Bài viết của Kevin Kelly về một thời đại mơ hồ mà có vẻ sẽ mang tính nền tảng và kéo dài, được tạo ra bởi AI và một số yếu tố khác. Ông này luôn có cái nhìn thú vị về tương lai, đưa ra các câu hỏi, các giả thuyết thay cho các dự báo chắc chắn.
The Uncertain Uncertainties
By Kevin Kelly
Ngay cả những chuyên gia phát minh ra AI cũng không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Liệu AI tổng quát có khả thi? Liệu việc mở rộng quy mô sẽ tiếp tục? Có cần những trung tâm tính toán khổng lồ để tạo ra AI, hay ta có thể làm điều đó chỉ với 25 watt như trong não mình? Con người sẽ làm gì khi AI ngày càng thông minh hơn? Tương lai của kinh tế, của chiến tranh hay xã hội dân sự sẽ thế nào?
Mỗi người mỗi dự đoán. Những người chế ra máy móc cũng bất đồng ý kiến như những người quan sát, các chuyên gia, các nhà khoa học khác và những người thông thái nhất trong chúng ta. Chẳng ai biết. Có một cảm giác rằng trong 3 năm tới chúng ta sẽ biết. Đối với một số người, tốc độ thay đổi cho thấy rằng nếu mọi thứ tiếp tục như hiện tại, muộn nhất là đến năm 2029, những đường nét của một thế giới AI-first sẽ xuất hiện. Đến lúc đó, chúng ta sẽ trả lời được câu hỏi về việc mở rộng quy mô, chúng ta sẽ thấy tác động đến công ăn việc làm, và sẽ cảm nhận được sự tăng tốc của nó trong nền kinh tế – hoặc là không.
Đó là một kịch bản hợp lý, không hề viển vông. Nhưng tôi xin đưa ra một kịch bản khác mà tôi nghĩ chúng ta cũng nên nhớ: AI tiếp tục làm chúng ta ngạc nhiên ở mức cốt lõi. Khi AI tiếp tục phát triển nhanh chóng, sẽ không có lời giải cho những câu hỏi này trong 3 năm tới. Đến năm 2029, chúng ta vẫn không biết liệu AI tổng quát (AGI) có khả thi hay không, chúng ta không thể nói liệu thị trường việc làm có bị đảo lộn hay không, và chúng ta vẫn không thể nói liệu nó có đáng với khoản đầu tư khổng lồ hay không. Tôi không có ý nói rằng sự tiến bộ của AI bị đình trệ. Ý tôi là, AI tiếp tục phát triển, nhưng những thứ mới không trả lời được những câu hỏi cũ, nó chỉ làm tăng thêm sự ngu dốt của chúng ta, bởi vì cái mới là mới theo cách mới. Chúng ta phải thay đổi quan niệm (và thước đo) về việc làm, chúng ta phải sửa đổi các khái niệm (và thước đo) về kinh tế, và thậm chí phải thay đổi quan niệm về AI là gì.
Nói cách khác, chúng ta đang trải qua một thời kỳ bất định kéo dài. Không chỉ vài năm, mà là một thập kỷ hoặc hơn. Khi AI tiếp tục phát triển, thay vì giải quyết sự bối rối của chúng ta, nó lại làm tăng thêm. Vì vậy, trong 10-15 năm tới, chúng ta sẽ phải đối mặt với sự bất định nghiêm trọng, liên tục và dai dẳng. Đây là một gánh nặng khủng khiếp, bởi vì con người còn ghét sự bất định hơn cả tin xấu.
Vấn đề còn sâu xa hơn. AI chỉ là một phần của sự bất định to lớn này. Trong thập kỷ tới, Mỹ sẽ tiếp tục trượt dốc khỏi đỉnh cao của vị thế siêu cường toàn cầu duy nhất, trong khi Trung Quốc tiếp tục trỗi dậy về quyền lực và uy tín. Sự chuyển dịch sang thế lưỡng cực này thúc đẩy một trật tự thế giới mới, và không ai – đặc biệt là người Trung Quốc và người Mỹ – biết điều này sẽ diễn ra như thế nào. Sự bất định xung quanh sự chuyển dịch này gần như vô tận, và những hậu quả không thể đoán trước của nó sẽ ảnh hưởng đến tất cả mọi người trên thế giới, đặc biệt là Mỹ. Việc bị truất ngôi khỏi vị trí số 1 độc tôn kéo dài hàng thế kỷ sẽ là một cú sốc tâm lý lớn, và sự bất định về những gì tiếp theo sẽ đè nặng lên mọi khía cạnh của cuộc sống. Sự bất định về vai trò mới cũng lan rộng ở Trung Quốc, bởi vì trong khi họ đang lao về phía trước với tốc độ chóng mặt, họ không biết mình đang đi về đâu. Sự bất định về các mối quan hệ toàn cầu và bản sắc quốc gia mới, cộng với sự bất định về giá trị và bản sắc cá nhân do AI gây ra, làm tăng mức độ bất định tổng thể lên tầm cao mới. Tất cả những điều này là một câu đố rất lớn và sẽ không được giải quyết trong 3 năm. Đây sẽ là một sự bất định kéo dài.
Vấn đề còn phức tạp hơn nữa. Sau làn sóng toàn cầu hóa thực sự đầu tiên kéo dài, hiện nay đang xuất hiện những vòng xoáy hỗn loạn và phân cực khi các quốc gia điều chỉnh theo làn sóng nhập cư toàn cầu và sự lan rộng không biên giới của văn hóa hiện đại, gây ra hỗn loạn trong chính trị quốc gia và gieo rắc sự ngờ vực đối với giới cầm quyền. Tình trạng vô chính phủ, nổi loạn, những hành động chống đối, những đòn giáng vào nhà nước dường như đã trở thành chuẩn mực ở các quốc gia trên toàn thế giới. Sự hỗn loạn dữ dội này một phần được thúc đẩy bởi các công nghệ mới của mạng xã hội, vốn đã thay thế sự quản lý chặt chẽ của các phương tiện truyền thông truyền thống. Tin tức hiện nay dễ thay đổi hơn, khó kiểm soát hơn nhiều đối với bất kỳ ai, và càng làm tăng thêm sự bất định vốn đã được khuếch đại. Có một cảm giác sâu sắc rằng nền dân sự đang tiến vào một lãnh thổ chưa được biết đến của chủ nghĩa tạm thời gần như vĩnh viễn.
Thêm vào đó, AI cũng buộc ngay cả những người ôn hòa nhất phải đặt câu hỏi về tính xác thực của những gì họ đọc, thấy hoặc nghe. Đó là thật hay do AI tạo ra? Bao nhiêu phần trăm đã bị thao túng? Bạn tin tưởng ai để tiết lộ điều gì là thật? Làm thế nào chúng ta có thể đi đến thống nhất rằng điều gì đó là đúng? Các cơ chế tin tưởng truyền thống đã bị tổn hại bởi AI, do đó lĩnh vực công nghệ mới này tạo ra một sự bất định rất lớn. Khi AI ngày càng giỏi hơn trong việc bắt chước thực tế, sự bất định này có khả năng sẽ tiếp tục gia tăng trong một thời gian dài, chứ không chỉ 3 năm. Mức độ bất định hiện đang ở sâu trong vùng đỏ.
Cuối cùng, tính mơ hồ và không xác định của AI, hay của bản sắc con người, hay của việc liệu những gì chúng ta thấy là thật hay được tạo ra, có nghĩa là chúng ta đang bước vào một thời kỳ mà chúng ta không dám chắc về cả những nghi ngờ của mình. Sự bất định của chúng ta sâu sắc và bền bỉ đến mức khó nắm bắt, đến nỗi chúng ta sẽ tiếp tục bất định về việc liệu chúng ta có đang bất định hay không. Chúng ta có thể đạt được những đồng thuận lớn về những gì chúng ta biết so với những gì chúng ta không biết. Trong mô hình Unknown Unknowns (Những điều mà bạn ko biết là ko biết) của Rumsfeld, chúng ta sẽ phải đối mặt với Uncertain Uncertainties (Những sự không chắc chắn mà bạn ko chắc). Và chúng sẽ tiếp diễn ít nhất một thập kỷ hoặc hơn nữa.
Kết quả cuối cùng là một điều gi đó chưa rõ đa yếu tố, nhiều ẩn số X, một chuỗi bất định, một sự thiếu tự tin lan rộng về tương lai, trong một kỷ nguyên của sự mơ hồ.
Với tính chất không thể biết trước vốn có của kỷ nguyên này, đâu là một số dấu hiệu cho thấy chúng ta đang ở trong đó? Chúng có thể trông như thế này: trong 5 năm tới, 1) Có những bất đồng mức cao giữa các nhà nghiên cứu AI hàng đầu về việc liệu AI tổng quát đã xuất hiện hay chưa. 2) Các nhà kinh tế uy tín không thể xác quyết liệu năng suất đã tăng hay giảm. 3) Niềm tin của công chúng vào các nền tảng truyền thông và các thiết chế giảm sút. 4) Mỹ và Trung Quốc không thể quyết định liệu họ là đồng minh hay đối thủ. 5) Có những biến động không rõ ràng về tỷ lệ việc làm theo cả hai hướng. 6) Mức độ lo âu về mặt y tế gia tăng. 7) Các phán quyết quan trọng của tòa án để lại nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. 8) Các cam kết (hôn nhân, công việc) còn bị trì hoãn hơn nữa. 9) Đầu tư, phân bổ vốn trở nên đắt đỏ hơn. 10) Chủ nghĩa hư vô được tôn trọng.
Một câu hỏi tuyệt vời cần đặt ra khi xây dựng kịch bản là điều gì có thể ngăn chặn nó xảy ra? Có lẽ không có một lực lượng duy nhất nào có thể xóa bỏ sự bất định kéo dài này, mà có lẽ đó là sự pha trộn của nhiều yếu tố. Nếu AI tổng quát chắc chắn xuất hiện trong 3 năm tới, và Trung Quốc chiếm đóng Đài Loan bất chấp hành động của Mỹ, và nếu các công ty tìm ra cách để xây dựng lòng tin vào truyền thông, thì có lẽ sự bất định mở rộng này sẽ chấm dứt.
Câu hỏi thứ hai cần đặt ra là, nếu chúng ta thấy mình trong kịch bản này, chúng ta nên làm gì? Phản ứng hiệu quả nhất đối với sự bất định dai dẳng đa tầng này không phải là tìm kiếm sự ổn định bất khả thi, mà là trau dồi khả năng thích ứng cực đoan và tính đa lựa chọn cực đoan. Hãy từ bỏ việc dự đoán khả tín về những gì sẽ xảy ra tiếp theo. Thay vào đó, hãy xây dựng nhiều kịch bản về những gì có thể xảy ra, và nỗ lực tối đa hóa các lựa chọn của bạn với mỗi kịch bản. Các mục tiêu nên được coi là những giả thuyết có thể thay thế, luôn sẵn sàng bị loại bỏ và thay thế bằng những khái niệm phù hợp hơn sau này. Bạn sẽ sai hoàn toàn với 19 trong số 20 kỳ vọng của mình, nhưng ít nhất một trong số đó sẽ cho phép bạn tiếp tục. Hãy đưa ra quyết định không phải dựa trên việc chúng có “đúng” hay không, mà dựa trên việc về sau chúng có mang lại cho bạn nhiều lựa chọn hơn hay không.
Trong thời đại đầy bất định này, sự chắc chắn sẽ là sát thủ. Trong thời đại này, nhiều thất bại sẽ xảy ra do sự tự tin thái quá hơn là do sự nghi ngờ. Chìa khóa là không bị mắc kẹt chỉ với một lựa chọn. Bạn phải thoải mái khi cùng lúc nắm giữ nhiều khả năng mâu thuẫn lẫn nhau. (Để tránh bị cuốn theo những trào lưu nhất thời, khả năng thích ứng cực đoan này phải được neo giữ trên một tập hợp các đức tính bất biến, dù có vẻ sáo rỗng như tính trung thực, hay trơn trượt như lòng hào phóng). Chiến lược để thành công trong sự bất định kéo dài phải là sự điều chỉnh liên tục và linh hoạt.
Tóm lại, trong thời đại bất ổn này, bạn phải giỏi trong việc thay đổi suy nghĩ của mình.
Thách thức mà chúng ta phải đối mặt trong kịch bản này không phải là một màn sương mù tạm thời mà là một sự thay đổi cơ bản trong bản chất của việc biết. Sự mơ hồ lan rộng và có thể đo lường được trên mọi lĩnh vực chính của hoạt động con người làm giảm nền tảng của sự thật và sự chắc chắn mà chúng ta thường dựa vào. Khi những điều chưa biết lấn át những điều đã biết, và mọi ranh giới liên tục được vẽ lại, thì chúng ta không còn tin tưởng vào bất kỳ bản đồ nào. Sự không hoàn chỉnh và trạng thái mâu thuẫn xung quanh thấm sâu vào tận xương tủy, khiến chính chúng ta cũng cảm thấy không hoàn chỉnh và mâu thuẫn. Sự hoài nghi toàn diện là phản ứng tự nhiên.
Tôi không dự đoán tương lai này, và tôi thực sự hy vọng nó sẽ không xảy ra. Nhưng cảm giác thì là nó có thể xảy ra, và có bằng chứng cho thấy chúng ta đã trải nghiệm một phần của kịch bản này. Nếu chúng ta đang nghiêng về hướng này, chúng ta nên xem xét hướng đi này một cách cẩn thận, và có lẽ nên đặt cho nó một cái tên: Thời đại của sự mơ hồ.
Dịch từ nguồn.