Sự kết tinh của bất mãn (The Crystallization of Discontent)
Chương trong sách Meanings of Life của Roy F. Baumeister, 1991
Chìa khóa để tránh sự bất hòa (dissonance) là giữ cho bản thân không nhìn thấy mô thức bao trùm (broad pattern) trong các vấn đề hoặc mâu thuẫn. Con người rất có khả năng chịu đựng những thất vọng, trì hoãn và những diễn biến tiêu cực khác có thể không thể tránh khỏi trên con đường dẫn đến thành công và hạnh phúc. Họ có thể giảm khoan dung đi rất nhiều với những cảm xúc đó nếu chúng được họ nhận ra như là một phần của một mô thức bất hạnh thường trực và ổn định.
Ý nghĩa được tạo thành do liên kết (associations) – do kết nối các thứ thành mô thức bao trùm. Nếu mô thức bao trùm duy nhất của họ là hạnh phúc và lạc quan, thì các sự kiện mâu thuẫn riêng lẻ có thể được coi là những vấn đề hay phiền toái nhỏ nhặt. Mỗi vấn đề dường như đều nhỏ nhặt và tầm thường so với tổng thể các khía cạnh tích cực.
Tuy nhiên, bước quan trọng sẽ xảy ra khi những sự kiện mâu thuẫn này kết liên với nhau để tạo thành một mô thức lớn của suy nghĩ tiêu cực, bất hòa. Điều này có thể được gọi là sự kết tinh của bất mãn. Sự khác biệt giữa trạng thái chủ quan trước và sau kết tinh này có thể không liên quan gì đến bất kỳ sự thay đổi nào về số lượng cảm xúc tiêu cực hoặc nghi ngờ. Điều khác biệt là những cảm xúc tiêu cực và nghi ngờ này đã kết liên thành một mô thức bao trùm hơn của các mối quan hệ có ý nghĩa và mâu thuẫn với các niềm tin ở mức cao (high-level beliefs), thay vì chỉ là một tập hợp các cảm xúc và lo lắng riêng lẻ, mà tự bản thân chúng có vẻ nhỏ nhặt và không liên quan đến nhau.
Một phép so sánh quân sự có thể làm rõ sự khác biệt này. Những sự kiện tốt xấu nhỏ nhặt hàng ngày có thể được so sánh với những người lính. Thông thường, hiện trạng được duy trì bằng cách để tất cả các khía cạnh tốt đẹp cùng nhau hoạt động, giống như một đội quân, trong khi những điều xấu được giữ riêng lẻ và cô lập. Nếu kẻ địch cứ lần lượt xuất hiện để giao chiến với quân ta, thì sẽ không thể tránh khỏi việc mỗi tên sẽ đều bị đánh bại. Mối đe dọa thực sự chỉ bắt đầu khi tất cả kẻ địch hợp lại thành một đội quân có khả năng đánh bại quân ta.
Như đã trình bày, các thành viên của nhiều nhóm tôn giáo và giáo phái duy trì tồn tại bằng cách phớt lờ những nghi ngờ và nhận thức của họ, và bằng cách duy trì niềm tin rằng mọi thứ đều phù hợp với kế hoạch thiêng liêng hoặc nỗ lực nhân từ của thủ lĩnh. Đối với họ, một sự dịch chuyển chí mạng xảy ra khi họ không còn có thể bác bỏ tất cả những nghi ngờ của mình theo cách này nữa. Ví dụ, phụ nữ trong nhiều nhóm tôn giáo phi truyền thống bị lệ thuộc hoàn toàn vào nam giới và được giao những công việc truyền thống của phụ nữ như nấu ăn, dọn dẹp và chăm sóc nam giới. Ban đầu, họ có thể chấp nhận sự phục tùng này như một phần của kế hoạch thiêng liêng, nhưng đến một lúc nào đó, họ có thể nhận thấy điều này là vô cùng bất công. Khi đó, họ bắt đầu nhìn nhận điều này như là một phần của mô thức chung của thiếu tôn trọng và bóc lột (Jacobs, 1984).
Các thành viên khác trong những nhóm như vậy lại duy trì kỳ vọng cao về một sự tiến bộ không tưởng kiểu Utopia. Hiện tại có thể được chấp nhận như một trạm dừng chân không mấy thoải mái trên con đường hướng tới những thành tựu cao hơn. Tuy nhiên, đến một lúc nào đó, người ta có thể nhận ra rằng sự tiến bộ không được thực hiện, hoặc không đủ nhanh, vì vậy cá nhân bắt đầu nhận ra rằng giáo phái này rốt cuộc sẽ không thể thay đổi thế giới. Nhận thức này sẽ thay đổi mọi thứ. Cho đến lúc này, người ta vẫn coi những vấn đề và sự không thỏa mãn của mình với hiện trạng là tạm thời, nhưng giờ đây chúng bắt đầu có vẻ vĩnh viễn. Họ tri nhận thấy thất bại của việc chuyển đổi thế giới, và họ bắt đầu nhìn thấy rằng hành động của các thủ lĩnh về thực chất là không phù hợp với lý tưởng biểu tượng. Kết hợp của hai điều này là yếu tố quan trọng để họ quyết định rời bỏ giáo phái (Wright, 1984).
Các đảng viên Cộng sản phương Tây từng đến thăm Liên Xô cũng cho thấy những sự thay đổi tương tự. André Gide đã đoạn tuyệt với chủ nghĩa cộng sản ngay sau một chuyến thăm đến đó, vốn rất nổi tiếng. Ông nhận thấy sự đàn áp tự do ngôn luận, sự bất bình đẳng lớn về mức sống và quyền lực, cùng những đặc điểm khác giống với những gì mà ông coi là tệ hại nhất của xã hội tư bản. Sau đó, ông nói rằng ông sẽ im lặng bởi lẽ còn tin vào sự tiến bộ, nhưng rồi thay vào đó ông dần tin rằng điều kiện ở Nga ngày càng tồi tệ hơn. Nói cách khác, những vấn đề tương tự sẽ có thể là chấp nhận được trong bối cảnh của sự cải thiện, nhưng chúng trở nên không thể chấp nhận được một khi được coi là một phần của mô thức vĩnh viễn.
Louis Fischer đã có hai chuyến thăm Liên Xô và sự tương phản giữa hai chuyến thăm đã tác động sâu sắc đến ông. Chuyến thăm đầu tiên diễn ra ngay sau Cách mạng, và mặc dù điều kiện rất khắc nghiệt, ông vẫn thấy sự lạc quan và hy vọng lan rộng. Mười chín năm sau, điều kiện khách quan có lẽ không tệ hơn, nhưng ý nghĩa của chúng đã thay đổi. Lần thứ hai, ông thấy rất ít sự lạc quan và hy vọng, mà thay vào đó là nỗi sợ hãi, hoài nghi, tính ích kỷ và những mô thức đáng lên án khác. Thật khó để chắc chắn rằng đó là do thái độ của bản thân ông hay của người dân Nga (hay cả hai) đã thay đổi, nhưng hàm ý trong cả hai trường hợp đều như nhau: những điều kiện giống nhau lại tạo ra những ý nghĩa rất khác nhau tùy thuộc vào việc chúng được coi là những sai lệch tạm thời hay là một mô thức ổn định và vĩnh viễn. Việc coi chúng là một mô thức ổn định và vĩnh viễn sẽ tạo nên sự kết tinh của bất mãn, và là một bước quan trọng dẫn đến thay đổi trong cuộc sống. Trong trường hợp của Fischer, điều này đã sớm kéo theo sự đoạn tuyệt với chủ nghĩa cộng sản.
Trong chuyện ly hôn cũng có một dịch chuyển tương tự: từ việc chỉ nhìn nhận các xung đột và sự không thỏa mãn như những sự kiện riêng lẻ, không liên quan, người ta bắt đầu nhận ra chúng là một mô thức bao trùm, báo hiệu một cuộc hôn nhân dở. Trong các phỏng vấn của mình, Vaughan (1986) đã hỏi những người tham gia rằng khi nào họ bắt đầu cảm thấy có điều gì đó không ổn trong mối quan hệ của mình. Câu trả lời thường chia làm hai phần. Họ đã có các khoảnh khắc giận dữ, thất vọng và xung đột trong một thời gian trước khi chúng kết tinh thành một sự không thỏa mãn chung về quan hệ vợ chồng. Ban đầu, họ gạt bỏ những điều đó, coi chúng là không liên quan hoặc chỉ là những vấn đề điều chỉnh thông thường mà bất kỳ cặp đôi nào cũng phải trải qua.
Tuy nhiên, đến một thời điểm then chốt, họ nhận ra rằng các vấn đề này thực chất là bao trùm và dai dẳng hơn nhiều so với họ nghĩ lúc đầu. Các xung đột và thất vọng trở nên quá nhiều đến mức họ không thể xem đó chỉ là những sự kiện đơn lẻ. Trong những trường hợp khác thì việc vấn đề cứ liên tục tái diễn đã làm lung lay niềm tin rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn nếu có sự điều chỉnh nào đó. Lúc này, họ buộc phải thừa nhận với chính mình rằng họ thực sự không hài lòng với mối quan hệ.
Tương tự, nghiên cứu quy mô lớn của Helen Ebaugh (1988a) về quá trình từ bỏ các vai trò xã hội cho thấy, phần lớn mọi người ban đầu không thể diễn đạt rõ ràng sự không thỏa mãn của mình. Lúc đầu, họ có thể chỉ cảm thấy mơ hồ một sự bất mãn hoặc không hài lòng, tập trung vào những vấn đề tưởng chừng nhỏ nhặt, nhưng đến sau đó cảm giác này kết tinh thành một nhận định rằng họ không còn hạnh phúc với vai trò đó.
Việc nỗi bất mãn kết tinh không nhất thiết đồng nghĩa với việc cá nhân đó sẽ rời bỏ nhóm hoặc mối quan hệ ngay lập tức. Tuy nhiên, nó thường khơi mào cho một quá trình cân nhắc nghiêm túc. Cá nhân đó bắt đầu đánh giá các lựa chọn và phương án thay thế, và nhiều người sẽ chủ động tìm kiếm những hướng đi khác. Chẳng hạn, trong giai đoạn hoài nghi, những người cộng sản thường dành nhiều thời gian để đấu tranh nội tâm, thậm chí xem xét lại những bằng chứng gây lo ngại mà trước đây, khi còn gắn bó sâu sắc, họ từng dễ dàng bỏ qua. Tương tự, một nhà nghiên cứu về ly hôn từng khẳng định rằng ông chưa từng thấy người đàn ông nào rời bỏ cuộc hôn nhân mà không có một người phụ nữ khác để tìm đến (Lyman, 1971). Mặc dù đây rõ ràng là một cách nói phóng đại, nhưng khái quát này có lẽ phản ánh đúng mong muốn phổ biến là tìm kiếm một người khác để chuẩn bị cho việc rời bỏ người bạn đời hiện tại. Những người đang cân nhắc ly hôn thường bắt đầu tìm kiếm các hoạt động và mối quan hệ khác, giúp họ thực hiện quá trình chuyển đổi khỏi cuộc hôn nhân một cách suôn sẻ hơn (Vaughan, 1986).
Sự kết tinh của bất mãn thúc đẩy cá nhân đánh giá lại mối quan hệ hoặc cam kết của mình. Những vấn đề riêng lẻ, sự thất vọng hay những ngày tồi tệ có thể được bỏ qua như những trở ngại nhỏ, không phản ánh tiêu cực đến mức độ hài lòng và cam kết tổng thể. Tuy nhiên, một mô thức lớn của các vấn đề và nỗi thất vọng sẽ khiến người ta nhìn ở một tầng nhận thức bao quát hơn và đặt câu hỏi liệu những mặt tích cực có còn nặng ký hơn so với tiêu cực. Khi tính toán xem liệu mối quan hệ này có còn xứng đáng hay không, người ta không thể tiếp tục phớt lờ tổng của các vấn đề. Hầu hết các cuộc hôn nhân có thể vượt qua vài ngày tồi tệ, nhưng khi những ngày tồi tệ đó kéo dài thành một năm tồi tệ, người trong cuộc có thể bắt đầu đánh giá lại xem liệu mối quan hệ này có còn đáng để nỗ lực duy trì hay không.
Ở các cấp độ nhận thức cao, người ta thường so sánh hoàn cảnh hiện tại với các tiêu chuẩn trừu tượng hoặc những nguyên tắc chung. Những quyết định tiêu cực ở các cấp độ cao này thường kéo theo kết luận rằng các nhu cầu, mong muốn hoặc kỳ vọng của họ không được đáp ứng. Chẳng hạn, một số đảng viên Cộng sản đã quyết định rời bỏ Đảng khi cảm thấy các phương thức hoạt động và cơ cấu tổ chức không còn phù hợp với những hy vọng và mục tiêu cá nhân của họ (Crossman, 1987). Mọi người rời bỏ các nhóm tôn giáo khi họ nhận thấy bản thân không nhận được lợi ích về mặt tâm linh, hoặc nhóm đó không hoàn thành sứ mệnh thay đổi thế giới (ví dụ: Jacobs, 1984; Wright, 1984, 1988). Những người khác rời đi khi cảm thấy các giáo huấn của tổ chức không còn tương thích với lối sống mà họ lựa chọn, ngay cả khi họ vẫn tin vào các giáo lý và duy trì mối liên kết tình cảm với nhà thờ cùng các thành viên khác (Albrecht và cộng sự, 1988; Hadaway & Roof, 1988). Các vụ ly hôn thường khởi phát khi một người kết luận rằng mối quan hệ không còn đáp ứng được các nhu cầu, mong muốn hoặc kỳ vọng của mình (ví dụ: Vaughan, 1986). Thực vậy, có một số bằng chứng cho thấy tỷ lệ ly hôn tăng lên khi mọi người bắt đầu đặt kỳ vọng cao hơn vào hôn nhân (ví dụ: Price & McKenry, 1988).
Tất cả những quyết định này đều dựa trên việc nhận diện được hàng loạt yếu tố và tình cảm tiêu cực. Chừng nào sự bất mãn còn mang tính nhất thời hoặc rời rạc, thì những quyết định tiêu cực như vậy không xảy ra.