RỄ SỒI

Chiếc đồng hồ không kim

“Là những người thừa kế một xã hội từng đầu tư quá mức vào đế chế — những con người đang sống giữa những tàn tích đổ nát của một di sản ngày càng suy tàn — họ đã không thể, ngay cả trong thời điểm khủng hoảng, từ bỏ những ký ức về quá khứ hay thay đổi lối sống đã lỗi thời của mình. Trong khi diện mạo châu Âu đang thay đổi nhanh chóng hơn bao giờ hết, thì quốc gia từng là cường quốc hàng đầu châu Âu này lại thiếu đi phẩm chất thiết yếu nhất: sự sẵn sàng cho thay đổi.” Nhà văn Anthony Sampson đã chọn đoạn trích này từ tác phẩm Imperial Spain (Tây Ban Nha Đế quốc) của J.H. Elliott làm lời đề từ cho cuốn sách nổi tiếng của ông, The New Anatomy of Britain (Cấu trúc mới của nước Anh).

Các số liệu thống kê cho thấy một thực tế không thể chối cãi: sự suy giảm vị thế toàn cầu của nước Anh không hề chấm dứt khi đế chế của họ tan rã. Trong suốt những năm hậu chiến, nước Anh luôn tụt hậu so với các đối thủ Tây Âu khác về mặt phát triển. Tỷ trọng của nước Anh trong sản xuất công nghiệp và xuất khẩu toàn cầu đã liên tục thu hẹp. Vào thập niên 1950, mức sống tại Vương quốc Anh từng cao nhất Tây Âu — chỉ đứng sau Thụy Điển — nhưng ngày nay, xét theo cùng tiêu chí đó, nước Anh đã rơi khỏi nhóm mười quốc gia dẫn đầu.

Tóm lại, nước Anh không chỉ phải rút lui cùng với các cường quốc thực dân khác trước làn sóng các phong trào giải phóng dân tộc, mà còn buộc phải nhường bước trước các đối thủ tư bản, vốn cạnh tranh với họ từ một vị thế ngày càng suy yếu.

Khi tạp chí U.S. News & World Report của Mỹ lần đầu gọi nước Anh là “bệnh phu của châu Âu”, báo chí Anh đã phản ứng với thái độ khó chịu và phẫn nộ. Tuy nhiên, cụm từ “căn bệnh Anh” (English disease) — vốn trước đây chỉ dùng để chỉ bệnh còi xương — dần dần trở nên phổ biến để mô tả những vấn đề kinh tế – xã hội của quốc gia này.

Các cuộc tranh luận xoay quanh “căn bệnh Anh” đã trở thành một chủ đề thời thượng bên bờ sông Thames. Chẳng hạn, tờ Sunday Telegraph từng dành hẳn một loạt bài viết về vấn đề này, sau đó được tập hợp lại thành cuốn sách có tựa đề What Went Wrong with Britain? (Sai lầm nào đã xảy ra với nước Anh?).

Tác giả của bài viết đầu tiên, nhà sử học Correlli Barnett, lập luận rằng “căn bệnh Anh” hoàn toàn không nên được xem là hệ quả phát sinh từ các thập kỷ hậu chiến. Theo quan điểm của ông, căn bệnh này đã nhen nhóm từ nửa sau thế kỷ 19 — kể từ khi nước Anh đánh mất vị thế độc quyền là “công xưởng của thế giới” (trong khi vẫn tiếp tục vận hành dựa trên giả định rằng những lợi thế từng có được nhờ là cái nôi của Cách mạng Công nghiệp sẽ mãi mãi thuộc về mình).

Nhà sử học này lưu ý rằng, niềm tin vào sự trường tồn của vị thế độc quyền công nghiệp toàn cầu đó đã nuôi dưỡng thái độ kiêu ngạo và tự mãn. Quan niệm thời Victoria cho rằng kinh nghiệm thực tiễn mới là hình thức đào tạo tốt nhất — rằng bất kỳ ngành nghề nào cũng có thể học hỏi hiệu quả nhất ngay trong quá trình làm việc, dù là tại văn phòng điều hành hay trên sàn nhà máy — đã dẫn đến việc xem nhẹ nền giáo dục khoa học và kỹ thuật đang phát triển mạnh mẽ ở lục địa châu Âu.

Các trường tư thục danh giá cùng với Đại học Oxford và Cambridge không đặt mục tiêu đào tạo nên những nhà lãnh đạo công nghiệp lành nghề và đầy tham vọng; thay vào đó, họ hướng tới việc bồi dưỡng những “quý ông” được định sẵn để cai trị đế chế. Correlli Barnett nhấn mạnh rằng, các cơ sở giáo dục này đã tạo ra một tầng lớp cầm quyền tự hào về “thái độ khinh miệt tính chuyên nghiệp” — một đặc trưng của giới quý tộc. Suốt một thế kỷ, tầng lớp thượng lưu trong xã hội Anh mang tâm lý bài xích các sự nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp, đồng thời thờ ơ với những tiến bộ khoa học và công nghệ.

Vào đầu thế kỷ 20, nhà sử học Ramsay Muir đã tính toán rằng, xét về tỷ lệ số người tốt nghiệp đại học trên tổng dân số, nước Anh đứng sau tất cả các quốc gia châu Âu khác, ngoại trừ Thổ Nhĩ Kỳ. Một báo cáo của UNESCO, được công bố nửa thế kỷ sau đó, cho thấy tình hình vẫn chẳng thay đổi là bao. Theo thước đo này, nước Anh vẫn nằm ở nhóm cuối tại châu Âu, chỉ xếp trên Ireland, Thổ Nhĩ Kỳ và Na Uy. Cho đến tận gần đây, bằng đại học tại Anh vẫn thường bị coi là một thứ xa xỉ không cần thiết. Đối với các tầng lớp nghèo khó, tấm bằng này là một giấc mơ xa vời; ngay cả trong tầng lớp tư sản Anh — đặc biệt là các doanh nhân quy mô nhỏ — giáo dục đại học không chỉ bị nhìn nhận với sự hoài nghi mà còn là thái độ thù địch rõ rệt, bởi nhiều người coi việc học đại học là một sự lãng phí thời gian vô ích.

Xu hướng nhìn nhận thiếu thiện cảm đối với những người có bằng cấp chuyên môn này đã ăn sâu vào chính các hành lang quyền lực. Tuy nhiên, theo thời gian, tư duy bảo thủ của đội ngũ công chức cấp cao—một tâm thế hướng về quá khứ nhiều hơn là tương lai—đã trở thành rào cản đáng kể đối với việc thích ứng với những thực tế mới mà nước Anh phải đối mặt sau khi mất đi đế chế thuộc địa.

Sự bất lực của bộ máy nhà nước trong việc đáp ứng các nhu cầu mới nảy sinh đã gây ra mối lo ngại lớn trong giới cầm quyền, dẫn đến quyết định xem xét lại vấn đề cải cách nền công vụ. Vào cuối thập niên 1960, một ủy ban do Lord Fulton đứng đầu đã công bố các khuyến nghị của mình. “Báo cáo Fulton” mở đầu bằng một nhận định mà đến tận ngày nay vẫn khiến giới tinh hoa tại Whitehall phải rùng mình: “Nền công vụ,” báo cáo khẳng định, “về cơ bản vẫn dựa trên triết lý ‘nghiệp dư’. Trong thời đại ngày nay, quan niệm này dẫn đến những hậu quả tai hại.” “Tư duy ‘nghiệp dư’ đã trở nên lỗi thời ở mọi cấp độ và mọi lĩnh vực của nền công vụ.”

Theo các tác giả của bản báo cáo, những trải nghiệm thực tế đã phơi bày các khiếm khuyết căn bản trong bộ máy nhà nước—trên hết chính là tư tệ sùng bái các nhà lãnh đạo kiểu “quý ông” — tức là một người nghiệp dư có học thức, được thụ hưởng nền giáo dục cổ điển vốn chỉ dành riêng cho một tầng lớp xã hội hạn hẹp. Một trong những khuyến nghị táo bạo nhất của bản báo cáo là mở rộng các vị trí chủ chốt cho những chuyên gia được đào tạo bài bản, những người có năng lực tốt hơn để giải quyết các thách thức về kinh tế, khoa học và kỹ thuật trong thời đại mới. Tuy nhiên, mọi thứ chỉ dừng lại ở những lời lẽ thiện chí. Vào thập niên 1970, Crowther-Hunt, một trong những tác giả của bản báo cáo, đã nhận xét: “Bộ máy công chức chỉ thực hiện những khuyến nghị nào trong Báo cáo Fulton mà họ thấy ưng ý và có lợi cho việc củng cố quyền lực của chính mình; đồng thời, họ tìm cách né tránh các đề xuất có thể giúp bộ máy trở nên chuyên nghiệp hơn — cũng như phải chịu trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn trước Quốc hội và công chúng.”

Chẳng hạn, Báo cáo Fulton khuyến nghị giảm bớt sự áp đảo của những cá nhân xuất thân từ các ngành khoa học nhân văn trong các vai trò lãnh đạo. Thế nhưng, số liệu thống kê cho thấy các cựu sinh viên từ Oxford và Cambridge vẫn nắm giữ tới hai phần ba số vị trí này. Một nhà quản lý theo kiểu “tổng quát” — thực chất vẫn chính là mẫu hình “quý ông nghiệp dư” nói trên — có cơ hội thăng tiến lên chức trợ lý thư ký thường trực cao gấp năm lần so với một nhà khoa học, và cao gấp tám lần so với một kỹ sư hay một chuyên gia kinh tế. Có thể nói, giới tinh hoa Anh đã tự định hình mình để phục vụ cho một đế chế; khi đế chế đó không còn nữa, họ tỏ ra không thể thích nghi với thực tại mới. Hệ thống duy trì tầng lớp tinh hoa cầm quyền đã trở nên mâu thuẫn với những nhu cầu thực tế của thời đại. Mẫu hình “quý ông có học thức” không chỉ trở nên lỗi thời tại Whitehall — trung tâm hành chính của Anh — mà còn hoàn toàn không phù hợp với vai trò của một nhà quản lý hiện đại. Dễ thấy rằng nhiều điểm yếu của các doanh nhân Anh có mối liên hệ trực tiếp với những đặc điểm — hay đúng hơn là những định kiến ​​— của kiểu người “quý ông” này. Đó là biểu hiện của tư duy bảo thủ, sự trì trệ và thói quen coi thường các kỹ sư.

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã khiến công tác quản lý nền kinh tế trở nên phức tạp hơn gấp bội. Tuy nhiên, trong hội đồng quản trị của các doanh nghiệp Anh, số lượng người có bằng cấp kỹ thuật vẫn ít hơn nhiều so với các công ty ở Mỹ, Nhật Bản hay Tây Đức. Nếu giới kinh doanh Anh đôi khi thiếu nhạy bén với những cái mới, thì nguyên nhân chính là sự thiếu chuyên nghiệp dai dẳng—một lối tư duy nghiệp dư đã ăn sâu vào cách thức vận hành doanh nghiệp.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi các nhà máy sản xuất ô tô của các đối thủ Tây Âu vẫn còn nằm trong đống đổ nát, nước Anh đã nắm giữ vị thế thống trị trên thị trường ô tô và xe máy toàn cầu. Năm 1950, Anh xuất khẩu số lượng ô tô nhiều hơn cả Hoa Kỳ. Thế nhưng, thay vì nỗ lực duy trì vị thế đó—chẳng hạn như bằng cách hình thành các tập đoàn công nghiệp lớn hơn, có sức cạnh tranh cao hơn—các doanh nghiệp Anh lại tự huyễn hoặc mình rằng họ là những người duy nhất định hình phong cách, đồng thời tiếp tục tập trung vào các mẫu xe “đẳng cấp” hoặc thiên về thể thao vốn đã thịnh hành từ trước chiến tranh. Hệ quả là, từ vị trí dẫn đầu trong danh sách các quốc gia xuất khẩu ô tô, nước Anh đã tụt xuống tận đáy bảng xếp hạng. Trong khi đó, các đối thủ từ Hoa Kỳ, Tây Đức, Nhật Bản, Pháp và Ý đã chiếm lĩnh một thị phần đáng kể—gần một nửa—ngay tại thị trường ô tô của chính nước Anh.

Một ví dụ điển hình hơn nữa là lĩnh vực khai thác dầu khí ở Biển Bắc. Đối với các doanh nhân Anh, đây thực sự là một vận may lớn. Việc phát triển các mỏ dầu tại Biển Bắc đã mở ra một thị trường rộng lớn cho các hợp đồng, tạo tiềm năng thúc đẩy quá trình hiện đại hóa các ngành công nghiệp truyền thống như luyện kim, cơ khí và đóng tàu. Vậy, ngành công nghiệp Anh đã tận dụng cơ hội vàng này như thế nào? Đáng tiếc là kết quả không mấy khả quan. Từ một nửa đến hai phần ba số hợp đồng phục vụ hoạt động khai thác dầu khí tại khu vực Biển Bắc thuộc Anh đã rơi vào tay các công ty nước ngoài. Sự thụ động và trì trệ này bộc lộ rõ ​​một trong những triệu chứng đặc trưng của cái gọi là “căn bệnh Anh”—đó là tâm lý e ngại rủi ro, không dám bước ra khỏi những lối mòn quen thuộc. Ngay cả khi hoạt động khai thác dầu khí ngoài khơi hứa hẹn là một lĩnh vực đầy tiềm năng, các doanh nghiệp vẫn cho rằng việc phân bổ vốn theo những cách thức cũ kỹ, quen thuộc là lựa chọn an bình hơn.

Việc sở hữu các thị trường được đảm bảo tại các vùng lãnh thổ hải ngoại đã tước đi sự linh hoạt của ngành công nghiệp Anh, đồng thời triệt tiêu mọi động lực đổi mới hay cải thiện cơ cấu. Các doanh nghiệp vẫn chỉ tập trung vào những ngành truyền thống chuyên sản xuất hàng hóa cung ứng cho các thuộc địa. Nguồn vốn khổng lồ tích lũy được thay vì dùng để hiện đại hóa nền tảng công nghiệp, lại bị đổ dồn vào các hoạt động đầu cơ tài chính và thương mại. Xét về doanh thu từ cái gọi là “xuất khẩu vô hình” — tức là các dịch vụ ngân hàng, bảo hiểm và các dịch vụ trung gian khác — nước Anh đã vượt qua tất cả các quốc gia phát triển khác, ngoại trừ Hoa Kỳ.

Khi lên nắm quyền vào đầu thập niên 1980, chính phủ Đảng Bảo thủ của Margaret Thatcher đã đưa ra phương thuốc riêng để chữa trị “căn bệnh Anh”. Theo quan điểm của Đảng Bảo thủ, con đường khôi phục sức khỏe cho một nền kinh tế Anh vốn suy yếu kinh niên chính là ưu tiên lợi ích cá nhân hơn lợi ích công cộng. Đảng Bảo thủ lập luận rằng căn bệnh lâu năm này đã trở nên trầm trọng hơn do các chính sách của các chính phủ Công đảng thời hậu chiến — cụ thể là việc quốc hữu hóa các lĩnh vực kinh tế then chốt và thiết lập các hệ thống do nhà nước điều hành trong các lĩnh vực y tế, phúc lợi xã hội và giáo dục công. Họ cho rằng những biện pháp này đã tạo ra gánh nặng không bền vững cho ngân khố quốc gia, kìm hãm sáng kiến ​​tư nhân và đẩy nhanh sự suy thoái chung của nền công nghiệp Anh.

Từ bỏ mọi sự điều tiết của nhà nước đối với nền kinh tế – đó là cách Đảng Bảo thủ nhìn thấy phương thuốc vạn năng. Họ xem bất kỳ hình thức can thiệp nào của nhà nước vào đời sống kinh tế cũng như xiềng xích kìm hãm sáng kiến ​​tư nhân. Họ lập luận rằng nhà nước không có quyền cản trở những người đang thành đạt, cũng chẳng có nghĩa vụ phải hỗ trợ những người đang thất bại. Dưới chiêu bài quay trở lại với “những giáo điều kinh điển của chủ nghĩa tư bản”, họ thực chất muốn tước đoạt của người lao động Anh ngay cả những thành quả xã hội ít ỏi mà họ đã phải chắt chiu giành lấy qua nhiều năm đấu tranh. Thế nhưng, nỗ lực thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân bằng cách hy sinh các nhu cầu công cộng đã thất bại; chẳng có sự phục hồi thần kỳ nào diễn ra cả. Về bản chất, chiến lược của Đảng Bảo thủ được thiết kế để dọn đường cho kẻ mạnh, đồng thời đẩy những kẻ yếu thế đến chỗ suy sụp và diệt vong. Đối với một nền kinh tế Anh vốn đã ốm yếu, “phương thuốc” này hóa ra lại là thuốc độc chứ chẳng phải thuốc tiên. Liệu có thực sự khôn ngoan khi thu hẹp vai trò của nhà nước trở lại thành một “người gác đêm” – vai trò từng tồn tại từ thời Nữ hoàng Victoria? Suy cho cùng, quốc gia từng được mệnh danh là “công xưởng của thế giới” nay lại đang mất dần vị thế trước các đối thủ nước ngoài, ngay cả trên chính thị trường nội địa của mình. Chính những đối thủ này mới là bên hưởng lợi nhiều nhất từ ​​cái gọi là “tự do thị trường không bị kiểm soát” đó. Hơn nữa, thứ “tự do” tai tiếng này còn làm trầm trọng thêm một vết thương cũ: tình trạng dòng vốn chảy ra nước ngoài.

Từ lâu, các doanh nhân Anh đã chọn cách đầu tư tiền bạc vào các thuộc địa cũ thay vì ngay trên chính nước Anh. Trong khi tụt hậu so với Nhật Bản, Tây Đức và Pháp ở hầu hết các chỉ số kinh tế, Anh lại dẫn đầu các quốc gia này về quy mô vốn đầu tư ra nước ngoài. Sự trì trệ này – một tàn dư từ thời kỳ đế quốc – cũng phản ánh rõ nét trong các chính sách của giới cầm quyền. Suốt nhiều thập kỷ hậu chiến, họ ít quan tâm đến việc khuyến khích đầu tư vào công nghiệp trong nước mà tập trung bảo vệ các lợi ích hải ngoại của khu tài chính City of London, sẵn sàng hy sinh mọi thứ để cứu vãn đồng bảng Anh.

Trong các hành lang quyền lực tại London, người ta thường nhắc lại một câu nói được cho là của Huân tước Palmerston: “Chúng ta không có đồng minh vĩnh viễn, cũng chẳng có kẻ thù vĩnh viễn. Chỉ có lợi ích của chúng ta là vĩnh viễn và trường tồn.” Chắc chắn rằng, với tư cách là “công xưởng của thế giới” và là trung tâm của một đế chế thuộc địa rộng lớn, nước Anh thời Palmerston hoàn toàn có khả năng theo đuổi chính sách “cô lập huy hoàng” (splendid isolation). Họ tận dụng triệt để quyền tự do hành động trên vũ đài chính trị—một sự tự do được củng cố nhờ vị trí địa lý độc đáo của quốc gia này.

Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay, quy mô và vị trí địa lý của nước Anh đòi hỏi một cách hiểu khác về phương châm đó. Những thói quen từ thời đế quốc vẫn còn tồn tại như những chiếc “khăn bịt mắt”, thu hẹp tầm nhìn chính trị, kinh tế và xã hội của tầng lớp cầm quyền tại Anh. Trên bìa cuốn sách The Real Brit của tác giả Clive Irving, có hình ảnh bàn tay một quý ông đang cầm chiếc đồng hồ bỏ túi—nhưng chiếc đồng hồ ấy lại không có kim. Theo quan điểm của nhiều người London tỉnh táo, chính sự mất cảm nhận về thời gian này là đặc điểm khởi nguồn cho cái gọi là “căn bệnh Anh” đầy tai tiếng.

Trong suốt một thế kỷ sau cuộc Cách mạng Công nghiệp, vị thế thống trị của nước Anh trong thương mại toàn cầu vẫn không hề bị lung lay. Quốc gia này không phải đối mặt với bất kỳ cuộc khủng hoảng kinh tế hay chính sách đối ngoại nghiêm trọng nào đòi hỏi tầm nhìn xa trông rộng đặc biệt hay chuyên môn sâu sắc. Vào thời kỳ đó, nước Anh có thể để cho các “quý ông” điều hành đất nước—trao quyền lực vào tay những người nghiệp dư nhưng có học thức.
Người ta không kỳ vọng quá nhiều ở một quý ông. Ông ta không cần biết gì về kinh tế chính trị, và càng không cần hiểu về cách thức quản trị tại các quốc gia khác.
Ông ta nên tỏ ra khoan dung với quan điểm của người khác—tất nhiên là trừ người Ireland, những người theo chủ nghĩa xã hội, các nhà tổ chức công đoàn và những kẻ săn trộm—đồng thời vẫn giữ vững niềm tin rằng chỉ có một bàn tay sắt mới có thể bảo vệ lợi ích của nước Anh ở phía đông kênh đào Suez. Với tư cách là giám đốc một công ty, ông ta không cần quá am hiểu về các hoạt động thực tế của doanh nghiệp, nhưng sau mỗi chuyến đi xa trở về, ông ta vẫn nên cảm thấy tầm nhìn của mình đã được mở rộng.
Xét trên bình diện rộng hơn, triết lý của một “quý ông” đồng nghĩa với việc từ chối tư duy dựa trên các nguyên tắc căn bản: không nhìn quá xa về tương lai; chỉ giải quyết các vấn đề phát sinh trong ngày; và cố gắng xử lý chúng mà không cần tốn quá nhiều công sức trí tuệ hay bộc lộ cảm xúc một cách thái quá, thiếu chừng mực. Trong bất kỳ lĩnh vực nào đòi hỏi kiến ​​thức chuyên môn, trí tưởng tượng sống động, sự kiên trì, mục tiêu nhất quán hay tài tổ chức, thì những phẩm chất của một “quý ông” không những trở nên vô dụng mà còn nguy hiểm.

Harold Laski (Anh). Tại sao làm một quý ông lại nguy hiểm, 1934.

Liệu có dễ dàng để tin rằng kỷ nguyên của các “đại tá” — những hiện thân trường tồn của thời đại Victoria huy hoàng, của Đế quốc, những buổi trà chiều và các trận đấu cricket trên những thảm cỏ được cắt tỉa chỉn chu — đang dần đi đến hồi kết? Ngày trước, những vị đại tá này — những người xây dựng đế quốc từ thập niên 1830 — thường lui về các ngôi làng đẹp như tranh vẽ ở Dorset hay Cornwall. Họ sẽ đọc các bài giảng vào ngày Chủ nhật tại nhà thờ giáo xứ, chăm chút cho những khu vườn hoàn hảo không tì vết, và giành giải thưởng tại các triển lãm nông nghiệp nhờ trồng được những quả dưa chuột to bằng quả bí ngô. Những vị đại tá này là hiện thân của một nước Anh bất biến: bảo thủ, tự tin thái quá và khép kín. Đó là nếu bạn không khơi chuyện với họ về sự sụp đổ của đế quốc, về nạn thất nghiệp, về Công đảng, về George Bernard Shaw, hay về quá trình cơ giới hóa quân đội — về tất cả những đổi mới đáng nguyền rủa đã du nhập từ lục địa châu Âu, thì họ hẳn là những con người vô cùng thú vị.
Các vị đại tá cảm thấy như mình vừa phải hứng chịu một đòn chí mạng—không phải vì sự sụp đổ của đế chế, mà vì quá trình cơ giới hóa quân đội. Ngay khi các trung đoàn kỵ binh bắt đầu bị giải thể, họ đã yêu cầu rằng các sĩ quan—giờ đây được chuyển sang điều khiển xe tăng—phải được phép giữ lại ít nhất là đôi cựa ngựa của mình.
Thế nhưng, công nghệ được đưa vào quân đội đã đánh thẳng vào vấn đề cốt lõi: mối quan hệ giữa những “tay mơ” và các chuyên gia chuyên nghiệp.
Và như vậy, khi làn sóng chỉ trích nhắm vào họ ngày càng dâng cao, những “quý ông” và các vị đại tá này cảm nhận được rằng họ đang tiến gần đến sự diệt vong. Không chỉ có giới trí thức tóc dài—những người đọc Marcel Proust và Sigmund Freud—là lên tiếng chê bai các sản phẩm từ hệ thống trường tư thục danh giá; mà ngày càng có nhiều ý kiến ​​cho rằng “ở nước ngoài, những việc này được thực hiện tốt hơn nhiều”. Và khi nói đến “những việc này”, họ đang ám chỉ chính những lĩnh vực từng được mặc định dành riêng cho tầng lớp quý ông: quản lý con người và công việc, các lĩnh vực chính trị và hành chính, cũng như việc điều hành chiến tranh và hòa bình.

Anne Laurence (Pháp). Britain Is Not an Island (Nước Anh không phải là một hòn đảo). 1964

Xem tiếp phần sau: Các số hạng và tổng