bậc thềm nhà. Bao trùm lên tất cả là bầu không khí tiêu điều và tuyệt vọng.

Thật kinh ngạc khi thấy các khu vực khai thác mỏ truyền thống ở miền bắc Vương quốc Anh và miền nam Nhật Bản lại giống nhau đến thế! Việc những người thợ mỏ có điều kiện làm việc và lối sống tương đồng là điều dễ hiểu—nhưng số phận của họ cũng giống nhau một cách đáng kinh ngạc! Cả hai đều là những quốc gia hải đảo, chủ yếu dựa vào việc chế biến nguyên liệu thô nhập khẩu. Đối với mỗi nước, khai thác than từng là ngành chủ đạo—nếu không muốn nói là ngành duy nhất—trong lĩnh vực công nghiệp khai khoáng nội địa.

Ngay sau chiến tranh, ngành công nghiệp than của Vương quốc Anh đã được quốc hữu hóa. Những người thợ mỏ hoan nghênh việc chuyển các mỏ than sang sở hữu nhà nước, đón nhận điều đó với tinh thần trách nhiệm sâu sắc và ý thức về nghĩa vụ đối với quốc gia. Vào thời điểm đó, giới cầm quyền không ngớt lời ca ngợi những người thợ mỏ—và điều này hoàn toàn có cơ sở: trong những năm tháng khó khăn nhất của nước Anh, họ đã đóng góp quyết định vào công cuộc tái thiết hậu chiến, giúp vực dậy nền kinh tế và giảm bớt tình trạng thất nghiệp.

Đến giữa thập niên 1950, hơn 700.000 thợ mỏ Anh đã nâng sản lượng than hàng năm lên 220 triệu tấn. Nếu ngành công nghiệp than được phép tiếp tục phát triển—với trữ lượng đã được kiểm chứng cùng đội ngũ lao động lành nghề—thì nhu cầu năng lượng của nước Anh vẫn có thể được đáp ứng phần lớn từ các nguồn tài nguyên trong nước. Hơn nữa, sự gia tăng giá dầu vào đầu thập niên 1970 sẽ không gây ra cú sốc đau đớn đến vậy cho nền kinh tế Anh. Tuy nhiên, trước khi bàn đến vấn đề đó, cần lưu ý một điểm khác: giới tư bản Anh đã khéo léo tận dụng cả việc quốc hữu hóa các mỏ than lẫn lòng yêu nước của những người thợ mỏ trong những năm ngay sau chiến tranh để phục vụ lợi ích riêng của mình. Các chủ mỏ đã nhận được những khoản bồi thường cao quá mức, đồng thời dễ dàng đẩy gánh nặng chi phí tất yếu của việc hiện đại hóa sản xuất than sang cho ngân sách nhà nước. Nhà nước, ngược lại, đã đảm bảo cung cấp than giá rẻ cho các doanh nghiệp tư nhân trong giai đoạn khó khăn nhất của họ. Thế nhưng, tất cả những điều đó cũng không ngăn cản được giới cầm quyền đặt dấu chấm hết đầy cưỡng ép cho ngành công nghiệp than của Anh, ngay khi các tập đoàn dầu mỏ quốc tế cùng nhau chống lại nó.

Năm 1950, dầu mỏ chiếm 10% tổng lượng tiêu thụ nhiên liệu tại Vương quốc Anh. Đến năm 1960, con số này tăng lên 25%, và tới năm 1970, nó đạt mức 45% — sự gia tăng tiêu thụ dầu mỏ này, tất nhiên, diễn ra ngay trên cái giá phải trả của ngành than. Công suất lọc dầu tăng gần gấp ba, trong khi sản lượng than sụt giảm một nửa. Hai phần ba số mỏ than bị đóng cửa, và số lượng công nhân mỏ cũng giảm gần hai phần ba. Khoảng nửa triệu gia đình làm nghề khai thác mỏ mất đi kế sinh nhai. Những khu vực công nghiệp rộng lớn dần lụi tàn, như thể vừa hứng chịu một trận dịch bệnh thời trung cổ.

Điều này gợi nhớ biết bao đến những gì tôi từng tận mắt chứng kiến ​​tại quần đảo Nhật Bản! Trong thời kỳ hậu chiến, chính những người thợ mỏ đã góp phần vực dậy nền kinh tế Nhật Bản từ đống đổ nát. Thế nhưng, từ đầu thập niên 1960 trở đi, các vùng khai thác mỏ bắt đầu bị gọi bằng cái tên đầy cay đắng: “vùng đất mặt trời lặn”.

Cũng trong khoảng thời gian đó — với quy mô tương tự như tại Vương quốc Anh — số lượng công nhân mỏ ở Nhật Bản đã sụt giảm, và sản lượng than cũng rơi vào đà suy giảm. Giới chức trách tại Tokyo chỉ biết buông xuôi bất lực: chẳng thể làm gì khác được! Họ cho rằng ngành công nghiệp than đã trở thành nạn nhân của tiến bộ khoa học và công nghệ. Than không còn khả năng cạnh tranh với dầu mỏ. Và vì nhiên liệu lỏng — dù phải nhập khẩu từ nơi xa xôi — vẫn rẻ hơn nhiên liệu rắn trong nước, nên ngành công nghiệp than buộc phải bị loại bỏ, các doanh nghiệp buộc phải chuyển sang sử dụng dầu mỏ.

Các công nhân mỏ từng cảnh báo chính phủ và giới lãnh đạo doanh nghiệp rằng, Nhật Bản không hề sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào đến mức có thể liều lĩnh phá bỏ ngành công nghiệp khai thác duy nhất mà mình có. Dù việc gia tăng tiêu thụ dầu mỏ là điều khó tránh khỏi, nhưng điều đó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc phải hủy hoại ngành công nghiệp than.

Khi các thợ mỏ tập trung tại thủ đô để tổ chức một cuộc tuyệt thực quy mô lớn trước trụ sở bộ, các bài bình luận trên báo chí và đài truyền hình tại Tokyo đại loại như sau: “Bằng cách chống lại cuộc cách mạng năng lượng và cố gắng áp đặt loại nhiên liệu của thời kỳ trước lên đất nước, các thợ mỏ Nhật Bản đang hành xử ích kỷ và phi lý chẳng khác nào những người Luddite ở Anh – những kẻ từng đập phá máy móc để cản trở cuộc Cách mạng Công nghiệp.” Tôi nhớ lại những lập luận này về sau, khi chứng kiến ​​Tokyo rơi vào tâm điểm của một “cuộc khủng hoảng năng lượng”. Sự mong manh của nền kinh tế Nhật Bản đột ngột bộc lộ với sức công phá đáng báo động.

Cả quốc gia nhận ra, với nỗi lo âu ngày càng lớn, rằng sự tồn tại của khu vực công nghiệp đang phát triển thần tốc – tựa như một bào thai gắn liền với cơ thể mẹ qua sợi dây rốn mỏng manh – lại phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến đường hàng hải từ Vịnh Ba Tư. Với mức tiêu thụ dầu khổng lồ – khoảng 300 triệu tấn mỗi năm – Nhật Bản chỉ có thể dự trữ lượng dầu đủ dùng trong vài ngày. Báo chí Tokyo đã thảo luận về các biện pháp khẩn cấp mà chính phủ có thể thực hiện trong trường hợp nguồn cung bị cắt đứt đột ngột. Một trong những đề xuất đó, chẳng hạn, là huy động các đơn vị quân đội để khai thác lại những mỏ than đã bị bỏ hoang để cung cấp than trong nước cho các nhà máy điện, ít nhất là các nhà máy phục vụ nhu cầu khẩn cấp.

Như vậy, sự say sưa với “cuộc cách mạng năng lượng” đã nhường chỗ cho cơn đau đầu cay đắng từ một “cuộc khủng hoảng năng lượng”. Vương quốc Anh cũng phải đối mặt với những hệ quả này—mặc dù có lẽ không ở mức độ quá cực đoan.

Việc giải thoát ngành năng lượng quốc gia khỏi quyền lực tùy tiện của các tập đoàn dầu khí quốc tế cùng những âm mưu đầu cơ của họ hóa ra lại khó khăn hơn nhiều so với lúc mới rơi vào vòng lệ thuộc đó. Những nạn nhân của sự phụ thuộc phiến diện vào nhiên liệu lỏng nhập khẩu không chỉ bao gồm các khu vực khai thác than đã ngừng hoạt động và nửa triệu thợ mỏ Anh mất việc làm; mà toàn bộ nền kinh tế quốc gia cũng phải chịu thiệt hại. Giá nhiên liệu nhập khẩu tăng vọt đã đẩy nhanh đáng kể đà tăng chung của chi phí sinh hoạt.

Phải thừa nhận rằng, sau “cuộc khủng hoảng năng lượng”, tỷ trọng dầu trong cơ cấu năng lượng của Vương quốc Anh bắt đầu giảm, trong khi nhu cầu về than trong nước lại tăng lên—đến đầu thập niên 1980, nhu cầu này gần như ngang bằng với dầu. Tuy nhiên, các thợ mỏ Anh vẫn phải đấu tranh để đảm bảo một tương lai rõ ràng cho ngành của mình.

Việc phát hiện ra các mỏ dầu ở Biển Bắc không làm giảm đi vai trò của than với tư cách là một trong những nguồn năng lượng thiết yếu của Vương quốc Anh. Hơn nữa, không giống như hoạt động khai thác dầu—vốn bị chi phối bởi vốn nước ngoài—ngành công nghiệp than vẫn nằm hoàn toàn dưới sự kiểm soát của chính phủ Anh và dựa vào thiết bị, công nghệ trong nước.

Cần nhấn mạnh thêm một điểm nữa: khác với dầu mỏ, nguồn cung than không thể chỉ đơn giản bật lên hay tắt đi như vòi nước. Không chỉ cần có trữ lượng đã được kiểm chứng, ngành này còn cần một lực lượng lao động—một đội ngũ phải thường xuyên được bổ sung bằng những nhân lực trẻ mới. Ngay cả với trình độ cơ giới hóa hiện nay trong khai thác than, công việc tại các gương than vẫn phụ thuộc rất lớn vào con người—vào sự gắn kết chuyên môn được tôi luyện qua nhiều năm. Để thu hút thế hệ trẻ đến với các mỏ than, ngành công nghiệp than Anh cần phải có một tương lai được đảm bảo; công việc gian khổ của những người thợ mỏ phải được đền đáp xứng đáng với tầm quan trọng thiết yếu của nó đối với quốc gia. Đây chính là mục tiêu hàng đầu mà Công đoàn Thợ mỏ Quốc gia (National Union of Mineworkers) xác định trong cuộc đấu tranh của mình.

Thật vậy, công việc và cuộc sống thường nhật của những người thợ mỏ Anh và Nhật Bản có nhiều điểm tương đồng; mục tiêu trong các cuộc đấu tranh của họ cũng vậy, và ngay cả những đòn tấn công nhắm vào họ từ phía các đối thủ giai cấp—những kẻ cáo buộc họ tìm cách ngăn cản tiến bộ khoa học kỹ thuật, hoặc thậm chí là thiếu lòng yêu nước—cũng chẳng khác nhau là mấy.

Hãy cử một triết gia đến London, nhưng đừng cử một nhà thơ. Hãy đưa một triết gia đến đây, đặt ông ấy giữa phố Cheapside; ông ấy sẽ học được nhiều điều ở đó hơn là từ tất cả sách vở tại Hội chợ Sách Leipzig mới nhất. Khi những dòng người cuộn trào xung quanh, một đại dương tư tưởng mới sẽ trỗi dậy trong tâm trí ông. Tinh thần vĩnh cửu bao trùm nơi đây sẽ hiển hiện với ông; những bí mật sâu kín nhất của trật tự xã hội sẽ được phơi bày; bàn tay ông sẽ chạm vào nhịp đập của thế giới—bởi nếu London là bàn tay phải của thế giới—một bàn tay phải linh hoạt và đầy sức mạnh—thì con đường chạy từ Sở Giao dịch đến phố Downing có thể được xem như động mạch của nó.

Nhưng đừng cử một nhà thơ đến London. Sự nghiêm trọng ảm đạm, sự đơn điệu đến ngột ngạt, nhịp điệu chuyển động máy móc, và ngay cả niềm vui cũng trở nên cằn cỗi—một London luôn hối hả không ngừng như thế sẽ bóp nghẹt trí tưởng tượng và xé nát trái tim con người.

Heinrich Heine (Đức). Tự truyện. 1888

Xem tiếp phần sau: Thành phố ngụ ngôn