RỄ SỒI

Thành phố ngụ ngôn

Nếu coi nước Anh bắt đầu từ London, thì sẽ còn chính xác hơn khi nói rằng London bắt đầu từ Cầu London (London Bridge). Thành phố này hình thành xung quanh cây cầu cố định đầu tiên bắc qua sông Thames—một công trình vốn được xây dựng để phục vụ các cỗ xe ngựa của người La Mã.

Trước khi các quân đoàn của Julius Caesar đặt chân đến, hai bên bờ sông Thames là nơi cư ngụ của các bộ tộc người Celt; họ sống bằng nghề đánh bắt cá hồi và đặt bẫy thú rừng trong những cánh rừng sồi cổ thụ.

Chính tại nơi mà sau này trở thành thủ đô của nước Anh, dòng sông Thames mở rộng đáng kể. Từ một con sông nông thôn hiền hòa, uốn lượn qua những lùm cây và đồng cỏ, tại đây, nó chuyển mình thành một cửa sông rộng lớn chịu ảnh hưởng của thủy triều—gợi nhớ đến hạ lưu các con sông Rhine hay Scheldt. Người La Mã bị thu hút bởi địa điểm này vì nó đóng vai trò như một nút giao quan trọng: nơi gặp gỡ giữa tuyến đường thủy chạy theo hướng đông-tây dẫn vào trung tâm đất nước và một con đường lớn mà họ đang xây dựng từ phía nam—kéo dài từ Dover ngược lên tận phía bắc đến York. Chính tại vùng hạ lưu này—nơi việc vượt sông Thames gần như là bất khả thi, nhưng vị trí lại nằm khá gần biển khơi—thành phố đã được khai sinh.

Khi máy bay xuyên qua một tầng mây, những khúc quanh lấp lánh như bạc của dòng sông hiện ra dưới cánh máy bay, uốn lượn xuyên qua một cảnh quan đô thị rộng lớn. Người ta có thể nhận ra những bức tường thời trung cổ của Tháp London (Tower of London), mái vòm đồ sộ của Nhà thờ St. Paul, và dáng vẻ kiến ​​trúc Gothic của Cung điện Westminster với tháp đồng hồ Big Ben vươn cao. Xa hơn nữa, trải dài đến tận chân trời, là một thành phố mênh mông, vô tận.

Thật khó để hình dung rằng chỉ mới ba thế kỷ rưỡi trước—vào thời đại của Shakespeare—một du khách có thể dễ dàng đi bộ vòng quanh thủ đô và chiêm ngưỡng nó từ mọi phía. Khi ấy, London chỉ gói gọn trong một dặm vuông, ngày nay được biết đến với tên gọi City of London. Một bức tường thành với sáu cổng—do người La Mã xây dựng vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên—đã từng xác định ranh giới tự nhiên của thành phố này trong suốt một thời gian dài. Trong khi đó, cây cầu thời trung cổ – công trình thay thế cho lối qua sông từ thời La Mã – với hai bên là các ngôi nhà, cửa hiệu, cùng những chiếc đầu lâu của tử tù cắm trên cọc – đã chứng kiến ​​quá trình London chuyển mình thành một trung tâm trọng yếu của ngành buôn bán len sợi, đồng thời là nơi tích lũy nguồn vốn góp phần đưa nước Anh trở thành cái nôi của cuộc Cách mạng Công nghiệp.

Khu vực rộng một dặm vuông quanh Cầu London vẫn được bảo tồn như một di tích lịch sử, lưu giữ nhiều đặc điểm của một “thành bang” thời trung cổ cho đến tận ngày nay. Những đặc quyền mà William Kẻ chinh phục (William the Conqueror) ban tặng cho City – sau này được ghi nhận trong Đại Hiến chương (Magna Carta) – vẫn được duy trì cẩn trọng suốt bao thế kỷ qua. Trong các nghi lễ cấp nhà nước, thủ đô nước Anh không được đại diện bởi người đứng đầu Hội đồng Đại London (Greater London Council), mà bởi Thị trưởng của City (Lord Mayor of the City) – người vẫn nắm giữ các quyền hạn tương đương một nam tước thời trung cổ.

Có thời điểm, chi nhánh Công đảng tại London đã đặt vấn đề về vị thế của City như một “quốc gia nằm trong quốc gia” – một đặc quyền mà nơi này được hưởng từ thế kỷ 11 – với lập luận rằng đây là một sự lỗi thời gây tổn hại cho thủ đô nước Anh. Họ đề xuất giải thể Tập đoàn quản lý City (City Corporation) – vốn có ngân sách riêng và thậm chí là lực lượng cảnh sát riêng – rồi chuyển giao các trách nhiệm đó cho Hội đồng Đại London. Thách thức nhắm vào những truyền thống lâu đời này đã vấp phải làn sóng phản đối dữ dội: điều gì sẽ xảy ra với các ủy viên hội đồng (aldermen) và các cảnh trưởng (sheriffs), những bữa tiệc thường niên tại Guildhall, hay các nghĩa vụ nghi lễ của Thị trưởng City tại hoàng gia?

Tuy nhiên, thực tế là những điều kể trên có lẽ không phải là mối bận tâm chính của các nhân vật quyền thế tại đây. Trong phạm vi “một dặm vuông” này – nơi tập trung dày đặc các ngân hàng, sàn giao dịch chứng khoán và hàng hóa, các công ty vận tải biển cùng các hãng bảo hiểm – mức thuế địa phương thấp hơn đáng kể so với các quận lân cận tại London. Chính vì lý do đó, bất kỳ nỗ lực nào nhằm “phá vỡ những bức tường của Thành phố” đều chắc chắn sẽ thất bại. Những nhân vật đầy quyền thế trong phạm vi một dặm vuông này vẫn trân trọng các đặc quyền từ thời trung cổ—không chỉ dừng lại ở quyền của Thị trưởng (Lord Mayor) trong việc trao tặng Nữ hoàng một thanh kiếm mang tính biểu tượng, nạm đầy ngọc trai, mỗi khi bà băng qua ranh giới của City. Nghi thức này vốn được thiết lập từ xưa nhằm biểu thị rằng vàng bạc của giới ngân hàng phải đặt dưới sự định đoạt của thanh gươm từ phía quân chủ.

Mặc dù City từng là hạt nhân lịch sử của thủ đô nước Anh, nhưng khái niệm “London” theo nghĩa đầy đủ thường được hiểu là toàn bộ khu vực từng thuộc Hạt London (County of London). Với diện tích 300 km vuông, khu vực này được chia về mặt hành chính thành City và 28 quận đô thị (metropolitan boroughs). Bao quanh đó là một vành đai bên ngoài—rộng gấp năm lần, với diện tích 1.500 km vuông—tạo nên phần còn lại của Đại London (Greater London).

London là một thực thể khó lòng thấu hiểu. Nó thực sự vượt xa mọi trí tưởng tượng, bởi không chỉ vô biên mà còn “thiếu cả khung xương”. Dù có quy mô khổng lồ, London lại thiếu một cấu trúc đô thị rõ ràng và nhất quán.

Có thể ví London như một phân tử cồng kềnh của một hợp chất hữu cơ phức tạp: thật khó để xác định đâu là tâm điểm hay trục chính, cũng chẳng thể tìm ra logic hay quy luật nào gắn kết vô số thành phần cấu thành nên nó thành một chỉnh thể thống nhất.

Với dân số bảy triệu người, London trải rộng trên diện tích gấp đôi New York và gần gấp ba lần Tokyo—mặc dù xét về quy mô dân số, hiện nay London đã xếp sau cả hai thành phố này. Hơn nữa, đặc điểm nổi bật trong cấu trúc đô thị của London không chỉ nằm ở sự phân tán mà còn ở tính chất vô định hình. London không sở hữu kiểu quy hoạch đồng tâm tỏa tròn như Paris, cũng chẳng theo kiểu quy hoạch tuyến tính như New York. Đồng thời, sự hỗn loạn tại London cũng mang sắc thái khác biệt so với Tokyo. Đây là một “thành phố chòm sao”, được hình thành từ sự sáp nhập của vô số khu định cư riêng biệt, mà chưa bao giờ thực sự hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất, gắn kết. Đây là một “quần đảo đô thị”, nơi mỗi thành phần gần như tồn tại độc lập—một hòn đảo nằm giữa những hòn đảo khác.

Nếu Paris gây ấn tượng bởi quy mô quy hoạch đô thị hoành tráng cùng sự hài hòa trong các quần thể kiến ​​trúc, thì vẻ đẹp của London lại mang một sắc thái khác—tựa như vẻ đẹp trên gương mặt một cụ già trong bức chân dung của Rembrandt. Chính dấu ấn chân thực của nhiều thế kỷ—lớp thời gian phủ lên các công trình cổ xưa—đã mang lại cho những phiến đá tại thủ đô nước Anh một sức gợi đầy mê hoặc.

Vẻ đẹp mang tính đồ họa đen trắng trên các mặt tiền công trình cổ ở London vừa nổi bật, vừa trang nghiêm. Chúng trông như thể đã được tinh chỉnh qua cuộc giằng co vĩnh cửu giữa khói bụi và những cơn mưa. Suốt nhiều thập kỷ, khói từ vô số lò sưởi đã nhuộm đen những phiến đá, trong khi nước mưa lại gột rửa lớp muội than ở bất cứ nơi nào nó chạm tới. Cứ thế, chính thời gian—như chiếc cọ của người nghệ sĩ—đã làm nổi bật các chi tiết kiến ​​trúc: những hốc sâu trở nên sẫm màu hơn, còn những phần nhô ra lại sáng lên.

Vào một buổi sáng mùa đông sương giăng, khi những tán cây trơ trụi—tựa như những hàng rào sắt uốn tinh xảo trong công viên—trông như thể được đúc bằng sắt, London khoác lên mình một vẻ đẹp đậm chất đồ họa, tựa như một bức phác thảo bằng than chì. Những mảng màu rực rỡ duy nhất trong bảng màu đen trắng này là những chiếc xe buýt hai tầng màu đỏ, những hòm thư và bốt điện thoại màu đỏ, hay có lẽ là cả những người lính gác tại Cung điện Buckingham—với bộ quân phục kết hợp ba gam màu chủ đạo của London: chiếc mũ lông gấu đen, dây đai chéo màu trắng và chiếc áo khoác màu đỏ.

Đã có vô số cuốn cẩm nang du lịch về London được xuất bản, liệt kê các địa danh nổi tiếng và phân tích phong cách đặc trưng của những kiến ​​trúc sư như Christopher Wren, John Nash hay Inigo Jones. Thế nhưng, trong lịch sử thủ đô nước Anh, chưa từng có một nhà quy hoạch đô thị nào tạo ra sự thay đổi triệt để cho diện mạo của thành phố này. Xuyên suốt bao thế kỷ, London chỉ có duy nhất một vị kiến ​​trúc sư trưởng: chính là Thời gian. Có lẽ, chính sự bao dung đối với những dấu vết mà thời gian để lại đã tạo nên nét quyến rũ độc đáo của thành phố này. Xét trên nhiều phương diện, London thể hiện một đặc điểm rất đỗi Anh quốc: sự miễn cưỡng cố hữu trong việc từ bỏ những chuẩn mực đã định hình, những tiện nghi quen thuộc—hay thậm chí là cả những bất tiện vốn đã trở nên quen thuộc. Từng trưởng thành trong kỷ nguyên của xe ngựa, London đã khước từ mọi sự can thiệp mang tính “phẫu thuật” khi thời đại ô tô ập đến. Bằng cách lưu giữ các lớp trầm tích từ nhiều thời kỳ khác nhau, thành phố bên dòng sông Thames này đôi khi trông chẳng khác nào một căn hộ chật chội, chất đầy những món đồ nội thất cổ.

Để thực sự thấu hiểu London, trước hết người ta phải gạt bỏ quan niệm thông thường rằng một thủ đô phải là tập hợp ngăn nắp của các công trình kiến ​​trúc. Thực tế, thái độ bài xích việc tái quy hoạch đô thị quy mô lớn vốn đã trở thành một truyền thống tại đây.

Năm 1666, London hứng chịu trận Đại hỏa hoạn. Ngọn lửa đã thiêu rụi 13.200 ngôi nhà cùng 87 nhà thờ, biến trung tâm lịch sử của thành phố, nay là City of London, thành một vùng tro tàn và đổ nát mênh mông. Thảm họa này mở ra cơ hội hiếm có để tái thiết và quy hoạch lại toàn bộ thủ đô. Ngay trước khi hỏa hoạn xảy ra, kiến ​​trúc sư Christopher Wren từng đến thăm Paris; tại đây, ông đã tiếp cận mô hình quy hoạch đường phố tỏa tia và ngưỡng mộ lối thiết kế hình học chuẩn mực của các khu vườn ở Versailles. Chỉ trong vài ngày, Wren đã phác thảo một kế hoạch táo bạo và đầy logic nhằm tái thiết hoàn toàn thành phố vừa bị lửa thiêu rụi. Thay thế cho mạng lưới đường phố chằng chịt, hẹp và rối rắm thời trung cổ, ông đề xuất xây dựng những đại lộ thẳng tắp tỏa ra từ năm quảng trường trung tâm. Ông cũng đề nghị di dời các bến cảng, nhà kho, xưởng đóng tàu và các sàn giao dịch hàng hóa ra bên ngoài tường thành—tất cả đều nhằm mục tiêu biến London thành một đô thị hiện đại, tiện nghi theo tiêu chuẩn thời bấy giờ. Tuy nhiên, các chủ đất đã quyết liệt bảo vệ quyền được xây dựng lại trên nền móng cũ của mình; kết quả là ngày nay, các con phố tại khu trung tâm London vẫn hẹp và quanh co y hệt như trước khi trận hỏa hoạn xảy ra.

Có thể nói rằng, ở London, cây cối dường như còn có nhiều không gian để “thở” hơn cả những ngôi nhà. Trớ trêu thay, chính cái quyền sở hữu tư nhân thiêng liêng—thứ từng ngăn cản tầm nhìn của Wren—lại trở thành một lợi thế bất ngờ cho người dân London trong một trường hợp đáng chú ý. Ngay tại trung tâm thủ đô rộng lớn của nước Anh là một không gian xanh trải rộng 400 héc-ta, bao gồm chuỗi các công viên hoàng gia: Hyde Park, Green Park và St. James’s Park. Trong hơn bốn thế kỷ, vùng đất ngày nay là Hyde Park từng thuộc về Tu viện Westminster; các tu sĩ thường đánh bắt cá tại hồ nước ở đây và tận dụng những đồng cỏ để chăn thả cừu. Khi vua Henry VIII cắt đứt quan hệ với Giáo hội Công giáo La Mã và tịch thu tài sản của các tu viện, Hyde Park đã trở thành khu vực săn bắn của hoàng gia. Nhờ việc hoàng gia sử dụng nơi này cho các hoạt động săn bắn bằng chim ưng và thú săn, một không gian xanh rộng lớn đã được bảo tồn nguyên vẹn giữa lòng thủ đô – một di sản mang lại lợi ích to lớn cho nhiều thế hệ người dân London sau này. Không lâu sau khi vua Charles I bị hành quyết và nước Anh trở thành nước cộng hòa trong vài năm, chính quyền của Cromwell đã quyết định bán các công viên hoàng gia cho tư nhân. Năm 1652, Hyde Park được đem ra đấu giá và chia thành ba phần riêng biệt. Chủ sở hữu của một trong những phần đất đó – một nhà đóng tàu giàu có – đã lập tức thu phí vào cửa đối với người đi bộ, người cưỡi ngựa và xe ngựa. Điều này tất nhiên gây ra sự bất bình lớn trong dân chúng London. Do đó, ngay khi chế độ quân chủ được khôi phục, một trong những hành động đầu tiên của Quốc hội sau khi vua Charles II trở lại ngai vàng là hủy bỏ thương vụ mua bán công viên Hyde Park và phí vào cửa.

Phần lớn các không gian xanh làm nên danh tiếng xứng đáng cho London không phải là những khu vườn được thiết kế theo hình khối, khuôn mẫu, mà là các công viên cảnh quan—nơi người ta có thể dạo bước trên những thảm cỏ hay nằm tắm nắng, mang lại cảm giác như đang đắm mình giữa vùng thôn quê khoáng đạt. Tương tự như sự phát triển đô thị đầy hỗn loạn của London, những không gian này phản ánh một niềm tin sâu sắc của người Anh: rằng một thành phố nên phát triển theo những nguyên tắc giống như một khu rừng. Đồng thời, London vận hành như một “chòm sao” hay một “quần đảo” đô thị—điều này không chỉ xuất phát từ tâm lý e ngại truyền thống đối với các dự án tái phát triển đô thị quy mô lớn. Nó còn bộc lộ một trong những đặc điểm định hình rõ nét nhất của thủ đô nước Anh: sự phân mảnh xã hội và phân hóa giai cấp ở mức độ cao. Đô thị khổng lồ với bảy triệu dân này gây ấn tượng bởi sự tách biệt giữa các thành phần cấu thành; mỗi phần tồn tại như một hòn đảo biệt lập. Đây không chỉ đơn thuần là sự tương phản giữa giàu và nghèo—một hiện tượng vốn được thể hiện rõ rệt hơn nhiều ở nhiều thành phố khác—mà là sự phản ánh của những rào cản xã hội hữu hình, chia cắt London thành các mảnh riêng biệt. Thành phố rộng lớn này chứa đựng tất cả mọi thứ, nhưng lại chẳng có sự kết nối nào giữa chúng.

Chỉ ở London, người ta mới có thể cảm nhận trọn vẹn tính hiện thực trong các tác phẩm của Charles Dickens—kể cả những đoạn văn mà độc giả nước ngoài có thể thấy là quá đỗi ủy mị. Ít ai trong số những người cùng thời với ông dám dấn thân vào các khu ổ chuột ở vùng East End—nơi vào thời điểm đó, 300.000 người đang phải chịu cảnh đói khát, 30.000 người vô gia cư, và hơn 50.000 người khác đang mòn mỏi trong các trại tế bần (workhouses) mà ông đã mô tả một cách đầy sống động. Một thế kỷ trước, đây từng là “hố rác” của thành phố—một đô thị có dân số lớn nhất thời bấy giờ, đóng vai trò như nơi lắng đọng cặn bã trong một chiếc vạc khổng lồ, nơi mà mọi của cải từ cả một đế chế thuộc địa đổ dồn về. Kể từ đó đến nay, dòng nước dưới chân cầu London đã chảy qua biết bao thăng trầm. Thế giới đã thay đổi, và thành phố bên dòng sông Thames cũng vậy. Tuy nhiên, nghèo đói vẫn chưa hề biến mất; nó chỉ khoác lên mình một diện mạo khác mà thôi. Những khó khăn mà một gia đình hiện đại tại London phải gánh chịu có thể không giống với cảnh nghèo túng cùng cực thời Dickens, nhưng hố sâu ngăn cách giữa giàu và nghèo chẳng những không thu hẹp lại mà còn nới rộng hơn. Tương tự như vậy, ranh giới của vùng đất tuyệt vọng và bế tắc — nơi từng được coi là biểu tượng của sự khốn cùng trong mắt những người cùng thời với Dickens — cũng đã mở rộng ra.

Việc London đánh mất vị thế là cảng biển lớn nhất thế giới, cộng hưởng với sự suy tàn của nền công nghiệp Anh, đã khiến những tương phản xã hội tại thành phố này trở nên gay gắt và đau nhói hơn. Cho đến tận thời hậu chiến, sông Thames vẫn được xem là “động mạch chủ”, là xương sống cho nền kinh tế London. Khi đế chế Anh tan rã, thủ đô nước Anh dần đánh mất vai trò là trung tâm thương mại toàn cầu. Lưu lượng hàng hóa truyền thống bắt đầu sụt giảm. Hơn nữa, khi các mối quan hệ thương mại với các quốc gia trong Thị trường chung châu Âu (Common Market) phát triển, người ta ưu tiên sử dụng các cảng mới nổi dọc theo bờ biển phía đông và phía nam. Những thay đổi căn bản trong phương thức bốc dỡ hàng hóa — đáng chú ý nhất là sự chuyển dịch sang vận tải container — khiến việc xây dựng các cơ sở hạ tầng mới trở nên hiệu quả về chi phí hơn là cải tạo hệ thống cảng đã lỗi thời. Tilbury, nằm gần cửa sông Thames, đã thu hút phần lớn lưu lượng hàng hóa từng thuộc về London. Hệ quả là, Cảng London không còn tương lai. Một trong những thú tiêu khiển khá kỳ lạ của người Anh là “khảo cổ học công nghiệp”. Những người đam mê — những người nâng tầm sở thích này thành một bộ môn khoa học — thường tìm kiếm các cửa cống vận hành thủ công trên những con kênh bị bỏ hoang, các trạm bơm cổ, bàn xoay đầu máy xe lửa hay các cột tín hiệu trên những tuyến đường sắt đã ngừng hoạt động từ lâu, rồi vận động để chúng được công nhận là di tích lịch sử. Thế nhưng, chẳng cần phải đi đâu xa, ngay trước ngưỡng cửa chúng ta không chỉ là một di tích, mà là cả một “nghĩa địa công nghiệp” lớn nhất Tây Âu: khu vực Docklands — dải đất dọc theo sông Thames, trải dài từ cầu London về phía đông, gần tới tận Tilbury.

Nhìn chung, lĩnh vực công nghiệp của thủ đô cũng chịu chung số phận ảm đạm như Cảng London vậy. Ngoài khu vực Docklands, bờ nam sông Thames—bao gồm Southwark, Lewisham và Greenwich—đã trở thành một kho tàng dày đặc các di tích dành cho những ai đam mê “khảo cổ học công nghiệp”.

Một nghịch lý là, bên cạnh các yếu tố khách quan, sự suy tàn của ngành công nghiệp tại London còn bị đẩy nhanh bởi chính các chính sách có chủ đích từ chính phủ và chính quyền địa phương. Trong giai đoạn hậu chiến, họ đã thực hiện hàng loạt biện pháp nhằm hạn chế việc hình thành các cơ sở công nghiệp mới trong phạm vi thành phố; đồng thời, thông qua các ưu đãi thuế và những chính sách hỗ trợ khác, họ khuyến khích các doanh nghiệp hiện hữu di dời từ thủ đô sang những vùng khác trên cả nước.

Ở một thời điểm nhất định, chính sách này có thể coi là hợp lý vì đã góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường; không khí tại London trở nên trong lành hơn, và nước sông Thames cũng sạch hơn. Tuy nhiên, đến đầu thập niên 1980, mối bận tâm không còn là làm sao để ngăn chặn sự tập trung quá mức của công nghiệp tại London, mà là làm thế nào để ngăn chặn làn sóng di cư của các công việc ra khỏi thủ đô. Sự tương phản truyền thống giữa vùng ngoại vi và trung tâm thành phố, trên thực tế, đã bị đảo ngược hoàn toàn. Một mặt, các khu vực ngoại ô thịnh vượng đang ngày càng mở rộng—nơi mà những tầng lớp giàu có nhất chọn chuyển đến sinh sống do chất lượng cuộc sống tại đô thị ngày càng xuống cấp; mặt khác, các quận nội thành bao quanh trung tâm lại đang phải đối mặt với tình trạng suy thoái kinh tế và xuống cấp về mặt xã hội.

“Hiệu ứng bánh vòng” (doughnut effect)—cách gọi của người Mỹ—dần dẫn đến những hệ quả đau đớn và không thể đảo ngược. Sự rời đi của những cư dân thành thị thịnh vượng nhất, kéo theo là việc nhiều doanh nghiệp bán lẻ và dịch vụ chuyển ra các vùng ngoại ô, đã làm sụt giảm nguồn thu thuế của các quận bao quanh trung tâm thành phố. Trong khi đó, chi phí cho các dịch vụ xã hội tại những khu vực này lại đang gia tăng, do tỷ lệ dân số nghèo đói, thiếu kỹ năng, mất khả năng lao động hoặc người cao tuổi ngày càng lớn. Chính quyền địa phương buộc phải tăng thuế, điều này lại càng thúc đẩy các doanh nhân còn trụ lại rời đi sớm hơn, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng thất nghiệp. Một phần cấu trúc đời sống của thành phố đang dần tàn lụi. Dân số London đã ngừng tăng từ lâu. Vào những năm trước chiến tranh, thành phố bên dòng sông Thames từng có 8,6 triệu cư dân—một kỷ lục thế giới vào thời điểm đó, trước khi bị New York và Tokyo vượt qua. Ngày nay, dân số London đã giảm xuống còn 7 triệu người. Sự sụt giảm này đặc biệt đáng kể—lên tới hơn một phần tư—tại các quận nội đô, vốn từng tạo nên “Hạt London” (County of London). Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy hơn một nửa cư dân tại vùng Đại London (Greater London) mong muốn rời khỏi thủ đô.

“London là món quà của dòng sông Thames”—người ta từng nói như vậy về thành phố bên những cây cầu này. Phải thừa nhận rằng, trong thời kỳ mà “mặt trời không bao giờ lặn trên Đế quốc Anh”, đó quả thực là một món quà hào phóng. Những quý ông với gương mặt hồng hào trong các câu lạc bộ thường thích trích dẫn câu nói nổi tiếng của Tiến sĩ Samuel Johnson: “Khi một người chán London thì cũng là chán cuộc sống.” Cầu London (London Bridge), được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ 19 trên nền của cây cầu từ thời trung cổ, đã chứng kiến ​​sự giàu có của đế quốc thực dân vĩ đại nhất thế giới chảy dọc theo dòng Thames để rồi đọng lại trong các kho bạc tại khu trung tâm tài chính (City). Khi nước Anh còn được mệnh danh là “công xưởng của thế giới” và là bá chủ trên các đại dương, một phần đáng kể nền công nghiệp nước này—đặc biệt là ngành đóng tàu—đã tập trung dọc theo hai bờ sông Thames. Thuế đánh vào hàng hóa thông qua Cảng London từng là nguồn thu thiết yếu cho ngân khố quốc gia, đóng vai trò then chốt tạo nên sự thịnh vượng cho nền kinh tế Anh.

Nhưng đế quốc ấy đã không còn nữa. Nền công nghiệp của “công xưởng thế giới” năm nào giờ đã rơi vào suy tàn. Ngay cả cây cầu London cổ kính—chứng nhân thầm lặng của những thời kỳ huy hoàng hơn—cũng đã bị tháo dỡ, bán đi và cuối cùng lưu lạc tận nước Mỹ. Dòng người nhân viên ngân hàng hối hả băng qua cây cầu mới mỗi sáng như một lời nhắc nhở rằng khu trung tâm tài chính London (City) vẫn giữ vững vị thế là một trung tâm tài chính toàn cầu. Tuy nhiên, đây lại chính là thành trì cuối cùng của một thời vàng son đã lùi xa. Những yếu tố từng tạo nên sự thịnh vượng cho thành phố bên dòng sông này giờ đây lại quay lưng chống lại nó. Với một sự mỉa mai cay đắng, cư dân thủ đô nước Anh đã biến tấu câu châm ngôn nổi tiếng của Tiến sĩ Johnson thành: “Nếu bạn chán sống, thì tức là bạn đã mệt mỏi làm một người London.”

Ở phía Đông London, nỗi kinh hoàng không chỉ nằm ở những gì mắt thấy hay mũi ngửi, mà còn ở quy mô khổng lồ, không thể đong đếm và không gì cứu vãn nổi của nó. Ở những nơi khác, cảnh nghèo đói tồi tàn có thể chỉ khu trú như một vũng bùn nhơ trong con hẻm bẩn thỉu giữa hai tòa nhà—một vết loét mưng mủ hay một đống rác rưởi ghê tởm—nhưng tại đây, trải dài dặm này qua dặm khác là những dãy nhà tối tăm, ảm đạm, những con phố tiêu điều, những cửa tiệm của người Do Thái, cùng vô số trẻ em, quán rượu và các mái ấm từ thiện.
Với số lượng lớn đến choáng ngợp như vậy, những khu nhà ở này không còn giống nơi cư ngụ của con người nữa, mà trông như một tầng địa chất—một dòng nham thạch đen ngòm phun ra từ các nhà máy. Đó là lớp trầm tích để lại bởi hoạt động thương mại, vốn vẫn đang trôi dọc theo dòng sông Thames trên những con tàu hơi nước màu trắng.

Karel Čapek (Tiệp Khắc). Những bức thư từ nước Anh. 1924

Thành phố này được sinh ra từ những đầm lầy, sương mù và nước. Những làn sóng xâm lược và chinh phục đã tràn qua nơi đây, mỗi đợt đều để lại dấu ấn riêng mà không bao giờ xóa sạch hoàn toàn những dấu vết của các thời kỳ trước đó. Những tàn tích từ bao thế kỷ khác nhau—chẳng có thời kỳ nào thực sự chiếm ưu thế—đan xen vào nhau như những sợi chỉ trong một tấm vải phức tạp mang tên London. Ở đây, người ta không thể lần theo từng thế kỷ một cách tuần tự; thay vào đó, chúng đã hòa quyện thành một tầng địa chất duy nhất, rộng lớn và sâu thẳm: chính là London.
Người ta có thể cảm nhận được vẻ cổ kính, nét trầm mặc, nhịp điệu chậm rãi nhưng nặng nề của nó; sức mạnh âm thầm, đè nặng ẩn sau những tông màu lặng lẽ; cả trật tự, trí tuệ lẫn sự điên rồ của nó. sự bình dị và lãng mạn, vẻ huy hoàng và phẩm giá; sự kết hợp khó lý giải mà nơi đây đạt được — giữa đất và nước, truyền thống và hiện đại, phong tục và phiêu lưu, trải nghiệm và ước mơ, chủ nghĩa cá nhân và lòng khoan dung.

Odette Keun (Pháp). I Discover the English (Khám phá người Anh). 1934

Khi một khu định cư của người Mỹ phát triển thành thành phố, sự kiện đó thường được đánh dấu bằng việc xây dựng một tòa nhà chọc trời. Tất nhiên, một tòa nhà chọc trời — vốn hợp lý về mặt kinh tế trong không gian chật hẹp ở Manhattan — lại trở nên vô lý giữa những vùng đất rộng lớn, thoáng đãng của Texas. Thế nhưng, theo một nghĩa nào đó, tòa tháp thép ấy đã trở thành một dấu ấn đặc trưng — chính là phong cách của đô thị Mỹ. Đối với người Mỹ, hình ảnh mặc định và quen thuộc về một thành phố được định nghĩa bằng chiều thẳng đứng: tòa nhà càng cao, thành phố càng vĩ đại và quan trọng. Một người Mỹ sẽ cảm thấy không thoải mái ở những nơi không có thang máy.
Mặt khác, lại có London. Thành phố này không phát triển theo chiều thẳng đứng — điều khiến một cư dân đô thị Mỹ cảm thấy nó thật bằng phẳng và ảm đạm. Nơi đây thiếu một quy hoạch hình học với những đại lộ được kẻ vẽ bằng thước thẳng. Một vẻ kín đáo — như thể có những điều chưa được nói ra — không phải là kiểu phong cách đô thị mà chúng ta thường ngưỡng mộ ngay từ cái nhìn đầu tiên. Trước khi thực sự yêu mến London, tôi từng thấy sự kín đáo này là một nghịch lý.

Ruth McKenney (Hoa Kỳ). Here’s England (Đây là nước Anh). 1961

Ai mà chẳng biết Venice tựa như một câu chuyện cổ tích dành cho những cặp tình nhân hay người thuộc thế giới Anglo-Saxon; còn Vienna lại giống như một tập truyện ngắn, giản dị và mang dáng vẻ cổ xưa; Paris phức tạp và tinh vi tựa như một cuốn tiểu thuyết kinh điển — một mạng lưới chằng chịt của lòng vị kỷ, sự đố kỵ và tham vọng, trải dài bất tận qua những con phố hẹp.

Còn London thì sao — một thành phố rộng lớn đến mức chẳng ai có thể băng qua từ đầu này sang đầu kia chỉ trong một ngày; một thế lực hùng mạnh khiến cả Paris lẫn Berlin đều phải nín thở dõi theo; nơi hội tụ của những truyền thống, tượng đài, các cửa hiệu McDonald’s, cùng “khu rừng vàng” của giới tài chính, nhưng đồng thời cũng thuần khiết như một đứa trẻ sơ sinh hay một cụ già đã lẫn trí? Làm sao có thể mô tả trung tâm này — nơi cư ngụ của hơn bảy triệu linh hồn — mà gói gọn bản chất của nó chỉ trong một trang viết ngắn ngủi? Nó không phải là tiểu thuyết, chẳng phải chuyên luận, cũng chẳng phải một bài tạp văn; nó chính là thể loại văn chương cổ xưa nhất — và cũng bền bỉ nhất. Nó không đơn thuần là một thành phố, mà là một ngụ ngôn…

London là một kỳ quan; bất cứ ai từng dạo bước dọc theo những bờ sông nơi đây sẽ chẳng bao giờ quên được cảm giác vừa bất an, vừa tách biệt. Làm thế nào mà một thành phố khổng lồ như vậy lại có thể hình thành — trên một hòn đảo đầy hoa bia và thạch nam, tách biệt khỏi phần còn lại của thế giới, giữa bầu không khí ẩm ướt cùng nỗi u sầu dai dẳng? Làm sao nó có thể thống trị, và làm sao nó lại áp bức kẻ khác? Làm sao nó từng chao đảo, run rẩy và rơi vào trạng thái hoang mang… Làm sao nó vẫn tiếp tục tồn tại — vẫn bám víu lấy những chiếc tóc giả phấn trắng, ánh đèn tại Piccadilly, vẻ hào nhoáng của các công hàm ngoại giao, cùng những điếu xì gà — vẫn tiếp tục “chia bài”, tung đòn đánh lạc hướng và mỉm cười, trong khi tâm trí vẫn luôn bị ám ảnh bởi sự bất định về những điều mà mỗi bình minh mới có thể mang đến?

Ilya Ehrenburg (Nga). Nước Anh. 1930

Xem tiếp phần sau: Chiếc đồng hồ không kim