Giới thiệu của DatPP: mỗi hành động của chúng ta đều được thúc đẩy bằng nhiều động lực cùng lúc, mà Bentham gọi là các lò xo. Bản thân các lò xo không tốt và không xấu, nhưng chúng ta thường vô thức hoặc cố ý gọi chúng bằng những từ ngữ mang tính đạo đức – ca ngợi hoặc lên án. Bài viết này sẽ giúp ta nhìn thấu hiện tượng đó, thấy được các lò xo của mọi người và chính ta, để tránh bẫy thao túng, để biết cách thuyết phục, để có hành xử khôn ngoan và hiệu quả.

Bài viết hơn 200 năm trước của triết gia người Anh Jeremy Bentham, được Seth Godin và Claude AI tóm tắt lại bằng ngôn ngữ hiện đại. Rất khai sáng và hữu ích.

1. Tư tưởng trung tâm

Hai trăm năm trước, nhà triết học người Anh Jeremy Bentham đã xuất bản một cuốn sách nhỏ lạ lùng và tham vọng. Đó không phải là một tác phẩm triết học vĩ đại. Nó mang tính thực tiễn hơn: một bản đồ về động cơ của con người.

Cái nhìn sâu sắc của ông trông có vẻ đơn giản, và ngày nay nó vẫn có sức mạnh như năm 1817:

Mọi hành động của con người đều được thúc đẩy bởi việc theo đuổi khoái lạc hoặc tránh né nỗi đau. Không có ngoại lệ. Và những từ ngữ chúng ta chọn để mô tả những xung lực này – ví dụ gọi ai đó là “thận trọng” hay “hèn nhát”, “tham vọng” hay “tham lam” – sẽ tiết lộ nhiều hơn về người nói, hơn là về người được mô tả.

Đây là một cuốn sách về những từ ngữ và những xung lực (drive) đó. Nó nói về cỗ máy vô hình đằng sau mọi quyết định bạn đưa ra, mọi lập luận bạn có, và mọi phán xét bạn dành cho người khác. Một khi bạn nhìn thấy cỗ máy này, bạn sẽ không thể quên nó. Và khi nhìn thấy nó, mọi thứ sẽ thay đổi — cách bạn lãnh đạo, cách bạn thuyết phục, cách bạn hiểu bản thân và cách bạn thể hiện lòng khoan dung với người khác.

***

Bentham gọi những lực thúc đẩy chúng ta là “lò xo hành động” (spring of action). Hình ảnh ẩn dụ này mang tính cơ học và có chủ đích. Một cái lò xo, khi bị nén, sẽ phải bung ra. Nó không có lựa chọn nào khác. Và theo quan điểm của Bentham, chúng ta cũng vậy — thực sự là không có cách khác. Chúng ta luôn hướng tới điều gì đó mà ta tin rằng sẽ mang lại khoái lạc, hoặc tránh xa điều gì đó mà ta tin rằng sẽ mang lại nỗi đau.

Đây không phải là sự hoài nghi. Đây là kỹ thuật. Nếu bạn muốn hiểu tại sao mọi người làm những gì họ làm — trong phòng họp, trong gia đình, trong chính trị, trong nghệ thuật — bạn cần hiểu những lò xo này. Và nếu bạn muốn thay đổi hành vi — của chính bạn hoặc của bất kỳ ai khác — bạn cần làm việc cùng với những lò xo, chứ không phải chống lại chúng.

Vấn đề là, chúng ta đã xây dựng một vốn từ vựng khổng lồ được thiết kế để che khuất những lò xo này hơn là làm sáng tỏ chúng. Vốn từ vựng đó là chủ đề lớn thứ hai của Bentham, và đó là nơi mà tác phẩm của ông trở nên thực sự nguy hiểm—nguy hiểm đối với bất kỳ ai đang hòng kiếm lợi từ sự nhầm lẫn về động cơ của con người.

2. Mười bốn cái lò xo

Bentham đã xác định mười bốn thể loại cơ bản của khoái lạc và đau khổ. Ông lập luận rằng mọi động cơ của con người đều bắt nguồn từ một hoặc nhiều loại này. Danh sách này không hướng đến sự tao nhã, mà hướng đến tính đầy đủ.

Chúng đây, sau khi được dịch sang ngôn ngữ hiện đại:

Lò xo: Điều gì thúc đẩy chúng ta hướng tới (hoặc tránh xa)

1. Vị giác: Khoái lạc của thức ăn, đồ uống và vị giác. Niềm vui thể xác đơn giản nhất.
2. Tình dục: Ham muốn tình dục và sự thỏa mãn của nó. Một trong những xung năng mạnh mẽ nhất và bị lên án nhiều nhất.
3. Các giác quan: Khoái lạc thể xác nói chung – sự ấm áp, thoải mái, vẻ đẹp được cảm nhận qua thị giác, thính giác, xúc giác.
4. Giàu có: Khoái lạc của sở hữu, lấy được và tiêu xài. Tiền bạc như là tiềm năng được lưu trữ.
5. Quyền lực: Khoái lạc của ảnh hưởng, quyền uy và khả năng định hình kết quả.
6. Sự tò mò: Khoái lạc của việc học hỏi, khám phá, hiểu biết. Sự ngứa ngáy muốn hiểu các thứ.
7. Thuộc về: Khoái lạc của tình bạn, sự kết nối, được yêu mến và được chào đón.
8. Danh tiếng: Khoái lạc của việc được người khác đánh giá cao. Nỗi đau khi bị người khác nghĩ xấu.
9. Lòng mộ đạo: Khoái lạc và nỗi sợ hãi liên quan đến thần thánh, đến bổn phận tôn giáo và phán xét của vũ trụ.
10. Lòng thương cảm: Khoái lạc khi thấy người khác thành công. Nỗi đau khi chứng kiến ​​sự đau khổ.
11. Lòng thù hận: Mặt trái của lòng thương cảm: sự thỏa mãn khi thấy kẻ thù đau khổ, hoặc khi trừng phạt hành vi sai trái.
12. Sự thoải mái: Tránh né lao động. Sự thôi thúc hướng tới sự nghỉ ngơi, thoải mái và con đường ít trở ngại nhất.
13. Tự bảo tồn (sinh tồn): Tránh né tổn hại về thể chất, nguy hiểm và cái chết.
14. Lòng tự tôn (self-regard): Mong muốn chung về hạnh phúc của bản thân, bao gồm tất cả những điều trên.

Hãy lưu ý vài điều về danh sách này. Thứ nhất, nó không đưa ra bất kỳ phán xét đạo đức nào. Ham muốn quyền lực được liệt kê cùng với lòng thương cảm. Việc né tránh nỗ lực nằm cạnh nỗi sợ cái chết. Bentham không nói lò xo nào là cao thượng và lò xo nào là thấp hèn. Ông chỉ nói rằng tất cả chúng đều tồn tại, trong mỗi người, mọi lúc.

Thứ hai, hãy lưu ý rằng hầu hết các hành động của con người đều liên quan đến nhiều lò xo hoạt động đồng thời. Tình yêu, chẳng hạn, không bao giờ chỉ là Lò xo 2 (tình dục). Nó là sự kết hợp của ham muốn, sự thuộc về, lòng thương cảm, danh tiếng, và đôi khi cả quyền lực. Người quyên góp từ thiện một cách phô trương được thúc đẩy bởi lòng thương cảm (Lò xo 10), nhưng cũng bởi danh tiếng (Lò xo 8), và có thể bởi việc né tránh tội lỗi (Lò xo 9). Đó không phải là đạo đức giả. Đó là cách con người hoạt động.

Thứ ba, hãy lưu ý rằng không có lò xo nào được gọi là “ác”. Không có cái nào được gọi là “đức hạnh”. Mỗi lò xo, không ngoại lệ, đều có thể tạo ra những hành động mà chúng ta ngưỡng mộ và những hành động mà chúng ta lên án. Cùng một xung năng hướng tới quyền lực sẽ tạo nên bạo chúa mà cũng tạo nên người sáng lập – người xây nên gì đó làm thay đổi thế giới. Cùng một xung năng hướng tới sự dễ dàng có thể tạo nên sự lười biếng cũng tạo ra giải pháp kỹ thuật tao nhã giúp giảm bớt công việc không cần thiết cho hàng ngàn người.

Bản thân các lò xo là trung tính. Điều đáng quan tâm là hậu quả của chúng.

3. Ba tên gọi cho mọi thứ

Đây là chỗ mà Bentham có ý tưởng cách mạng và thực sự hữu ích.

Ông nhận thấy rằng đối với hầu hết mọi động cơ của con người, ngôn ngữ của chúng ta không chỉ cung cấp một tên gọi mà ít nhất là ba tên gọi, và tên gọi mà bạn chọn sẽ ra phán quyết ngay cả trước khi phiên tòa bắt đầu:

Ca ngợi (từ ngữ khen ngợi)	Trung tính (từ ngữ ngay thật)	Tiêu cực (từ ngữ lên án)
Thận trọng	Cẩn thận về tiền bạc	Keo kiệt
Tham vọng	Quyết đoán	Tham quyền lực
Tiết kiệm	Kinh tế	Bủn xỉn
Kiên định	Quyết tâm	Ngoan cố
Hào phóng	Tiêu xài tự do	Lãng phí
Nhiệt huyết	Nhiệt tình	Cuồng tín
Can đảm	Chấp nhận rủi ro	Liều lĩnh
Thành kính	Sùng đạo	Mê tín
Trắc ẩn	Cảm thông	Ủy mị
Sáng suốt	Phản biện	Hay phán xét
Tự tin	Tự mãn	Kiêu ngạo
Viễn kiến	Giàu trí tưởng tượng	Ảo tưởng

Trong mỗi hàng, hành vi bên dưới đều giống hệt nhau. Điều duy nhất thay đổi là từ ngữ, và cùng với đó là phán quyết.

Bentham gọi đây là vũ khí nguy hiểm nhất trong kho vũ khí hùng biện, và ông đã đúng. Khi một chính trị gia gọi việc cắt giảm thuế là “trách nhiệm tài chính” và một đối thủ gọi chúng là “sự ban phát cho người giàu”, họ đang mô tả cùng một chính sách. Họ chỉ đơn giản là chọn các cột khác nhau. Khi một người sáng lập công ty khởi nghiệp được các nhà đầu tư coi là “có tầm nhìn” và bị những người hoài nghi coi là “ảo tưởng”, thì hành vi bên dưới – một niềm tin bất thường về tương lai – hoàn toàn không thay đổi.

Quan sát quan trọng nhất mà Bentham đưa ra về ba cột này là: từ ngữ trung tính (cột giữa) hầu như luôn khan hiếm. Ngôn ngữ của chúng ta bị quá tải bởi những từ ngữ khen ngợi và từ ngữ chỉ trích, và nghèo nàn một cách trầm trọng khi nói đến những từ ngữ ngay thật, mang tính mô tả. Điều này không phải là ngẫu nhiên. Nó phản ánh thực tế rằng mọi người hiếm khi nói về động cơ mà không muốn gây ảnh hưởng đến phán xét của người nghe về chúng.

Sự thiếu hụt ngôn ngữ trung tính tự nó là một luận điểm. Điều này khiến việc thảo luận về động cơ của con người mà không thiên vị gần như là điều không thể.

4. Cuộc chiến ngôn từ

Một khi bạn hiểu cấu trúc ba cột, bạn sẽ bắt đầu thấy nó ở khắp nơi. Và bạn sẽ bắt đầu thấy nó được sử dụng như một vũ khí.

Bentham đã xác định một cơ chế mà ông gọi là “định kiến ​​do lợi ích sinh ra”. Nó hoạt động như sau: bất cứ khi nào ai đó có lợi ích trong kết quả của một phán quyết, lợi ích đó sẽ vô thức bóp méo lựa chọn từ ngữ của họ. Không bóp méo sự thật, mà bóp méo lời nói của họ. Sự thật có thể hoàn toàn chính xác. Nhưng cột mà họ chọn từ vựng của mình—ca ngợi, trung tính, hoặc lên án—sẽ chắc chắn phục vụ lợi ích của họ.

Điều này xảy ra trong mọi lĩnh vực của đời sống con người:

Trong chính trị: Cùng một chương trình, là “đầu tư vào tương lai của chúng ta” hoặc “chi tiêu vô độ của chính phủ”. Cùng một lập trường về nhập cư, là “nhân ái” hoặc “ngây thơ”. Cùng một chính sách thương mại, là “bảo vệ người lao động” hoặc “chủ nghĩa bảo hộ”. Không bên nào nói dối. Họ chỉ chọn cột.

Trong kinh doanh: Sa thải công nhân là “tối ưu hóa quy mô” hoặc “cắt giảm lực lượng lao động”. Tăng trưởng mạnh mẽ được hiểu là “mở rộng quy mô” hoặc “đốt tiền”. Giá cao được hiểu là “định vị cao cấp” hoặc “ép giá”. Những người chọn từ ngữ sẽ chọn kết quả của cuộc tranh luận.

Trong đời sống cá nhân: Tính thận trọng của bạn bè bạn được hiểu là “nhạy cảm”. Tính thận trọng của chính bạn được hiểu là “chỉ đang cẩn thận”. Tính thận trọng của đối thủ bạn được hiểu là “nhút nhát”. Việc chi tiêu của người yêu bạn được hiểu là “chăm sóc bản thân” khi bạn chấp thuận và “nuông chiều bản thân” khi bạn không chấp thuận. Hành vi không thay đổi. Mối quan hệ đã thay đổi.

Trên phương tiện truyền thông: Một cuộc biểu tình được hiểu là “cuộc tuần hành” hoặc “đám đông”. Một nhà lãnh đạo được hiểu là “quyết đoán” hoặc “độc đoán”. Một công ty được hiểu là “đột phá” hoặc “liều lĩnh”. Nếu tin tức trông có vẻ khách quan, thì thường chỉ đơn giản là luân phiên giữa các cột thay vì vượt ra ngoài phạm vi đó.

***

Phiên bản sâu xa nhất của thủ đoạn này là điều mà Bentham gọi là sử dụng từ ngữ như “lá sung”—tìm một cái tên ca ngợi cho một động cơ mà, nếu gọi bằng tên ngay thật thì sẽ gây xấu hổ.

Hãy xem xét từ “siêng năng”. Nếu được mô tả một cách ngay thật thì sẽ là ham muốn tiền bạc, và mang một sự kỳ thị. Vì vậy, chúng ta tô vẽ cho nó. Chúng ta gọi ham muốn tích lũy của cải là “siêng năng”. Chúng ta ca ngợi “đạo đức làm việc”. Nhưng như Bentham đã nhận xét một cách chua chát, không ai thực sự mong muốn lao động vì chính bản thân nó. Điều họ mong muốn là những gì lao động tạo ra: của cải, địa vị, an ninh. “Siêng năng” là một uyển ngữ—một chiếc lá sung ca ngợi dùng để che đậy ham muốn tiền bạc.

Đây không phải là một điểm tầm thường. Điều đó có nghĩa là khi chúng ta ca ngợi “làm việc chăm chỉ”, chúng ta thường vô thức ca ngợi ham muốn giàu có đồng thời lên án chính ham muốn đó khi nó xuất hiện không che đậy. Vị CEO “làm việc 80 giờ một tuần” được ngưỡng mộ. Còn kẻ “yêu tiền” thì bị nghi ngờ. Có thể họ là cùng một người, được thúc đẩy bởi một cùng một lò xo.

5. Không có động cơ nào vốn dĩ tốt hay xấu

Đây có lẽ là luận điểm khó chịu nhất của Bentham, và cũng là luận điểm quan trọng nhất.

Chúng ta thường có thói quen gọi một số động cơ là đức hạnh và một số khác là tội lỗi. Lòng thương cảm là tốt. Tham lam là xấu. Lòng trắc ẩn là cao thượng. Lợi ích cá nhân là thấp hèn. Bentham lập luận rằng toàn bộ khuôn khổ này là mâu thuẫn và nguy hiểm.

Động cơ là một cái lò xo. Lò xo là một lực. Lực thì không đạo đức hay vô đạo đức. Nó chỉ đơn giản là đẩy. Điều quan trọng—điều duy nhất quan trọng—là lực đẩy đó dẫn đến đâu. Hậu quả của hành động mà động cơ tạo ra là gì?

Hãy xem xét lòng thương cảm, điều mà chúng ta theo phản xạ gọi là tốt. Lòng thương cảm của cha mẹ dành cho con cái có thể khiến họ che chở đứa trẻ khỏi mọi hậu quả, tạo ra một người không thể hoạt động trong thế giới. Lòng thương cảm của cử tri đối với một câu chuyện hấp dẫn có thể khiến họ ủng hộ một chính sách gây hại cho hàng ngàn người. Lòng thương cảm, nếu không được dẫn dắt bởi phán xét, thì không phải là đức hạnh. Nó là sự ủy mị có hậu quả.

Giờ hãy xem xét lợi ích cá nhân, điều mà chúng ta thường phản xạ bằng cách gọi là đáng ngờ. Một doanh nhân xây dựng một công ty để làm giàu có thể tuyển dụng hàng ngàn người, phục vụ hàng triệu người và tạo ra của cải để tài trợ cho các bệnh viện và trường học. Một nhà khoa học theo đuổi một khám phá vì vinh quang cá nhân có thể cứu sống vô số người. Lợi ích cá nhân, được định hướng thông qua các thể chế liên kết lợi ích cá nhân với lợi ích công cộng, không phải là điều xấu. Nó là động lực của nền văn minh.

Quan điểm của Bentham không phải là động cơ là không quan trọng. Mà là động cơ là đơn vị sai trong phân tích đạo đức. Hậu quả mới là đơn vị đúng. Và những nhãn mác chúng ta gán cho động cơ—”đức hạnh”, “tội lỗi”, “cao thượng”, “hèn hạ”—không phải là mô tả của thực tại. Chúng là những nước đi trong một trò thuyết phục.

***

Điều này có một hàm ý thực tiễn triệt để. Nếu không có động cơ nào vốn dĩ là xấu, thì việc hiểu động cơ của ai đó không nên là điểm kết thúc của phân tích, mà là điểm khởi đầu. Khi bạn phát hiện ra ai đó hành động vì lợi ích cá nhân, bạn vẫn chưa khám phá ra điều gì hữu ích. Bạn cần biết: họ đã làm gì, và hậu quả là gì?

Khi một đồng nghiệp ủng hộ một dự án nhằm tăng cường sự nổi tiếng của họ, việc sự nổi tiếng là một phần động cơ của họ không nói lên điều gì về việc dự án đó có phải là một ý tưởng hay hay không. Khi một chính trị gia ủng hộ một chính sách mà mang lại lợi ích cho các nhà tài trợ của họ, việc có lợi ích đó không nói lên điều gì về việc chính sách đó có khôn ngoan hay không. Bạn phải xem xét hậu quả.

Những người có phản xạ lên án động cơ đang né tránh công việc khó khăn hơn là đánh giá kết quả. Từ “ích kỷ” có rất nhiều sức nặng trong vốn từ vựng đạo đức của chúng ta—và phần lớn sức nặng đó là không chính đáng.

6. Tại sao chúng ta lại có nhiều từ để chỉ trích hơn là để miêu tả

Bentham nhận thấy một sự bất đối xứng đáng chú ý trong ngôn ngữ. Đối với hầu hết mọi động cơ của con người, có nhiều từ mang tính tiêu cực (từ chỉ trích) hơn từ mang tính ca ngợi (từ khen ngợi), và cả hai loại này đều nhiều hơn so với từ trung tính. Tại sao?

Như mọi khi, câu trả lời của ông đặc trưng bởi sự thẳng thắn: con người thường có động cơ lên ​​án người khác hơn là khen ngợi họ. Sự lên án phục vụ lợi ích cá nhân thường xuyên hơn và mạnh mẽ hơn so với khen ngợi.

Hãy nghĩ về những lúc bạn dùng đến một từ chỉ trích. Bạn dùng nó khi hành vi của người khác đe dọa lợi ích của bạn, mâu thuẫn với quan điểm của bạn hoặc cạnh tranh với mục tiêu của bạn. Bạn dùng nó khi bạn muốn tập hợp người khác chống lại kẻ thù chung. Bạn dùng nó khi bạn muốn cảm thấy mình chính trực, điều này tự nó đã là khoái lạc (Lò xo 11: sự ác cảm có thể mang lại sự thỏa mãn sâu sắc).

Bây giờ hãy nghĩ về những lúc bạn dùng từ khen ngợi. Bạn dùng lời khen khi muốn điều gì đó từ người khác, khi muốn duy trì liên minh, hoặc khi hành vi của ai đó phù hợp với lợi ích của bạn. Lời khen có tính công cụ. Nó phục vụ một mục đích.

Những từ ngữ trung tính hoàn toàn không có mục đích gì cả—đó chính là lý do tại sao chúng hiếm gặp. Một mô tả trung tính về hành vi của ai đó không tập hợp đồng minh cũng không lên án kẻ thù. Nó không làm cho người nói cảm thấy chính nghĩa. Nó không thúc đẩy bất kỳ chương trình nghị sự nào. Nó chỉ đơn thuần mô tả. Và sự mô tả đơn thuần, trong một thế giới của những lợi ích cạnh tranh, là một thứ vô dụng.

Đó là lý do tại sao ngôn ngữ của chính trị, kinh doanh, truyền thông và xung đột cá nhân lại chứa đựng rất nhiều sự phán xét. Đó không phải là sự thất bại của giao tiếp, mà là tính năng. Ngôn ngữ đã phát triển để phục vụ lợi ích của người sử dụng, và sự phán xét phục vụ lợi ích hiệu quả hơn nhiều so với sự mô tả.

Người có thể tìm ra từ ngữ trung tính—người có thể mô tả một động cơ mà không khen ngợi hay lên án nó—có một lợi thế thực sự. Họ có thể nhìn rõ hơn, suy nghĩ cẩn thận hơn và thuyết phục trung thực hơn. Nhưng điều đó đòi hỏi nỗ lực liên tục, bởi vì sức hút của vốn từ vựng chỉ trích là vô cùng lớn.

7. Động cơ phức hợp: cách các lò xo hoạt động cùng nhau

Không ai bị thúc bởi một lò xo đơn lẻ. Động lực thực sự của con người luôn là một sự kết hợp – một sự pha trộn của nhiều lò xo, với tỷ lệ khác nhau, tạo ra một lực tổng hợp thúc đẩy chúng ta hành động.

Bentham đã minh họa điều này bằng một số ví dụ vẫn còn sống động cho đến ngày nay:

Khoái lạc của việc uống rượu không chỉ đơn thuần là về vị (Lò xo 1). Chúng bao gồm sự ấm áp về thể chất của trạng thái say (Lò xo 3), niềm vui của sự đồng hành (Lò xo 7), và sự cảm thông và tình cảm tốt đẹp đối với những bạn nhậu (Lò xo 10). Đó là lý do tại sao uống rượu một mình và uống rượu với bạn bè là những trải nghiệm khác nhau về cơ bản, ngay cả khi rượu giống nhau.

Tình yêu không bao giờ chỉ là ham muốn tình dục (Lò xo 2). Nó kết hợp ham muốn với sự thuộc về (Lò xo 7), sự cảm thông (Lò xo 10), niềm vui được người mình yêu ngưỡng mộ (Lò xo 8), và đôi khi thậm chí là sự tò mò (Lò xo 6) – mong muốn hiểu biết một người khác một cách trọn vẹn. Việc giản lược tình yêu chỉ còn là tình dục không chỉ là đơn giản hóa, mà là một mô tả không chính xác về các lò xo liên quan.

Tình yêu công lý là sự kết hợp của bản năng tự bảo vệ (Lò xo 13 – chúng ta muốn sống trong một xã hội công bằng vì sự an toàn của chính mình), lòng thương cảm (Lò xo 10 – chúng ta đau khổ khi thấy người khác bị đối xử bất công), và lòng căm thù (Lò xo 11 – chúng ta cảm thấy hài lòng khi kẻ phạm tội bị trừng phạt). Một người đấu tranh cho công lý đồng thời vừa vị kỷ, vừa giàu lòng trắc ẩn, lại vừa có tính trừng phạt. Cả ba lò xo hoạt động cùng một lúc.

Tình yêu tự do kết hợp bản năng tự bảo vệ (Lò xo 13 – chúng ta muốn được tự do khỏi quyền lực tùy tiện), lòng thương cảm (Lò xo 10 – chúng ta quan tâm đến tự do của người khác), lòng căm thù (Lò xo 11 – chúng ta phẫn nộ với những kẻ lạm dụng quyền lực), và thậm chí cả tình yêu đối với chính quyền lực (Lò xo 5 – bản thân việc tham gia vào công việc quản trị là một hình thức gây ảnh hưởng).

***

Hiểu rằng động cơ là sự kết hợp của nhiều yếu tố chứ không phải chỉ là yếu tố đơn lẻ sẽ làm tan biến nhiều lập luận đạo đức phổ biến nhất. Khi ai đó hỏi liệu một nhà từ thiện “thực sự” hành động vì lòng hào phóng hay vì mong muốn có danh tiếng, câu trả lời là: cả hai. Luôn luôn là cả hai. Bản thân câu hỏi đã gây nhầm lẫn, bởi vì nó giả định rằng động cơ phải thuần khiết mới là có thật.

Động cơ không bao giờ thuần khiết. Và việc đòi hỏi sự thuần khiết là một vũ khí—một động thái phê phán được thiết kế để làm mất uy tín một hành động bằng cách phơi bày một trong những thành phần kém tốt đẹp hơn của nó. Người nói “anh ta chỉ quyên góp để được giảm thuế” thì không đưa ra một lập luận nào cả. Họ chỉ chọn một yếu tố từ sự kết hợp đó và giả vờ rằng đó là yếu tố duy nhất.

8. Những sai lầm phát sinh do hiểu sai vấn đề

Bentham đã chỉ ra một số sai lầm có hệ thống phát sinh từ việc hiểu sai lò xo của hành động. Mỗi sai lầm đó đều đang hiện hữu trong đời sống công cộng ngày nay:

Sai lầm 1: Lên án động cơ thay vì đánh giá hậu quả. Khi chúng ta nói rằng ai đó hành động “vì lòng tham”, chúng ta cảm thấy mình đã nói điều gì đó quan trọng. Nhưng không phải vậy. Chúng ta chỉ nêu tên một lò xo. Chúng ta chưa xem xét lò xo đó đã tạo ra điều gì. Một bác sĩ phẫu thuật vì tiền vẫn cứu sống người khác. Một tình nguyện viên phục vụ vì niềm vui khi cảm thấy mình đức hạnh vẫn giúp đỡ người nghèo. Động cơ liên quan đến tính cách, chứ không liên quan đến việc hành động đó có nên được thực hiện hay không.

Sai lầm 2: Cho rằng động cơ “tốt” sẽ tạo ra kết quả tốt. Lòng thương cảm mà không có sự phán xét là cách mà các chính sách có thiện chí phá hủy cộng đồng. Lòng mộ đạo mà không có sự khiêm nhường là cách mà các phong trào tôn giáo trở nên áp bức. Con đường dẫn đến hoang tàn được lát bằng những động cơ mà sẽ rất tuyệt vời khi đọc trong điếu văn.

Sai lầm 3: Làm mất uy tín một luận điểm bằng cách tấn công động cơ của người đưa ra lập luận. Đây là thủ đoạn hùng biện phổ biến nhất trong diễn ngôn công cộng, và hầu như luôn luôn bất chính. Nếu một công ty dược phẩm lập luận rằng một quy định sẽ gây hại cho bệnh nhân, thì việc công ty đó thu lợi từ việc không có quy định đó không làm cho luận điểm sai. Luận điểm đó đúng hay sai dựa trên chính giá trị của nó. Việc đặt câu hỏi về động cơ là một sự thay thế cho việc suy nghĩ.

Sai lầm 4: Tin rằng một cái tên là một luận điểm. Khi ai đó gọi một chính sách là “xã hội chủ nghĩa” hoặc “phát xít”, họ đã áp dụng một nhãn dán lên án, chứ không hề đưa ra một luận điểm. Khi ai đó gọi một thực tiễn là “sáng tạo” hoặc “tốt nhất trong ngành”, họ đã áp dụng một nhãn dán ca ngợi, chứ không đưa ra luận điểm. Nhãn dán là một sự thay thế cho phân tích, và nó được thiết kế để làm cho phân tích có vẻ không cần thiết.

Sai lầm 5: Kiểm tra sự thuần khiết, yêu cầu rằng động cơ của mọi người phải không bị lẫn lộn trước khi hành động của họ được chấp thuận. Đây có lẽ là sai lầm tai hại nhất, bởi vì nó đảm bảo rằng không ai có thể vượt qua bài kiểm tra. Vì động cơ luôn phức tạp, việc yêu cầu động cơ thuần khiết có nghĩa là mọi hành động đều có thể bị mất uy tín bằng cách xác định thành phần kém tốt đẹp nhất của nó.

9. Bạn có thể làm gì với điều này

Mô hình các lò xo hành động không chỉ đơn thuần là một khuôn khổ lý thuyết. Chúng là một tập hợp các công cụ thực tiễn. Đây là cách sử dụng chúng:

Khi bạn muốn hiểu ai đó: Hãy hỏi xem những lò xo nào đang hoạt động, và kết hợp với nhau như thế nào. Đừng dừng lại ở lò xo đầu tiên mà bạn thấy. Người sếp ngăn chặn đề xuất của bạn có thể hành động vì lợi ích cá nhân (Lò xo 4 hoặc 5), nhưng cũng có thể vì mối lo ngại thực sự về rủi ro (Lò xo 13), lòng trung thành với nhóm của họ (Lò xo 7 hoặc 10), hoặc hàng tá lò xo khác. Tổng thể là quan trọng hơn bất kỳ thành phần riêng lẻ nào.

Khi bạn muốn thuyết phục ai đó: Hãy làm việc với các lò xo của họ, chứ không phải chống lại chúng. Nếu bạn cần ai đó ủng hộ một sáng kiến ​​mới, đừng yêu cầu họ kìm nén lợi ích cá nhân. Hãy cho họ thấy sáng kiến ​​đó phục vụ lợi ích của họ như thế nào. Đừng yêu cầu họ bớt quan tâm đến danh tiếng. Hãy cho họ thấy việc ủng hộ sáng kiến ​​đó nâng cao danh tiếng của họ như thế nào. Thuyết phục hiệu quả không phải là kìm nén động cơ. Mà là sự hài hòa giữa các động cơ đó.

Khi bạn muốn đánh giá một lập luận: Hãy lắng nghe cách diễn đạt. Người nói đang sử dụng những từ ngữ ca ngợi, trung tính hay phê phán? Khi bạn nghe thấy từ “liều lĩnh”, hãy thay thế bằng từ ngữ trung tính và xem lập luận đó có còn đúng hay không. Khi bạn nghe thấy từ “viễn kiến”, hãy làm tương tự. Nếu luận điểm phụ thuộc vào từ ngữ mang tính định kiến ​​và sụp đổ nếu thiếu nó, thì luận điểm đó chưa bao giờ là một luận điểm. Nó chỉ là một biệt danh (epithet).

Khi bạn muốn thành thật với chính mình: Hãy gọi tên những lò xo của bạn. Khi bạn có cảm xúc mạnh mẽ về điều gì đó—một quyết định, một người, một chính sách—hãy tự hỏi lò xo nào đang thúc đẩy bạn. Bạn đang chống lại sự thay đổi vì nó thực sự tồi tệ (hậu quả), hay vì nó đe dọa đến vị thế của bạn (Lò xo 5 hoặc 8)? Bạn đang ủng hộ điều gì đó vì nó đúng, hay vì cảm thấy tốt khi đứng về phía đúng (Lò xo 10 hoặc 8)? Câu trả lời thành thật thường là: cả hai. Và điều đó không sao cả. Nhưng nhìn nhận rõ cả hai khía cạnh thì tốt hơn là chỉ nhìn thấy khía cạnh dễ chịu.

Khi bạn muốn thiết kế một hệ thống: Hãy chấp nhận những lò xo sẵn có và xây dựng xung quanh chúng. Đừng xây dựng những tổ chức đòi hỏi mọi người phải quên mình. Hãy xây dựng những tổ chức nơi lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể cùng hướng về một mục tiêu. Đừng ban hành những chính sách giả định rằng mọi người sẽ phớt lờ những lò xo của họ. Hãy ban hành những chính sách khai thác chúng. Những hệ thống tốt nhất không phải là những hệ thống đòi hỏi sự kìm hãm bản chất con người. Mà là những hệ thống biết dẫn kênh cho các lò xo.

10. Bài học sâu sắc nhất

Bentham đã viết cuốn sách nhỏ của mình cách đây hai thế kỷ, với văn phong quá súc tích đến nỗi hầu như không ai đọc nó ngày nay. Nhưng cái nhìn sâu sắc cốt lõi của nó thì chỉ càng phù hợp hơn.

Chúng ta đang sống trong thời đại của sự tinh tế trong hùng biện và sự thao túng phi thường bằng hùng biện. Những từ ngữ mà mọi người lựa chọn—trong tin tức, trong chính trị, trong tiếp thị, trong cuộc trò chuyện hàng ngày—đang làm nhiều việc hơn bao giờ hết, và phần lớn công việc đó bị che giấu. Mỗi tiêu đề là một sự lựa chọn cột. Mỗi mô tả sản phẩm là một sự lựa chọn cột. Mỗi bài đánh giá hiệu suất, mỗi bài phát biểu chính trị, mỗi bài đăng trên mạng xã hội đều là một bài tập lựa chọn xem nên trình bày động cơ một cách ca ngợi, lên án hay trung tính.

Và hầu như không ai chọn cách trung tính.

Người nào học cách nhìn ra lò xo—người có thể nhìn vào bất kỳ hành động nào của con người và xác định được những khoái lạc đang được tìm kiếm và những nỗi đau đang được tránh—sẽ có được một nhãn quang xuyên thấu về các vấn đề của con người. Không phải là sự hoài nghi, mà là sự sáng rõ. Có khác biệt rất lớn giữa việc nói “mọi người đều ích kỷ” (một cách diễn đạt lên án) và nói “mọi người đều bị chi phối bởi khoái lạc và nỗi đau” (một mô tả trung tính). Cách nói thứ nhất mang tính giản lược và bác bỏ. Cách nói thứ hai là khởi đầu của hiểu biết.

Và người nào học cách nghe được các cột—người có thể nhận ra khi nào một từ ngữ đang làm nhiệm vụ mà lẽ ra một luận điểm phải làm—thì sẽ gần như miễn nhiễm với những hình thức thao túng phổ biến nhất. Bạn không thể bị lung lay bởi một nhãn mác lên án nếu bạn có thể dịch nó thành từ trung tính tương đương. Bạn không thể bị quyến rũ bởi một nhãn mác ca ngợi nếu bạn có thể nhìn thấy hành vi ngay thật ở bên dưới.

***

Bentham đã hình dung ra một thế giới mà ở đó mọi người thảo luận về động cơ theo cách các nhà khoa học thảo luận về các lực—một cách chính xác, không phán xét và chú trọng đến kết quả hơn là nhãn mác. Thế giới đó vẫn chưa đến. Nhưng các công cụ để xây dựng nó đã có sẵn trong hai trăm năm qua. Chúng nằm trong một cuốn sách nhỏ mà hầu như không ai đọc, được viết bằng văn xuôi mà hầu như không ai theo.

Những lò xo luôn đẩy. Những từ ngữ luôn xoay tròn. Câu hỏi duy nhất là liệu bạn có nhìn thấy hay không.

***

Dựa trên Bảng các Lò xo Hành động (A Table of the Springs of Action) của Jeremy Bentham, xuất bản lần đầu tại Luân Đôn, năm 1817.

Dịch từ: The Springs of Action.