Paul Bloom là nhà tâm lý học, giáo sư dạy môn tâm lý học ở đại học Yale, Hoa kỳ. Ông có một khóa Tâm lý học đại cương trên coursera rất hay và được nhiều người theo học – bản thân tôi đã học và thấy rất hay, ổng giảng rất duyên, lôi cuốn và không lan man. Trên substack Small Potatoes của mình, ổng đưa ra các lời khuyên cho các giảng viên đại học mới (và cả những người tham gia giảng dạy khác), và định kỳ cập nhật. Dưới đây là 19 lời khuyên vào thời điểm đầu năm học 26-27, lược dịch từ nguồn.
Cách đây vài năm, tôi đã tổng hợp một số lời khuyên không chính thức dành cho các giảng viên đại học mới bắt đầu đứng lớp (hy vọng chúng cũng được áp dụng rộng rãi hơn). Dưới đây là những gì tôi đã viết:
1. Nhiệt tình (enthusiasm). Khi ở trên lớp, hãy thể hiện như thể đó là nơi tuyệt vời nhất mà bạn muốn có mặt. Sự nhiệt tình có sức lan tỏa mạnh, nó khiến người nghe hào hứng hơn, thích thú với nội dung bài học hơn, quý mến bạn hơn và tiếp thu kiến thức tốt hơn.
2. Tự tin. Hãy hành động như thể bạn thực sự am hiểu tường tận vấn đề. Hãy hành động như thể bạn đã làm việc này hàng trăm lần và lần nào cũng thành công rực rỡ. Điều này giúp sinh viên an tâm rằng họ đang được dẫn dắt bởi người có năng lực, từ đó giúp họ học tập hiệu quả hơn.
3. Phở trộn (mix it up). Đừng chỉ lặp đi lặp lại một nội dung. Hãy thêm vào các thứ – phim ảnh, demo, v.v. Sự đa dạng chính là liều thuốc trị chứng nhàm chán.
4. Mời người khác cùng tham gia. Ví dụ như diễn giả khách mời, thực hiện phỏng vấn, v.v. Việc này rất dễ thực hiện qua Zoom.
5. Đặt mục tiêu vừa phải cho mỗi buổi học. Sai lầm phổ biến nhất của các giảng viên mới là cố nhồi nhét quá nhiều nội dung vào một buổi học. (Khi mới vào nghề, chúng ta thường giảng dạy như thể có thầy hướng dẫn đang ngồi trong phòng và sốt ruột gõ gõ xuống bàn.)
6. Hãy là chính mình. Ai cũng có thế mạnh riêng, hãy giảng dạy theo phong cách phù hợp với sở trường của bạn. Ví dụ, nếu bạn có khiếu hài hước, hãy thu hút sinh viên bằng sự dí dỏm, còn nếu không thì đừng cố gượng ép. Phong cách nghiêm túc, quyết liệt cũng là một cách hay để điều hành lớp học, nhưng phong cách vui vẻ, nhẹ nhàng cũng không kém. Có rất nhiều cách để giảng dạy hiệu quả.
7. Việc chuẩn bị bài giảng có thể ngốn hết thời gian của bạn, đừng để điều đó xảy ra. Hãy tự nhủ về “quy luật lợi suất giảm dần” (diminishing returns), rồi đến “chi phí cơ hội” (opportunity costs). Hãy tự nhắc nhở mình như vậy khi cần thiết.
8. Một câu nói đúng thời điểm kiểu như “Câu bạn hỏi hay đấy. Tôi chưa biết câu trả lời—nhưng tôi sẽ tìm hiểu và giải đáp vào buổi học tới” sẽ tạo thiện cảm và khiến mọi người cảm thấy hài lòng. Cách này hiệu quả đến mức có tin đồn rằng một số giảng viên vẫn dùng nó ngay cả khi đã biết tỏng câu trả lời.
9. Lấy ví dụ ngẫu nhiên từ chính các sinh viên trong lớp. Ví dụ, trong một lớp học về Tâm lý học Phát triển, bạn có thể nói: “Nào, Stella? — hãy thử tưởng tượng em là một đứa trẻ 5 tuổi nhé. Giả sử chúng ta hỏi em rằng…” Bạn không nhất thiết phải thực sự hỏi Stella điều gì cả, nhưng một khi sinh viên nhận ra bạn hay làm vậy, họ sẽ chú ý hơn vì tò mò không biết liệu lần tới có phải đến lượt mình hay không.
10. Khi tôi học lớp hai, tôi đã đặt một câu hỏi ngớ ngẩn và cô giáo – cô P – đã khiến tôi cảm thấy mình thật ngu ngốc. Việc tôi vẫn còn nhớ mãi trải nghiệm này sau bao nhiêu năm cho thấy chuyện đó đã tệ hại đến mức nào! Đừng hành xử như cô P. Mọi câu hỏi của sinh viên, ít nhất, cũng đều “thú vị”! Nếu câu hỏi hoàn toàn vô nghĩa, hãy thử nói kiểu như: “Một vài ý trong câu hỏi của em có thể hơi đi xa khỏi chủ đề hôm nay, nhưng có một điểm em nêu ra thực sự rất hay…” rồi sau đó chuyển sang nói về một vấn đề khác.
11. Hãy sử dụng các ví dụ cụ thể bất cứ khi nào có thể, thường là từ chính cuộc sống của bạn. Chúng không nhất thiết phải là chuyện có thật. (Thật ra chẳng có cô P. nào cả).
12. Nhiều giáo viên giỏi thường tự dùng thuốc trước giờ lên lớp, đặc biệt là những người hay bị lo âu. Việc này hoàn toàn ổn, miễn là bạn cẩn trọng với liều lượng.
13. Ít nhất là trong buổi học đầu tiên, hãy đến sớm và trò chuyện xã giao với những sinh viên cũng đến sớm. Bạn cũng cần dành nhiều thời gian để kiểm tra xem hệ thống nghe nhìn (AV) có hoạt động tốt hay không.
14. Hãy ghi chú lại sau buổi học về những gì hiệu quả và những gì chưa ổn. Đôi khi tôi giảng bài dựa trên các ghi chú hoặc slide cũ và rồi gặp phải tình huống tồi tệ (một lời giải thích không hiệu quả, một câu đùa nhạt nhẽo, hay một biểu đồ khó đọc), và tôi chợt nghĩ: “Chết tiệt, chuyện y hệt thế này đã xảy ra vào năm ngoái khi mình giảng bài này!” Chuyện đó đã không xảy ra nếu năm ngoái tôi chịu ghi chú lại sau buổi học. Hãy ghi chú ngay khi lớp học kết thúc, vì trí nhớ và động lực của bạn sẽ biến mất ngay khoảnh khắc bạn bước ra khỏi phòng.
15. Bạn đang đứng trước một nhóm khán giả “bị bắt cóc” – những người phụ thuộc vào bạn để có điểm số. Đây là một vị thế của quyền lực. Họ không thể bỏ ra ngoài hay nói thẳng vào mặt bạn rằng bạn đang cư xử như một thằng ngu. (Thực ra họ có thể làm thế, nhưng sẽ phải trả giá.) Đừng lạm dụng điều này. Lớp giảng về khoa học thần kinh tính toán hay buổi thảo luận chuyên đề về tiểu thuyết Anh thế kỷ 19 không phải là lúc để bạn chia sẻ quan điểm cá nhân về Elon Musk hay mùa cuối của Game of Thrones. Hãy tỏ ra chuyên nghiệp.
16. Nếu có thể, đừng văng tục một cách không cần thiết. Điều đó gây phản cảm với một số sinh viên, còn những người khác sẽ nghĩ bạn đang cố tỏ ra “ngầu” một cách gượng ép.
17. Đây có lẽ là quan điểm gây tranh cãi nhất, nhưng tôi không thích việc để sinh viên tự thuyết trình trong các buổi thảo luận chuyên đề. Hầu hết các bài thuyết trình của sinh viên đều rất tệ (tất nhiên rồi—thuyết trình hay là việc cực kỳ khó; như tôi đã nói ở trên, ngay cả đa số giáo sư cũng thuyết trình rất tệ), và dù sinh viên có thể học được điều gì đó từ quá trình chuẩn bị và trình bày, thì việc phải ngồi nghe lại là cực hình tẻ nhạt đối với những người còn lại.
18. Tuy nhiên, tôi lại muốn đảm bảo rằng mọi sinh viên đều lên tiếng trong mỗi buổi thảo luận. Một cách tôi thường làm là bắt đầu buổi học bằng một nhận định, một lập luận hoặc một câu chuyện liên quan đến chủ đề hôm đó, rồi đi một vòng quanh lớp và yêu cầu mỗi người đưa ra một nhận xét ngắn gọn về vấn đề đó. Ví dụ, trong một buổi thảo luận về tâm lý học đạo đức bàn về vai trò của áp lực xã hội đối với hành vi con người, tôi có thể bắt đầu bằng câu chuyện về chiếc nhẫn của Gyges – thứ mang lại khả năng tàng hình cho bất kỳ ai đeo nó.
19. Tôi xin kết bằng việc quay trở lại vấn đề định vị bản thân trong lớp học. Đây là điều mà chính tôi cũng từng trăn trở. Nghề giáo mang lại nhiều phần thưởng xứng đáng, và một trong số đó là danh tiếng của một người thầy giỏi. Cảm giác đó thật tuyệt vời. Con người ta có thể theo đuổi những mục tiêu tệ hơn thế nhiều – suy cho cùng, sinh viên thường học tốt hơn khi họ cảm thấy mình được dẫn dắt bởi một người thầy giỏi (xem mục số 1 và số 2 ở trên). Tuy nhiên, nếu quá chú trọng vào việc sinh viên nhìn nhận bạn ra sao, bạn có thể làm lệch lạc các ưu tiên của mình. Bạn có thể bắt đầu soạn bài giảng với mục đích gây ấn tượng và tạo sự thích thú, thay vì chỉ tập trung vào việc giảng dạy sao cho hiệu quả. Đôi khi những mục tiêu này song hành cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Vì thế, đây là lời khuyên cuối cùng dành cho công việc giảng dạy: Hãy nhớ rằng: Câu chuyện không phải là về bạn.