Hai năm trước, sau khi dịch xong cuốn Động lực và Nhân cách của Maslow (2024, Bách Việt Books và NXB Dân trí), trong một lần lang thang hiệu sách ở nước ngoài, tôi tình cờ thấy quyển sách này. Điều khiến tôi chú ý là tít phụ The New Science of Self-actualization, bởi vì “tự hiện thực hóa” là thuật ngữ xuyên suốt của Maslow. Lật bìa sau thì giật mình bởi lời giới thiệu ngắn gọn của Angela Duckworth tác giả của cuốn Grit (bản tiếng Việt: Vững tâm bền chí ắt thành công), vỏn vẹn: “What a masterpiece! Maslow 2.0“

Maslow 2.0? Vậy thì tôi chẳng còn lựa chọn nào khác. Tôi mua và đọc ngay, rồi sau đó giới thiệu cho Bách Việt Books. Cuốn sách đã được bạn Nguyễn Mạnh Hùng dịch và sau một thời gian chờ đợi thì vừa ra mắt độc giả Việt Nam.

Có thể nói Kaufman là ‘fan cuồng’ của Maslow, nên ông đã bỏ công tìm hiểu rất kỹ về cuộc đời của Maslow, từ đó có hiểu biết và đồng cảm cả về các lý thuyết của Maslow lẫn bối cảnh dẫn đến các lý thuyết đó. Đó là cơ sở đủ vững chắc để Kaufman có thể viết tiếp cho những gì Maslow để lại, như một người học trò đã từng sát cánh bên thầy. Có lẽ vì thế mà Kaufman viết lời tựa “Sách này xin dâng tặng Abraham Harold Maslow, người bạn thân thiết mà tôi chưa bao giờ được gặp”.

Độc giả đã quá quen thuộc với hình kim tự tháp nhu cầu của Maslow, mặc dù ổng chưa bao giờ vẽ ra như thế. Trong Siêu việt, kim tự tháp biến thành một chiếc thuyền dong buồm ra khơi, với 3 nhu cầu cơ bản là thân thuyền, và 3 nhu cầu bậc cao là cánh buồm. Dụ ý rất rõ ràng: thân khỏe sẽ giúp thuyền sống sót, nhưng cánh buồm căng mới đưa nó ra đại dương. Nếu đối chiếu với Maslow, thì 3 nhu cầu ở thân thuyền tương ứng 4 nhu cầu dưới, còn 3 nhu cầu ở cánh buồm là phát triển từ nhu cầu bậc 5 – tự hiện thực hóa.

Cách viết của Kaufman rất dễ đọc, có tính chất hướng dẫn thực hành, nên sẽ gần gũi hơn với độc giả phổ thông.

Bạn đọc quan tâm có thể đọc Lời Người Dịch và Chương Giới thiệu (sau Lời mở đầu của Tác giả) dưới đây, để có thêm thông tin trước khi quyết định mua.

LỜI NGƯỜI DỊCH

Trong nhiều năm làm quản lý và giáo dục, tôi vẫn tin rằng “tháp nhu cầu của Maslow” là một mô hình dễ hiểu nhất về động lực con người – rằng khi đã có đủ “cái ăn, cái mặc”, ta sẽ tự nhiên hướng lên các tầng cao hơn như sự kết nối, tự tôn rồi tự hiện thực hóa. Tôi từng dạy mô hình đó, trích dẫn nó trong các buổi đào tạo cho nhân viên, và áp dụng nó vào các chương trình phát triển cá nhân cho học sinh, giáo viên. Cho đến khi đọc Transcend, tôi mới nhận ra: hóa ra, chính Maslow chưa từng vẽ ra một “kim tự tháp” nào cả.

Mô hình kim tự tháp ấy là sản phẩm được vẽ ra bởi các chuyên gia huấn luyện quản trị sau này – một hình ảnh dễ hiểu nhưng làm méo đi tinh thần của ông. Maslow không hề xem cuộc sống là hành trình leo bậc thang lên đỉnh cao, mà là một dòng chảy liên tục, nơi các nhu cầu đan xen, chuyển hóa lẫn nhau, nơi con người vừa khao khát an toàn, vừa khao khát phát triển. Ông không nói về việc “đạt được”, mà nói về việc trở thành. Và Scott Barry Kaufman trong cuốn Transcend – Góc nhìn hiện đại về tâm lý học nhân văn đã khôi phục lại tinh thần ấy bằng một hình ảnh ẩn dụ hoàn toàn mới: một chiếc thuyền buồm.

Nếu tháp là biểu tượng của sự tĩnh tại, thì chiếc thuyền buồm là biểu tượng của chuyển động. Thân thuyền tượng trưng cho ba nhu cầu nền tảng: an toàn, kết nối, lòng tự tôn. Cánh buồm tượng trưng cho ba động lực phát triển: khám phá, tình yêu và mục đích. Khi thân thuyền vững, cánh buồm mở, con người bắt đầu hành trình ra khơi và đó chính là hành trình hướng đến siêu việt (transcendence): trạng thái sống vì những giá trị vượt khỏi bản thân, hòa hợp với người khác và với thế giới.

Trong công việc giáo dục, tôi từng đọc nhiều công trình tâm lý học nổi tiếng – từ Grit (Bền chí) của Angela Duckworth, Growth Mindset (Tư duy phát triển) của Carol Dweck, Flow (Dòng chảy) của Mihaly Csikszentmihalyi đến Authentic Happiness với khái niệm Signature Strengths (Thế mạnh đặc trưng) của Martin Seligman. Mỗi công trình hé mở một phần của bức tranh về sự phát triển con người. Nhưng khi gặp Transcend, tôi có cảm giác như tìm được tấm bản đồ tổng thể – nơi tất cả những mảnh ghép rời rạc ấy kết nối lại trong một khung lý thuyết thống nhất, không chỉ để hiểu con người, mà để kiến tạo một cuộc sống tốt đẹp.

Kaufman không dừng ở việc diễn giải lại Maslow. Ông dùng dữ liệu và kết quả nghiên cứu hiện đại để mở rộng những thành tựu của Maslow trong tâm lý học nhân văn: từ khoa học thần kinh, tâm lý học tích cực, đến hành vi tổ chức và sự phát triển cá nhân… Cuốn sách chỉ ra rằng con người không chỉ bị thúc đẩy bởi sự thiếu thốn mà còn bởi khát vọng phát triển. Khi ta chỉ chạy theo cái thiếu (sự an toàn, sự công nhận, thành công, thậm chí là hạnh phúc), ta dễ sống trong phòng thủ. Nhưng khi dám bước ra khỏi vùng thoải mái và tiến vào vùng phát triển, ta bắt đầu sống với tinh thần khám phá, yêu thương và tràn đầy ý nghĩa.

Điều làm Transcend khác biệt là nó không lý tưởng hóa con người, mà đối diện trực tiếp với tất yếu của sự tồn tại: ta vừa mạnh mẽ vừa mong manh, vừa ích kỷ vừa khao khát cống hiến, vừa sợ hãi vừa thèm khát tự do. Kaufman không chỉ cho ta cách vượt qua những mâu thuẫn đó để trở nên “hoàn hảo” hơn, mà chỉ cách tích hợp chúng để ta trở nên “toàn vẹn” hơn.

Một phần quan trọng và hấp dẫn của cuốn sách là hành trình khám phá “siêu việt lành mạnh” (healthy transcendence). Đây là phần mà Kaufman muốn tiếp nối những gì mà Maslow phần nào đó còn dang dở. Kaufman cho rằng khi con người thực sự tự hiện thực hóa, họ không còn bận tâm đến “tôi là ai” mà hướng sang “tôi thuộc về điều gì lớn hơn mình”. Đó là khi người nghệ sĩ sáng tác không vì danh tiếng mà vì cái đẹp, người lãnh đạo làm việc không vì quyền lực mà vì ý nghĩa, người thầy dạy học không chỉ để truyền đạt mà để đánh thức.

Ông viết về những trải nghiệm đỉnh cao (peak experiences) – những khoảnh khắc mà ta chạm vào cảm giác thiêng liêng của cuộc sống, thường xảy ra khi ta quên mất cái tôi nhỏ bé. Không cần đi núi hay ngồi thiền, đôi khi đó chỉ là lúc ta chăm chú lắng nghe một bản nhạc, ngắm con mình ngủ yên, cảm thấy kinh ngạc trước vẻ đẹp của một giọt sương hay nhận ra mình đang thực sự kết nối với một ai đó. Kaufman gọi đó là “những khoảnh khắc của cõi hiện hữu (B-realm).”

Với vai trò của một người làm quản lý và giáo dục, tôi thấy Transcend không chỉ là cuốn sách về tâm lý, mà là cẩm nang cho bất kỳ ai làm việc với con người. Nó cho ta ngôn ngữ để hiểu vì sao học sinh cần cảm thấy an toàn trước khi dám sáng tạo, vì sao giáo viên cần được tôn trọng trước khi có thể truyền cảm hứng, vì sao nhân viên cần cảm thấy giá trị bản thân trước khi đạt hiệu quả, và vì sao mỗi tổ chức cần những giá trị vượt lên lợi ích cá nhân mới có thể phát triển bền vững.

Nếu bạn từng nghĩ rằng tâm lý học chỉ là những lý thuyết xa rời đời sống, Transcend sẽ khiến bạn thay đổi suy nghĩ ấy. Cuốn sách này vừa có chiều sâu của học thuật, vừa có hơi ấm của đời sống; vừa như một nghiên cứu, vừa như một chỉ dẫn khai sáng. Nó không bảo bạn phải làm gì, mà nhẹ nhàng dẫn dắt để bạn tự hỏi:

Tôi đang sống để bảo vệ bản thân hay để khám phá cuộc đời?

Tôi đang leo lên tháp hay đã sẵn sàng mở buồm để ra khơi?

Và có lẽ, hành trình vượt lên chính mình như Kaufman nói bắt đầu từ khoảnh khắc bạn dám đặt ra những câu hỏi đó.

Nguyễn Mạnh Hùng

GIỚI THIỆU: MỘT HỆ THỐNG PHÂN CẤP NHU CẦU MỚI
(Introduction: A New Hierarchy of Needs)

Hiện nay nổi lên mối quan tâm với những quan niệm mới về bệnh tật và sức khỏe của con người, đó là một phạm vi của tâm lý học mà tôi thấy rất thú vị và đầy những khả năng tuyệt vời.

—Abraham Maslow, Toward a Psychology of Being (Hướng tới tâm lý học về sự hiện hữu) (1962)

Thông qua nghiên cứu của mình về người tự hiện thực hóa, Maslow nhận thấy rằng những người đang vươn tới đỉnh cao của tính nhân bản thường sở hữu những phẩm chất mà phần lớn chúng ta đều tìm kiếm; họ có xu hướng vị tha, sáng tạo, cởi mở, chân thực, biết chấp nhận, độc lập và dũng cảm. Tuy nhiên, Maslow không hề áp đặt rằng ai cũng phải như vậy. Thay vào đó, ông tin rằng nếu xã hội có thể tạo ra các điều kiện giúp đáp ứng các nhu cầu cơ bản — bao gồm tự do để nói một cách trung thực và cởi mở, để phát triển những năng lực đặc biệt và đam mê riêng, và để sống trong một xã hội công bằng và chính nghĩa — thì những phẩm chất tự nhiên và nguyên bản nhất, tốt đẹp nhất của con người sẽ tự nhiên hiển thị.

Maslow nhìn nhận vai trò của giáo viên, nhà trị liệu và cha mẹ như những người làm vườn, nhiệm vụ của họ là “giúp con người trở nên khỏe mạnh và hiệu quả theo phong cách riêng của chính họ.” Với Maslow, điều này đồng nghĩa với việc “chúng ta cố gắng giúp hoa hồng trở thành một bông hoa hồng đẹp, thay vì biến nó thành hoa huệ… Điều đó đòi hỏi phải biết trân trọng việc một người tự hiện thực hóa bản thân theo cách hoàn toàn khác với chính ta. Nó thậm chí còn ngụ ý một sự tôn trọng tối hậu và công nhận tính thiêng liêng và độc đáo của từng kiểu người.”

Maslow say mê với nhu cầu về một “Tâm lý học hiện hữu” (Being-Psychology) — một lĩnh vực tập trung khám phá có hệ thống về những “đích đến” thay vì chỉ “phương tiện” — bao gồm các trải-nghiệm-đích (như sự ngạc nhiên, tiếng cười, sự kết nối); các giá-trị-đích (như cái đẹp, chân lý và công lý); các nhận-thức-đích (như sự tri giác hiệu quả về thực tại và tính mới mẻ trong cảm nhận); các mục-tiêu-đích (như sự mối quan tâm hay mục đích tối hậu); và cách tiếp cận con người như là mục đích tự thân, chứ không chỉ là phương tiện (Maslow gọi đó là “Tình yêu Hiện hữu”, hay ngắn gọn là “B-Love”). Lời kêu gọi xây dựng một Tâm lý học hiện hữu của ông — đôi khi còn được ông gọi là “tâm lý học tích cực” hay “tâm lý học điều chỉnh” — là để đối lập với một tâm lý học chỉ chú trọng đến “thiếu hụt thay vì đầy đủ”, “khát khao thay vì viên mãn”, “ức chế thay vì thỏa mãn”, “tìm kiếm niềm vui thay vì sống trong niềm vui”, và “cố gắng đạt được thay vì đang hiện hữu.”

Maslow không đơn độc. Trong giai đoạn giữa 1930 và 1970, một nhóm các nhà tư tưởng có cùng quan điểm đã xuất hiện — bao gồm Alfred Adler, James Bugental, Charlotte Bühler, Arthur Combs, Viktor Frankl, Erich Fromm, Eugene Gendlin, Karen Horney, Sidney Jourard, Jim Klee, R. D. Laing, Rollo May, Clark Moustakas, Carl Rogers, Donald Snygg và Anthony Sutich — tất cả đều nhận ra những giới hạn của tâm lý học thực nghiệm, chủ nghĩa hành vi và phân tâm học Freud thời bấy giờ. Họ cho rằng những ngành học đó không phản ánh đầy đủ tính toàn vẹn của con người, và bỏ quên tiềm năng to lớn về sáng tạo, tâm linh và lòng nhân ái của con người. Tự gọi mình là “Lực lượng thứ Ba”, họ đã nỗ lực tích hợp những hiểu biết từ các nhận thức truyền thống đồng thời khám phá “ý nghĩa của việc trở thành một con người với các trải nghiệm trọn vẹn, và cách mà sự hiểu biết đó soi sáng, dẫn đường cho một cuộc sống viên mãn và sống động.”

Cuối cùng, các nhà tâm lý học thuộc Lực lượng thứ Ba được biết đến với tên gọi “các nhà tâm lý học nhân văn”, và lĩnh vực này chính thức được khai sinh khi Maslow cùng Anthony Sutich sáng lập tạp chí Journal of Humanistic Psychology vào năm 1961. Ngày nay, có nhiều nhà tâm lý học trị liệu và nhà nghiên cứu tiếp tục làm việc theo truyền thống tâm lý học nhân văn (nhiều người trong số họ tự gọi mình là “nhà trị liệu hiện sinh–nhân văn”), và các chủ đề nhân văn được nhấn mạnh như tính chân thực, sự tỉnh thức, hành động xã hội từ bi, điều kiện xã hội và sinh thái hỗ trợ phát triển, tâm linh, tự siêu việt (self-transcendence), sự tích hợp, tính toàn vẹn, và việc đón nhận những nghịch cảnh trong sự tồn tại của con người. Trong cách tiếp cận của tâm lý học nhân văn, một nhân cách lành mạnh được xem là nhân cách không ngừng tiến tới đến tự do, trách nhiệm, sự tự nhận thức, ý nghĩa, cam kết, phát triển cá nhân, trưởng thành, tích hợp và thay đổi — thay vì chỉ chăm chăm theo đuổi địa vị, thành tựu hay thậm chí là hạnh phúc.

Vào cuối thập niên 90, nhà tâm lý học Martin Seligman đã thổi luồng sinh khí mới vào lĩnh vực tâm lý học tích cực nhằm thúc đẩy các nghiên cứu khoa học nghiêm túc hơn về trạng thái hạnh phúc an lạc (well-being) và điều gì khiến cuộc sống trở nên đáng sống. Ngày nay, các nhà tâm lý học nhân văn và tâm lý học tích cực đều chia sẻ một khát vọng chung: thấu hiểu và nuôi dưỡng động lực lành mạnh cũng như cuộc sống lành mạnh. Mười ba nguồn gốc của trạng thái an lạc sau đây đã được nghiên cứu kỹ lưỡng trong suốt bốn mươi năm qua — và mỗi người đều có thể tiếp cận chúng theo cách riêng của mình:

Các nguồn mang lại an lạc (sources of well-being)

• Nhiều cảm xúc tích cực hơn (tần suất và cường độ cao hơn của các trạng thái và cảm xúc tích cực như sự thỏa mãn, tiếng cười, niềm vui trong cuộc sống hằng ngày)
• Ít cảm xúc tiêu cực hơn (tần suất và cường độ thấp hơn của các trạng thái tiêu cực như buồn bã, lo âu, sợ hãi và giận dữ trong cuộc sống hàng ngày)
• Hài lòng với cuộc sống (sự đánh giá chủ quan tích cực về tổng thể cuộc sống của bản thân)
• Sức sống (cảm nhận chủ quan tích cực về sức khỏe thể chất và năng lượng sống)
• Làm chủ môi trường (khả năng định hình môi trường sống sao cho phù hợp với nhu cầu và mong muốn của mình; cảm giác kiểm soát cuộc sống; không bị choáng ngợp bởi các yêu cầu và trách nhiệm hằng ngày)
• Các mối quan hệ tích cực (cảm thấy được yêu thương, hỗ trợ và trân trọng bởi người khác; có các mối quan hệ ấm áp và đáng tin cậy; biết trao đi tình yêu thương và hào phóng với người khác)
• Tự chấp nhận (thái độ tích cực đối với bản thân; cảm nhận về giá trị bản thân; biết yêu thương và tôn trọng chính mình)
• Làm chủ (cảm giác có năng lực khi thực hiện các nhiệm vụ khó; cảm nhận về sự hiệu quả trong việc đạt được các mục tiêu quan trọng do chính mình đặt ra)
• Tính tự chủ (cảm thấy độc lập, tự do đưa ra các lựa chọn trong cuộc sống và có khả năng kháng cự áp lực xã hội)
• Phát triển cá nhân (liên tục tìm kiếm sự phát triển và hoàn thiện, thay vì hướng tới một trạng thái cố định)
• Gắn bó với cuộc sống (bị cuốn hút, quan tâm và tham gia tích cực vào các hoạt động và cuộc sống hằng ngày)
• Mục đích và ý nghĩa cuộc sống (cảm giác rằng cuộc đời mình có giá trị, đáng sống; có định hướng rõ ràng và nhận thấy ý nghĩa trong mỗi nỗ lực; cảm nhận được sự kết nối với điều gì đó lớn hơn chính bản thân mình)
• Trải nghiệm siêu việt (trải nghiệm cảm thức kinh ngạc, trạng thái dòng chảy, có cảm hứng và lòng biết ơn với đời sống thường ngày)

Lưu ý rằng nhiều nguồn gốc của trạng thái an lạc nêu trên vượt xa những quan niệm rập khuôn về “hạnh phúc”. Trở thành một con người trọn vẹn không đồng nghĩa với việc luôn luôn hạnh phúc, mà là sống một cuộc đời đầy đủ và có ý nghĩa. Cảm thấy an lạc không phải là luôn cảm thấy dễ chịu; nó còn bao hàm việc liên tục tích hợp thêm nhiều ý nghĩa, sự gắn bó và sự phát triển trong cuộc sống — đây cũng là những chủ đề cốt lõi trong tâm lý học nhân văn.

Trong phần mở đầu này, tôi sẽ trình bày một hệ thống phân cấp mới về nhu cầu con người dành cho thế kỷ XXI — một hệ thống vừa giữ được tinh thần của tâm lý học nhân văn, vừa bám sát những tiến bộ mới nhất trong khoa học về nhân cách, tự hiện thực hóa, phát triển con người và trạng thái hạnh phúc lành mạnh. Tôi tin rằng hệ thống phân cấp nhu cầu mới này có thể đóng vai trò như một khung tham chiếu hữu ích cho ngành tâm lý học, đồng thời là cung cấp chỉ dẫn hữu ích cho sức khỏe, sự phát triển và siêu việt của mỗi cá nhân.

Nhưng trước tiên, có một số hiểu lầm phổ biến về hệ thống nhu cầu của Maslow mà chúng ta cần phải làm rõ ngay.

CUỘC SỐNG KHÔNG PHẢI LÀ TRÒ CHƠI ĐIỆN TỬ

Lý thuyết nhu cầu của Maslow thường bị trình bày như một tiến trình tuyến tính, như thể một khi chúng ta đã thỏa mãn một nhóm nhu cầu thì sẽ vĩnh viễn không còn phải bận tâm đến nhóm đó nữa. Cứ như thể cuộc đời là một trò chơi điện tử, và khi bạn “vượt qua” một cấp độ — chẳng hạn như an toàn — thì sẽ có một giọng nói vang lên từ hư vô: “Chúc mừng, bạn đã mở khóa cảm giác thuộc về!”, và rồi bạn sẽ không bao giờ quay lại với nhu cầu trước đó nữa. Đây là một sự hiểu sai nghiêm trọng về lý thuyết của Maslow, cũng như tinh thần trong toàn bộ công trình của ông. Mặc dù hiếm khi được nhắc đến, thực chất Maslow là một nhà tâm lý học phát triển.

Ông nhấn mạnh rằng chúng ta luôn ở trong trạng thái “đang trở thành”, và “cốt lõi bên trong” của mỗi con người chỉ là những “tiềm năng”, chứ không phải là những gì đã hoàn thiện. Những tiềm năng đó có tính chất “yếu đuối, tinh tế và mong manh, rất dễ bị lấn át bởi giáo dục, kỳ vọng văn hóa, nỗi sợ hãi, sự chê bai, v.v.” — và hoàn toàn có thể bị lãng quên, bỏ mặc, không được sử dụng, bị xem nhẹ, không được biểu hiện, hoặc bị kìm nén. Maslow nhấn mạnh rằng sự trưởng thành của con người là một quá trình liên tục, và sự phát triển “không phải là một hiện tượng đột ngột, nhảy vọt”, mà thường là tiến hai bước rồi lùi một bước.

Một khía cạnh ít được thảo luận trong lý thuyết của Maslow là việc khung nhu cầu của ông đóng vai trò như một khuôn khổ tổ chức cho các trạng thái tâm trí khác nhau — các cách nhìn nhận thế giới và con người xung quanh. Maslow lập luận rằng, khi bị thiếu thốn, mỗi nhu cầu đều gắn liền với một thế giới quan, triết lý và cái nhìn riêng về tương lai:

Một đặc điểm khác biệt của con người là khi họ bị chi phối bởi một nhu cầu nhất định, toàn bộ triết lý sống về tương lai cũng sẽ thay đổi theo. Với người luôn sống trong cảnh đói ăn triền miên, “Utopia” đơn giản chỉ là nơi có đủ thức ăn. Người đó có xu hướng nghĩ rằng, nếu chỉ cần được bảo đảm có đủ thức ăn suốt đời, thì anh ta sẽ hoàn toàn hạnh phúc và không cần gì thêm nữa. Cuộc sống, với anh ta, sẽ được định nghĩa xoay quanh chuyện ăn uống. Mọi thứ khác như tự do, tình yêu, cảm giác cộng đồng, sự tôn trọng, triết lý đều có thể bị gạt sang một bên như những thứ phù phiếm, vô dụng, vì chúng không giúp làm no bụng. Có thể nói rằng người đàn ông đó sống chỉ vì miếng bánh mì.

Dù Maslow thường dùng những ví dụ cực đoan như thế, ông cũng nhanh chóng nhấn mạnh rằng hầu hết mọi người “đều vừa được thỏa mãn một phần, vừa chưa được thỏa mãn một phần ở tất cả các nhu cầu cơ bản cùng một lúc.” Ông kiên định rằng “bất kỳ hành vi nào cũng có xu hướng được quyết định bởi nhiều, thậm chí là tất cả các nhu cầu cơ bản cùng một lúc, chứ không chỉ bởi một nhu cầu duy nhất.” Và rằng bất kỳ ai trong chúng ta, tại bất kỳ thời điểm nào, đều có thể quay lại một trạng thái tâm trí cụ thể, tùy thuộc vào nhu cầu đang bị thiếu hụt.

Một hiểu lầm phổ biến khác là các nhu cầu được cho là tách biệt và không phụ thuộc lẫn nhau theo bất cứ một cách nào. Nhưng thực tế lại hoàn toàn trái ngược. Lý thuyết của Maslow thực sự khẳng định: “[Các nhu cầu của con người] được sắp xếp theo một hệ thống phân cấp tích hợp, chứ không phải kiểu lưỡng phân. Chúng dựa vào nhau mà tồn tại… Điều này có nghĩa là quá trình thoái lui về các nhu cầu thấp hơn luôn là một khả năng, và trong bối cảnh này, điều đó không chỉ không mang tính bệnh lý, mà còn là điều hoàn toàn cần thiết cho sự toàn vẹn của toàn bộ cá thể, và là điều kiện tiên quyết để tồn tại và vận hành các ‘nhu cầu cao hơn’.”

Nhà trị liệu nhân văn người Anh John Rowan đã sử dụng hình ảnh ẩn dụ của búp bê Nga lồng nhau để minh họa cho khái niệm “hệ phân cấp tích hợp” của Maslow: mỗi búp bê lớn bao hàm tất cả các búp bê nhỏ hơn nhưng cũng vượt lên trên chúng. Ví dụ, khi ta đang theo đuổi mục đích cao nhất của đời mình, thì các nhu cầu về an toàn, kết nối hay sự tự tôn không biến mất; thay vào đó, chúng được tích hợp vào trong mục đích siêu việt hơn đó. Khi con người đạt đến sự tích hợp toàn diện, các nhu cầu cơ bản không chỉ đơn giản là được đáp ứng, mà còn phối hợp với nhau để thúc đẩy sự phát triển hướng tới việc hiện thực hóa các mục tiêu và giá trị cao nhất của họ.

Một hệ quả khác của điều này là nếu bạn cố gắng phát triển quá sớm mà không có sự tích hợp lành mạnh những bất an và thiếu hụt bên trong, thì sự phát triển đó sẽ khó có thể đạt đến chiều sâu và độ cao trọn vẹn. Việc thực hành theo một ứng dụng thiền vài phút mỗi tuần hay thực hiện tư thế yoga “chó úp mặt” mỗi sáng sẽ không thể một cách thần kỳ mang lại cho bạn cảm giác tự tôn sâu sắc hay sự kết nối thật sự với người khác. Maslow một lần nữa nhấn mạnh rằng sự phát triển thường diễn ra theo chu trình tiến-hai-bước, lùi-một-bước, trong đó ta liên tục quay về với các nhu cầu cơ bản để tìm kiếm sức mạnh, học hỏi từ khó khăn, và hướng đến sự tích hợp sâu sắc hơn trong sự tồn tại trọn vẹn của chính mình.

Những cách diễn giải hiện đại về lý thuyết của Maslow thường bỏ qua khái niệm then chốt này về một hệ phân cấp tích hợp, và thay vào đó lại nhấn mạnh vào một mô hình “kim tự tháp dạng nhiều tầng” — dù thực tế là trong các bài viết được công bố của mình, Maslow chưa bao giờ vẽ ra một kim tự tháp nào để minh họa cho hệ thống cấp bậc nhu cầu của mình.

Todd Bridgman cùng các cộng sự của ông đã tìm hiểu kỹ lưỡng về cách mà hình ảnh kim tự tháp ra đời, và kết luận rằng “Kim tự tháp của Maslow” thực chất được tạo ra bởi một chuyên gia tư vấn quản lý vào thập niên 1960. Từ đó, hình ảnh này nhanh chóng trở nên phổ biến trong lĩnh vực hành vi tổ chức đang nổi lên. Bridgman và các cộng sự ghi nhận rằng kim tự tháp này cộng hưởng mạnh mẽ với “các hệ tư tưởng thịnh hành thời hậu chiến ở Mỹ như chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa tư bản,” và góp phần vào sự gia tăng của mô hình quản lý quan liêu theo kiểu phân tầng (ví dụ, mô hình kim tự tháp phân tầng).

Thật không may, việc liên tục tái sử dụng hình ảnh kim tự tháp trong các giáo trình quản trị đã gây ra hậu quả là làm nghèo nàn và bóp méo những đóng góp trí tuệ phong phú, tinh tế của Maslow đến mức biến chúng thành một dạng biếm họa, phản bội tinh thần cốt lõi của khái niệm tự hiện thực hóa mà ông đề xuất: hiện thực hóa tiềm năng sáng tạo của bản thân để phục vụ các mục tiêu nhân văn. Như Bridgman và các cộng sự đã nhận định: “Giá trị trong việc tạo cảm hứng cho những nghiên cứu ngành quản lý và mối liên hệ của nó với sự sáng tạo cũng như việc theo đuổi lợi ích chung sẽ là di sản ý nghĩa hơn nhiều dành cho Maslow, so với một mô hình kim tự tháp 5 bước một chiều và giản đơn.”

Cuối cùng, một hiểu lầm phổ biến khác là lý thuyết của Maslow không tính đến sự đa dạng văn hóa hay khác biệt cá nhân. Thực tế, Maslow thừa nhận rằng không chỉ các nhu cầu cơ bản có thể thay đổi về mức độ ưu tiên trong suốt vòng đời của một con người, mà còn tồn tại những khác biệt đáng kể giữa các nền văn hóa và giữa các cá nhân trong trình tự thỏa mãn các nhu cầu đó.²⁶ Ví dụ, nhiều xã hội thiếu đi các nguồn lực quan trọng như an ninh và y tế — chẳng hạn như những quốc gia bị chiến tranh tàn phá, nơi hiểm nguy và sợ hãi là điều thường nhật — rõ ràng sẽ tập trung nhiều hơn vào những nhu cầu sinh tồn cơ bản. Dù vậy, ngay cả trong những xã hội như vậy, vẫn có thể tồn tại ở mức độ nhất định các yếu tố như tinh thần cộng đồng, sự tôn trọng, và các cơ hội để phát triển kỹ năng và tài năng. Như nhà tư vấn Susan Fowler từng nhận xét: “Con người đang ‘tự hiện thực hóa’ ở khắp mọi nơi.” Giải quyết bất bình đẳng có tính cấu trúc thực sự trên toàn cầu là điều vô cùng cần thiết để mang lại cho mọi người cơ hội tự hiện thực hóa và siêu việt, nhưng điều đó không có nghĩa là con người phải chờ đến khi các nhu cầu về an toàn được đáp ứng đầy đủ thì mới có thể bắt đầu theo đuổi cảm thức viên mãn sâu sắc hơn. Chúng ta có thể làm việc trên nhiều nhu cầu khác nhau cùng lúc.

Ngay cả trong một xã hội, con người cũng khác nhau về những nhu cầu mà họ cảm thấy có động lực nhất để theo đuổi, do sự kết hợp giữa khí chất cá nhân và trải nghiệm từ môi trường sống. Ví dụ, có người luôn hứng thú với việc xây dựng các mối quan hệ sâu sắc, trong khi người khác lại bị thúc đẩy mạnh mẽ hơn bởi danh tiếng và sự tôn trọng từ người khác. Và thậm chí bên trong một cá nhân, mức độ quan trọng của các nhu cầu cũng có thể thay đổi theo quá trình trưởng thành và phát triển. Một lần nữa, điểm then chốt ở đây chính là sự thay đổi và phát triển.

Dù trật tự chính xác trong hệ thống cấp bậc nhu cầu của Maslow có thể thay đổi theo từng nền văn hóa, từng cá nhân, thậm chí ngay trong một đời người, thì vẫn có một khía cạnh cốt lõi của nó đã chứng minh được tính bền vững đáng kinh ngạc trước sự kiểm nghiệm của khoa học hiện đại. Giờ hãy cùng khám phá điều đó.

SỰ THIẾU HỤT VÀ TĂNG TRƯỞNG (GROWTH)

Trong khi hầu hết mọi người tập trung vào sự sắp xếp theo hình kim tự tháp của các nhu cầu, thì Maslow thực ra lại nhấn mạnh một đặc điểm khác của hệ thống này. Ông lập luận rằng tất cả các nhu cầu có thể được phân thành hai nhóm chính. Và để đạt được sự toàn vẹn, hai nhóm này cần được tích hợp: đó là sự thiếu hụt và sự phát triển.

Các nhu cầu thiếu hụt, mà Maslow gọi là “D-needs”, được thúc đẩy bởi sự thiếu thốn: thiếu thức ăn, thiếu an toàn, thiếu tình cảm, thiếu cảm giác thuộc về hoặc thiếu lòng tự tôn. “Cõi hiện sinh thiếu hụt” (D-realm) nhuốm màu tất cả các nhận thức của chúng ta và bóp méo thực tại, tạo ra những đòi hỏi lên toàn bộ con người: “Hãy cho tôi ăn! Hãy yêu tôi! Hãy tôn trọng tôi!” Càng thiếu hụt trong những nhu cầu này, ta càng dễ bóp méo thực tại để phù hợp với kỳ vọng, và đối xử với người khác dựa trên mức độ họ có thể giúp ta thỏa mãn những thiếu thốn ấy. Trong cõi D-realm, ta cũng có xu hướng sử dụng nhiều cơ chế phòng vệ để tự bảo vệ khỏi nỗi đau do sự thiếu hụt gây ra. Các cơ chế phòng vệ này khá “khôn ngoan” theo nghĩa chúng giúp ta tránh khỏi những nỗi đau quá sức chịu đựng ở thời điểm hiện tại.

Tuy vậy, Maslow lập luận rằng các nhu cầu phát triển — như tự hiện thực hóa và siêu việt — lại gắn liền với một dạng trí tuệ rất khác biệt. Phân biệt giữa “trí tuệ phòng vệ” và “trí tuệ phát triển”, Maslow cho rằng sự tồn tại của cõi Hiện hữu (Being-Realm, hay gọi tắt là B-realm) giống như việc thay một ống kính mờ đục bằng một ống kính trong suốt. Thay vì bị chi phối bởi nỗi sợ hãi, lo âu, nghi kỵ và sự thôi thúc phải kiểm soát thực tại, người ta trở nên chấp nhận, yêu thương bản thân và người khác nhiều hơn. Khi thấy thực tại rõ ràng hơn, trí tuệ phát triển đặt câu hỏi: “Lựa chọn nào sẽ đưa tôi đến sự tích hợp và toàn vẹn hơn?” thay vì: “Làm thế nào tôi có thể phòng vệ để cảm thấy an toàn và yên tâm hơn?”

Từ góc độ tiến hóa, cũng dễ hiểu khi các mối lo về an toàn, sự sống còn và những khoái lạc ngắn hạn lại thu hút sự chú ý của chúng ta hơn là mong muốn phát triển như một con người toàn vẹn. Như nhà báo và tác giả Robert Wright từng viết trong cuốn Why Buddhism Is True (Dịch: Vì sao Phật giáo giàu chân lý), “Bộ não con người được thiết kế — bởi chọn lọc tự nhiên — để đánh lừa ta, thậm chí biến ta thành nô lệ của nó.” Tất cả những gì mà gen của chúng ta “quan tâm” là được di truyền sang thế hệ tiếp theo, bất chấp cái giá phải trả cho sự phát triển toàn vẹn của con người. Nếu điều đó đồng nghĩa với việc ta phải thu hẹp thế giới quan và có những phản ứng quá mức với thế giới – dù những phản ứng đó không thực sự tương ứng với thực tại – thì cũng đành chấp nhận.

Tuy nhiên, sự thu hẹp thế giới quan như vậy sẽ tiềm ẩn nguy cơ ngăn cản ta hiểu một cách sâu sắc hơn về thế giới và chính bản thân mình. Dù việc phát triển luôn đi kèm với nhiều thách thức, Maslow vẫn tin rằng tất cả chúng ta đều có khả năng tự hiện thực hóa, ngay cả khi phần lớn chúng ta không đạt được điều đó vì dành phần lớn cuộc đời để cho những nhu cầu thiếu hụt. Sự nhấn mạnh của Maslow vào tính biện chứng giữa an toàn và phát triển đặc biệt phù hợp với các nghiên cứu và lý thuyết hiện đại trong các lĩnh vực như tâm lý học nhân cách, điều khiển học và trí tuệ nhân tạo. Có một sự đồng thuận chung rằng để toàn hệ thống (dù là con người, loài linh trưởng hay máy móc) vận hành tối ưu, cần phải có cả sự ổn định trong việc theo đuổi mục tiêu giữa nhiều xao nhãng, gián đoạn; lẫn khả năng linh hoạt để thích nghi và khám phá môi trường.

Khi thừa nhận rằng an toàn và phát triển là hai nền tảng thiết yếu để trở thành một con người toàn vẹn, bao gồm cả sự siêu việt lành mạnh, chúng ta đã đến lúc phải tìm một ẩn dụ mới.

MỘT ẨN DỤ MỚI

Hình ảnh kim tự tháp xuất hiện từ thập niên 1960 đã kể một câu chuyện mà Maslow chưa từng có ý định kể; một câu chuyện về thành tựu, về việc chinh phục từng cấp độ cho đến khi bạn “chiến thắng” trò chơi cuộc đời. Nhưng đó hoàn toàn không phải là tinh thần của sự tự hiện thực hóa mà các nhà tâm lý học nhân văn đề cao. Tình trạng của con người không phải là một cuộc thi mà là một trải nghiệm. Cuộc sống không phải là hành trình chinh phục đỉnh núi, mà là một cuộc du hành — như thể bạn đang vượt đại dương mênh mông, đầy rẫy những cơ hội mới cho ý nghĩa và khám phá, nhưng cũng không thiếu hiểm nguy và bất trắc. Trên mặt biển dữ dội như vậy, một khối kim tự tháp cứng nhắc chẳng giúp được gì. Thay vào đó, ta cần một thứ gì đó hữu dụng hơn đôi chút. Chúng ta cần một chiếc thuyền buồm.

Khi dong buồm qua hành trình đời người, hiếm khi nào biển lặng gió yên. Chính con thuyền bảo vệ ta khỏi những con sóng vốn chẳng bao giờ hiền hòa như mong đợi. Mỗi tấm ván trên thuyền là một lớp bảo vệ trước sóng gió. Không có nó, ta sẽ phải dồn toàn bộ sức lực chỉ để không bị chìm. Dù chỉ có một tấm ván cũng còn hơn không có gì, nhưng thuyền càng lớn, bạn càng chịu được nhiều sóng gió. Tương tự, trong cuộc sống, cảm giác an toàn là nền tảng thiết yếu để ta có thể cảm thấy yên ổn, việc bổ sung thêm những kết nối bền vững với người khác cùng cảm giác được tôn trọng và có giá trị sẽ giúp bạn vượt qua những cơn bão tốt hơn.

Tuy nhiên, một con thuyền chắc chắn là chưa đủ để tạo ra chuyển động thực sự. Bạn còn cần một cánh buồm. Không có cánh buồm, bạn có thể được bảo vệ khỏi làn nước, nhưng bạn sẽ không thể đi đâu cả. Mỗi tầng của thuyền buồm giúp bạn bắt được nhiều gió hơn, cho phép bạn khám phá và thích nghi với môi trường xung quanh.

Lưu ý rằng bạn không “leo” lên một con thuyền buồm như bạn leo núi hay leo lên kim tự tháp. Thay vào đó, bạn “mở” cánh buồm của mình, cũng giống như bạn buông bỏ các cơ chế phòng vệ khi đã cảm thấy đủ an toàn. Đây là một trạng thái năng động liên tục: có lúc bạn mở lòng và tự nhiên, nhưng phút sau lại cảm thấy bị đe dọa và chuẩn bị ứng phó với bão bằng cách đóng mình lại với thế giới. Tuy nhiên, càng mở lòng ra với thế giới, con thuyền của bạn sẽ càng tiến xa hơn và bạn sẽ càng có thể hưởng lợi từ những con người và cơ hội quanh mình. Và nếu bạn thật sự may mắn, bạn có thể bước vào những trải nghiệm đỉnh cao (peak experience) — nơi bạn bắt được luồng gió đúng nghĩa. Trong những khoảnh khắc ấy, bạn không chỉ tạm quên đi những bất an của mình, mà bạn đang phát triển đến mức có thể nâng cả thủy triều lên cho các con thuyền khác đơn giản bằng cách tiếp tục hành trình trên đại dương. Theo cách này, thuyền buồm không phải là một đỉnh cao cần chinh phục mà là một phương tiện trọn vẹn, giúp ta khám phá thế giới và con người xung quanh, phát triển và siêu việt trong chính quá trình đó.

MỞ CÁNH BUỒM CỦA BẠN

Vậy đâu là những thành phần ẩn dụ của thân thuyền – phương tiện giúp ta đạt đến sự siêu việt? Các nhu cầu tạo nên thân thuyền chính là: an toàn, kết nối, và lòng tự tôn. Ba nhu cầu này vận hành như một hệ thống động toàn vẹn, và nếu bất kỳ phần nào trong hệ thống bị cản trở nghiêm trọng thì điều đó có thể ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ hệ thống. Trong điều kiện thuận lợi, các nhu cầu về sự an toàn sẽ phối hợp với nhau để tạo nên một chu trình đi lên, dẫn đến cảm giác ổn định và vững chắc hơn. Nhưng trong điều kiện bất lợi, chúng có thể dẫn đến tình trạng bất an nghiêm trọng và bất ổn — khiến ta bị mắc kẹt trong hành trình, khi toàn bộ sự chú ý bị kéo vào việc tự vệ và chống đỡ. Thật không may, rất nhiều người bị cuốn vào tình trạng bất an này suốt đời, và cứ ở mãi trong đó, bỏ lỡ vẻ đẹp bao la của thế giới vẫn còn chờ được khám phá, cũng như những khả năng cho sự tự hiện thực hóa, và cuối cùng là cho sự siêu việt của chính họ. Chúng ta bỏ lỡ cả đại dương chỉ vì chỉ nhìn thấy những con sóng.

Thế còn cánh buồm thì sao? Cánh buồm ẩn dụ cho sự phát triển. Cho dù sự phát triển nằm ở trung tâm của khái niệm tự hiện thực hóa, nhưng cũng công bằng khi phê bình thuật ngữ “tự hiện thực hóa” là nó quá mơ hồ — như một mớ hỗn độn các đặc điểm và động lực bị dồn chung dưới một chiếc ô khái niệm. Maslow đã nhận ra điều đó, và trong những bài viết sau này, ông ưa dùng khái niệm “trở thành một con người trọn vẹn” như một cách nói chính xác hơn về điều mà ông thật sự muốn truyền đạt.

Để làm rõ điều này, tôi chia quá trình tự hiện thực hóa — và do đó là sự phát triển — thành ba nhu cầu cụ thể, vốn đã được chứng minh mạnh mẽ trong khoa học: khám phá, tình yêu, và mục đích. Tôi tin rằng ba nhu cầu này thể hiện được cốt lõi cách mà Maslow thật sự hình dung về tự hiện thực hóa. Hơn nữa, tôi tin rằng ba nhu cầu này không thể bị giản lược thành nhu cầu an toàn, hoặc bị đồng nhất hoàn toàn với nhau (dù chúng có thể bổ trợ lẫn nhau). Ba nhu cầu này vận hành đồng bộ một cách hợp lực để giúp chúng ta phát triển như một con người toàn vẹn. Khi điều kiện thuận lợi, việc thỏa mãn các nhu cầu này sẽ giúp ta tiến tới sức khỏe toàn diện, sự trọn vẹn và khả năng siêu việt. Ngược lại, khi điều kiện bất lợi, ta sẽ bị ám ảnh bởi các nhu cầu về an toàn và an ninh, khiến ta sao lãng những cơ hội để phát triển.

Nền tảng của sự phát triển là tinh thần khám phá, một động lực sinh học căn bản mà mọi nhu cầu đều cần có. Khám phá là khát khao tìm hiểu và lý giải các sự kiện mới mẻ, đầy thách thức và không chắc chắn. Trong khi nhu cầu an toàn chủ yếu liên quan đến phòng vệ và bảo vệ bản thân, thì khám phá lại được thúc đẩy bởi sự tò mò, tinh thần khám phá và cởi mở, sự mở rộng, sự thấu hiểu, và việc tạo ra những cơ hội mới cho phát triển và trưởng thành. Hai nhu cầu còn lại trong nhóm phát triển — tình yêu và mục đích — có thể xây dựng dựa trên nền tảng căn bản của khám phá, để đạt đến mức độ tích hợp cao hơn trong chính bản thân mình và đóng góp điều gì đó có ý nghĩa cho thế giới.

Tôi tin rằng động lực khám phá chính là động cơ cốt lõi của tự hiện thực hóa, và không thể hoàn toàn quy giản về bất kỳ nhu cầu nào khác, kể cả các động lực tiến hóa như kết nối xã hội, địa vị, sinh sản hay nuôi con. Trong khi tôi đồng tình với nhà tâm lý học tiến hóa Douglas Kenrick và các cộng sự của ông rằng hệ thống cấp bậc nhu cầu có thể được xây dựng trên nền tảng tiến hóa, tôi cho rằng nhu cầu khám phá xứng đáng có một vị trí độc lập trên nền tảng tiến hóa đó.

Cuối cùng, đứng đầu trong hệ thống phân cấp nhu cầu mới là nhu cầu siêu việt, thứ vượt lên trên sự phát triển cá nhân (và thậm chí cả sức khỏe lẫn hạnh phúc) và mở ra những cấp độ cao nhất của sự hợp nhất và hài hòa bên trong bản thân cũng như với thế giới xung quanh. Siêu việt, khi được xây dựng trên nền tảng vững chắc của an toàn và phát triển, là một trạng thái mà trong đó ta có thể quan sát toàn thể bản thân mình từ một góc độ cao hơn với sự chấp nhận, thông thái và cảm giác kết nối sâu sắc với phần còn lại của nhân loại.

TẤT CẢ Ở BIỂN

Sinh tồn cho ta cuộc sống, nhưng những gì ta quan tâm cho ta cuộc sống tốt.

—Rollo May, Love & Will (1969)

Hệ thống phân cấp nhu cầu mới mà tôi trình bày trong cuốn sách này là mô hình thuần túy mang tính con người. Chúng ta là loài linh trưởng, nhưng là loài linh trưởng mang trong mình sự tò mò không ngừng về bản sắc cá nhân, sự sáng tạo, ý nghĩa và mục đích sống. Con người đã phát triển khả năng phát triển chưa từng có trong thế giới động vật. Chúng ta thực sự độc đáo ở chỗ có thể theo đuổi các mục tiêu trong khoảng thời gian rất dài, và có khả năng linh hoạt để chọn mục tiêu nào là ưu tiên, do đó, có vô số cách khác nhau để chúng ta tự hiện thực hóa. Hãy nghĩ về nhiều hình thức đa dạng như nghệ thuật, âm nhạc, khoa học, phát minh, văn học, khiêu vũ, kinh doanh và thể thao mà con người có khả năng hiện thực hóa. Chúng ta đã phát triển khả năng tạo ra các nền văn hóa rất phức tạp và đa dạng, và điều làm cho các nền văn hóa trở nên phức tạp chính là sự linh hoạt độc đáo của chúng ta trong việc theo đuổi mục tiêu.

Việc con người đặc biệt đến như vậy cũng có nghĩa là không phải mục tiêu mang lại sự thỏa mãn cho con người nào cũng có liên hệ trực tiếp đến khả năng thích nghi tiến hóa. Lấy ví dụ: trò chơi Skee-Ball. Mục tiêu trở thành nhà vô địch Skee-Ball có thể phần nào liên quan đến các động lực tiến hóa như địa vị, sự tự tôn và năng lực, nhưng nếu chỉ quy tất cả về các nhu cầu trong hệ thống nhu cầu thì sẽ bỏ lỡ mất khía cạnh nhân văn sâu xa của trò chơi này. Như nhà khoa học thần kinh về nhân cách Colin DeYoung nhận xét:

Rất khó để không nhận ra rằng có điều gì đó vượt lên trên những ràng buộc tiến hóa thông thường, khi bạn nghĩ đến danh hiệu Vô địch Skee-Ball Toàn Vũ trụ. Chúng ta không thấy loài khỉ nào trở thành nhà vô địch Skee-Ball cả. Có một sự tự do trong việc chọn lựa mục tiêu và sáng tạo ra các mục tiêu mới. Dĩ nhiên ta có thể liên hệ chúng với một số động cơ tiến hóa nhất định, nhưng bạn không thể chỉ liệt kê những khả năng thích nghi để tiến hóa của từng cá nhân rồi từ đó suy ra toàn bộ phạm vi hành vi có thể có của con người. Chúng ta phải cho con người quyền tự do lựa chọn từ một danh sách rất rộng các mục tiêu và hành động theo đuổi; và thậm chí hơn thế nữa, là quyền tự do để tạo ra mục tiêu mới.

Dĩ nhiên, con người cũng có nhiều động lực giống với các loài động vật khác, và việc thấu hiểu toàn cảnh các cơ chế tâm lý tiến hóa là một mục tiêu rất đáng theo đuổi. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là không có loài nào khác lại trải qua khủng hoảng hiện sinh một cách sâu sắc như con người. Trong tác phẩm The Sane Society (Dịch: Xã hội tỉnh táo), Erich Fromm lập luận rằng tình trạng hiện sinh của con người là một căng thẳng cơ bản giữa bản tính chung mà ta chia sẻ với các loài động vật khác và những năng lực đặc biệt mà con người phát triển, như khả năng tự nhận thức, lập luận và trí tưởng tượng. Fromm viết: “Vấn đề về sự tồn tại của con người là độc nhất trong toàn bộ tự nhiên; con người dường như đã rời khỏi tự nhiên nhưng vẫn ở trong đó; một phần thuộc về thần linh, một phần là động vật; một phần vô hạn, một phần hữu hạn.”

Nếu sử dụng ẩn dụ con thuyền buồm, dù mỗi người chúng ta di chuyển theo một hướng riêng, tất cả đều đang lênh đênh giữa đại dương bao la và chưa biết rõ. Tồn tại của con người đi kèm với những điều kiện đôi khi rất khó chấp nhận và khó lý giải, nhưng có điều gì đó thật an ủi trong việc biết rằng tất cả chúng ta cùng hiện hữu, và cùng phải đối mặt với những nan đề hiện sinh giống nhau. Như một bệnh nhân từng nói với nhà trị liệu tâm lý hiện sinh Irvin Yalom: “Dù bạn chỉ có một mình trên con thuyền của mình, thì việc nhìn thấy ánh đèn của những con thuyền khác nhấp nhô gần đó luôn mang lại cảm giác dễ chịu.” Dưới đây là bốn “điều tất yếu của tồn tại” mà Yalom cho rằng mọi con người đều phải học cách hòa giải:

• Cái chết: căng thẳng nội tại giữa khát vọng tiếp tục tồn tại và tự hiện thực hóa với sự thật không thể tránh khỏi rằng ta sẽ phải chết,
• Tự do: xung đột nội tại giữa tính ngẫu nhiên, vô định của vũ trụ và gánh nặng trách nhiệm đi kèm với quyền tự do lựa chọn vận mệnh cho chính mình,
• Cô lập: căng thẳng nội tại giữa một bên là mong muốn được kết nối sâu sắc và trọn vẹn với người khác, được là một phần của một tổng thể lớn hơn, và bên kia là sự thật rằng ta không bao giờ có thể thực hiện điều đó một cách trọn vẹn — ta luôn cô đơn về mặt hiện sinh, và
• Vô nghĩa: căng thẳng giữa việc bị ném vào một vũ trụ thờ ơ, tưởng chừng như không có ý nghĩa nội tại rõ ràng nào, và mong muốn tìm thấy một mục đích nào đó cho sự tồn tại cá nhân của mình, trong khoảng thời gian ngắn ngủi mà ta có mặt trên hành tinh này.

Do đó, hệ thống phân cấp nhu cầu mới không chỉ là một lý thuyết về bản chất con người, mà rốt cuộc còn là một lý thuyết về tồn tại của con người. Việc khám phá những xu hướng và bản năng tiến hóa của con người là rất quan trọng, và tôi sẽ làm điều đó xuyên suốt cuốn sách này. Tuy nhiên, điều tôi thật sự quan tâm là: điều gì khiến cuộc sống trở nên đáng giá và có ý nghĩa đối với chính những người đang thực sự sống với nó. Cuốn sách này không chỉ nói về các phần của di sản tiến hóa mà còn về cách mà từng người chúng ta có thể vượt lên trên các phần đó – để trở thành điều gì đó lớn hơn tổng các phần, khi mỗi người tự mình đối mặt với những điều tất yếu của sự tồn tại theo cách riêng của họ.

CUỘC SỐNG TỐT ĐẸP

Tôi không chấp nhận bất kỳ công thức tuyệt đối nào cho việc sống. Không một bộ quy tắc định trước nào có thể dự liệu hết mọi điều sẽ xảy ra trong đời một con người. Khi ta sống, ta trưởng thành và niềm tin của ta thay đổi. Và nó phải thay đổi. Vì vậy, tôi nghĩ rằng ta nên sống trong trạng thái không ngừng khám phá. Ta nên mở lòng trước cuộc phiêu lưu này, sống với sự tỉnh thức cao độ. Ta nên đặt cược toàn bộ sự tồn tại của mình vào ý chí dấn thân để khám phá và trải nghiệm.

—Martin Buber, được trích trong Aubrey Hodes, Martin Buber: Một chân dung gần gũi (1971)

“Không ai có thể xây cho bạn cây cầu mà bạn, và chỉ bạn, phải tự mình bước qua dòng sông của cuộc đời. Có thể sẽ có vô số con đường, vô số cây cầu, và thậm chí những vị thần có thể đưa bạn qua sông; nhưng cái giá phải trả là bạn phải cầm cố và từ bỏ chính bản thân mình. Có một con đường trên thế gian này mà không ai ngoài bạn có thể bước đi. Nó dẫn đến đâu ư? Đừng hỏi, hãy bước!” … Đó là một hành trình khắc nghiệt và nguy hiểm: dám đào sâu vào chính mình, dám thô bạo và trực diện leo xuống những đường hầm của nội tâm.”

—Friedrich Nietzsche, Schopenhauer – nhà giáo dục (1874)

Hình dung về cuộc sống tốt đẹp mà tôi trình bày trong cuốn sách này không phải là điều thường được tung hô trong xã hội ngày nay. Nó không xoay quanh động lực chính là tiền bạc, quyền lực, địa vị xã hội, hay thậm chí là hạnh phúc. Thay vào đó, cuộc sống tốt đẹp mà tôi đề xuất, được đặt nền tảng vững chắc trên các nguyên lý cốt lõi của tâm lý học nhân văn và một hiểu biết thực tế về các nhu cầu con người, chính là sự biểu hiện lành mạnh của các nhu cầu, được dùng để khám phá và thể hiện một bản ngã phù hợp nhất với bạn.

Cuộc sống tốt đẹp không phải là thứ bạn sẽ đạt được vào một ngày nào đó. Đó là một cách sống. Như Carl Rogers từng nói: “Cuộc sống tốt đẹp là một quá trình, không phải một trạng thái tồn tại. Nó là một hướng đi, không phải một đích đến.” Quá trình này sẽ không phải lúc nào cũng mang lại cảm giác hạnh phúc, mãn nguyện hay ngây ngất. Đôi khi, nó có thể mang theo cả nỗi đau và tan vỡ. Nó không dành cho những người “yếu tim”, như Rogers đã nói, bởi nó đòi hỏi bạn phải liên tục thoát ra khỏi vùng thoải mái, khi bạn dần nhận ra những tiềm năng của bản thân và dấn thân “trọn vẹn vào dòng chảy của cuộc sống.” Cũng như cần có lòng can đảm để giương buồm và để gió đưa bạn đi đâu thì đi, thì cũng cần một ý chí rất lớn để bạn trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.

Dù vậy, nếu bạn kiên định với lựa chọn ấy, bạn chắc chắn sẽ sống một cuộc đời phong phú hơn, một cuộc sống có thể được mô tả bằng những từ như: “giàu có”, “hào hứng”, “xứng đáng”, “thử thách”, “sáng tạo”, “ý nghĩa”, “mãnh liệt” và “truyền cảm hứng”. Tôi tin vào năng lực phát triển cơ bản của con người. Bất kể bạn là ai, tính cách ra sao hay hoàn cảnh như thế nào, tôi tin rằng cuốn sách này có thể giúp bạn phát triển đúng theo hướng bạn thật sự mong muốn, theo phong cách của chính bạn, và theo cách cho phép bạn có cách để lại một dấu ấn với vũ trụ: rằng bạn đã thật sự hiện hữu, và bạn đã mang lại điều tốt đẹp cho người khác trong khoảng thời gian bạn có mặt ở đây.

Nào, giờ thì hãy bắt đầu hành trình của sự trở thành.

(Hết chương Giới thiệu)