Nếu một người không thể công nhận và cân nhắc các quan điểm khác nhau, thì đặc điểm hành vi này được gọi là tính ngã quy (egocentrism, còn dịch là duy kỷ, tránh nhầm lẫn với vị kỷ hay ích kỷ egoism. Vị kỷ / ích kỷ là sự chú trọng về mặt động cơ hoặc đạo đức vào lợi ích của bản thân, trong khi ngã quy là một hạn chế về mặt nhận thức trong việc nhìn nhận sự vật từ quan điểm của người khác). Một người không thể đặt mình vào vị trí của người khác, gặp khó khăn trong việc thấu hiểu hoặc đồng cảm với đối phương, và luôn tin chắc rằng chỉ quan điểm của mình mới đúng đắn thì được coi là người có tính ngã quy. Mặc dù tính ngã quy được xem là bình thường ở trẻ em, nhưng ở người trưởng thành, nó lại gắn liền với một số vấn đề về sự phát triển. Trong bài này, chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn về tính ngã quy và liệu có thể khắc phục nó hay không.

Thông tin chung

Nhà tâm lý học kiêm triết gia người Thụy Sĩ Jean Piaget là người đầu tiên đưa ra khái niệm “tính ngã quy”. Nghiên cứu của ông xuất phát từ mong muốn tìm hiểu quá trình phát triển của trẻ em. Ông đã xây dựng lý thuyết cho rằng tư duy ngã quy là một giai đoạn tự nhiên trong quá trình phát triển của mọi đứa trẻ—một lăng kính mà qua đó trẻ nhỏ nhìn nhận thế giới.

Theo thời gian, các nghiên cứu về tính ngã quy đã được mở rộng, và các nhà tâm lý học cũng bắt đầu xem xét kỹ lưỡng hơn hành vi của người trưởng thành.

Trong thế giới hiện đại, người có tính ngã quy thường tin vào sự độc nhất vô nhị của bản thân. Trong một số trường hợp, họ có thể bộc lộ thái độ hung hăng; hành vi này bắt nguồn từ việc không thể đặt mình vào vị trí của người khác và sự thiếu hụt khả năng thấu cảm.

Nguyên nhân

Hành vi và tư duy ngã quy không tự nhiên mà có. Ai cũng sở hữu đặc điểm này, nhưng trong điều kiện bình thường, nó sẽ dần phai nhạt khi con người trưởng thành. Khi nhân cách phát triển, một người có thể đi theo một trong hai hướng:

• Hướng tích cực. Khi trưởng thành, họ hiểu rõ hơn về những người xung quanh, học cách phân tích hành động của chính mình và lường trước các hậu quả.
• Hướng tiêu cực. Trong trường hợp này, người đó vẫn giữ tính ngã quy; các vấn đề về định hình bản sắc cá nhân nảy sinh, khiến họ không thể nhìn nhận bản thân một cách khách quan hay đánh giá chính xác về chính mình.

Hiện vẫn chưa rõ lý do tại sao không phải ai cũng đi theo hướng tích cực đầu tiên. Một số học giả cho rằng tính ngã quy sẽ tồn tại dai dẳng khi cá nhân phải đối mặt với những hoàn cảnh bất lợi.

Đặc điểm

Người có tính ngã quy thường sở hữu một tập hợp các đặc điểm cụ thể. Những đặc điểm này giúp xác định liệu một người có tính cách này hay không. Kiểu tính cách ngã quy được định nghĩa bởi các đặc điểm sau:

Không hiểu động cơ của người khác. Người ngã quy không thể nắm bắt được lý do tại sao thái độ của mọi người đối với họ lại thay đổi, hoặc tại sao người khác không hành xử theo cách họ mong đợi hay mong muốn.

Không biết cách thua. Người ngã quy không thể hình dung ra viễn cảnh mình không phải là người chiến thắng. Khi thua cuộc, họ sẽ tranh cãi gay gắt về hành động của người khác hoặc phản ứng rất tiêu cực trước thất bại đó (sore loser). Không có tinh thần thượng võ.

Chỉ trích người khác. Kiểu người này luôn tin chắc vào sự vượt trội của bản thân. Bằng cách chỉ trích người khác, họ cố gắng nâng cao vị thế và tầm quan trọng của chính mình.

Tin rằng mình không bao giờ sai. Họ không nhận ra sai lầm của bản thân nhưng lại soi xét kỹ lưỡng lỗi lầm của người khác. Điều này nuôi dưỡng sự tự tin thái quá; họ sẵn sàng đưa ra lời khuyên nhưng lại từ chối lắng nghe bất kỳ ai khác.

Thế giới tưởng tượng. Thực tại gây ra sự khó chịu, vì vậy người ngã quy thích mơ mộng hơn.

Nhạy cảm thái quá. Mặc dù liên tục chỉ trích người khác, họ lại không thực sự tiếp thu những lời chỉ trích nhắm vào mình; tuy nhiên, trong một số trường hợp, họ phản ứng lại một cách đầy cảm xúc và bùng nổ, hệt như một đứa trẻ.

Một dấu hiệu khác của tính ngã quy là sự “mù lòa” – tức là không thể thừa nhận những sự thật không phù hợp với thế giới quan của chính họ. Ví dụ, trong một cuộc tranh cãi vợ chồng, một người có thể tin chắc rằng người kia hoàn toàn có lỗi mà không hề nhìn nhận lại hành vi, lời nói hay hành động của chính mình.

Lưu ý: Những người ngã quy thường khiến người khác xa lánh, nhưng bản thân họ cũng phải chịu nhiều đau khổ vì chính tính cách này. Đặc điểm tính cách này gây trở ngại cho họ trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, ngăn cản họ xây dựng sự nghiệp, lập gia đình hoặc kết bạn.

Cách xử lý tính ngã quy

Nếu bạn nhận thấy hành vi ngã quy hoặc các dấu hiệu liên quan ở bản thân, bạn cần hiểu rõ nguồn gốc của chúng. Chúng có thể bắt nguồn từ quá trình nuôi dạy hoặc các mối quan hệ trong gia đình. Một khi đã xác định được nguyên nhân, bạn có thể nỗ lực điều chỉnh hành vi của mình. Ví dụ, nếu vấn đề nằm ở sự biểu hiện của trạng thái cái tôi “trẻ con”, người trưởng thành cần học cách nhìn nhận thế giới và các vấn đề từ một góc độ chín chắn:

• nhận thức được hành động của bản thân;
• tôn trọng và ghi nhận quan điểm của người khác;
• nhận biết và đáp ứng nhu cầu của người khác;
• biết cách tìm kiếm sự thỏa hiệp.

Không phải lúc nào cũng có thể tự mình giải quyết vấn đề; đây là lúc các chuyên gia tâm lý có thể hỗ trợ. Mặc dù có thể không loại bỏ hoàn toàn được vấn đề, nhưng người ta hoàn toàn có thể học cách kiểm soát và điều chỉnh nó.

Cách thoát khỏi tính ngã quy

Trước hết, cá nhân đó phải thừa nhận sự tồn tại của vấn đề. Một bệnh nhân không thể được chữa khỏi nếu họ không muốn điều đó. Tương tự như vậy, với tính ngã quy, một người có thể từ chối thừa nhận nó, khiến mọi lời giải thích đều trở nên vô ích. Quá trình giải quyết vấn đề chỉ có thể bắt đầu khi vấn đề đã được nhìn nhận và nảy sinh mong muốn thay đổi. Người thân và bạn bè thường tham gia vào quá trình trừ bỏ tính ngã quy này. Nhiệm vụ chính của họ là tránh nuông chiều “bệnh nhân” hoặc tán thành các hành vi mang tính ngã quy. Những người thân thiết nên đặt ra các câu hỏi gợi mở để người có tính ngã quy tự suy ngẫm về cảm xúc và cảm nhận của người khác.

• Cần học cách thấu hiểu động cơ và thế giới nội tâm của người khác. Những câu hỏi như “Bạn nghĩ tôi cảm thấy thế nào khi bạn nói điều đó với tôi?” sẽ khiến người có tính ngã quy tạm thời lúng túng, bởi họ không nắm bắt được việc người khác cũng có cảm xúc—chứ chưa nói đến những cảm xúc khác biệt với quan điểm của chính họ.
• Cần có khả năng đặt ra các nhiệm vụ và mục tiêu thực tế, cũng như chia nhỏ một mục tiêu lớn thành nhiều mục tiêu nhỏ hơn.
• Cần phải giải thích và diễn đạt rõ ràng các cảm giác, cảm xúc, trạng thái nội tâm và vấn đề của bản thân cho các thành viên trong gia đình.
• Có thể nhẹ nhàng giải thích cho người có tính ngã quy rằng lời khuyên của họ là không cần thiết vào lúc này, không được yêu cầu, hoặc đã tìm ra giải pháp khác cho vấn đề đó.

Có thể rèn luyện kỹ năng lắng nghe chủ động; điều này giúp tập trung vào những gì người kia đang nói, nắm bắt được ý chính trong lời nói của họ và tránh bị xao nhãng bởi suy nghĩ của chính mình.

Đây là vấn đề hay là lựa chọn có ý thức?

Trong một số trường hợp, con người cố ý đặt người khác vào thế bất lợi, chỉ trích họ hoặc từ chối lắng nghe. Đa số mọi người hành động với tinh thần vì lợi ích chung, mặc dù mọi việc không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ. Ví dụ, sự cô đơn làm gia tăng tính ngã quy, và việc thiếu sự hỗ trợ xã hội buộc con người phải chuyển trọng tâm ưu tiên sang bản thân và lợi ích cá nhân. Thông thường, mọi người không nhận ra mình có tính ngã quy; đối với họ, đó là điều bình thường, và họ không hiểu hoặc không biết cách hành xử khác đi.

Các rối loạn liên quan đến tính ngã quy

Nhiều dạng chấn thương sọ não khác nhau có thể kích hoạt sự phát triển của kiểu ngã quy thường thấy ở trẻ nhỏ. Những người này mất khả năng đặt mình vào vị trí của người khác và do đó, không nhận ra hành vi của mình gây ảnh hưởng tiêu cực như thế nào đến những người xung quanh. Có một số rối loạn tâm thần liên quan đến tính ngã quy, bao gồm:

• Rối loạn nhân cách (người bệnh không nhận ra hành vi của mình là không phù hợp);
• Rối loạn nhân cách kịch tính (Histrionic personality disorder): Người bệnh luôn khao khát trở thành tâm điểm chú ý, có hành vi như đang diễn kịch và bộc lộ cảm xúc thái quá;
• Rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic personality disorder). Người này thường có thái độ chỉ biết đến bản thân và đặt mình làm trung tâm, dồn mọi sự chú ý vào chính mình, đồng thời phản ứng tiêu cực hoặc không chấp nhận những lời phê bình.

Một tình trạng khác liên quan là rối loạn nhân cách chống đối xã hội. Đặc điểm của tình trạng này là sự coi thường và vi phạm quyền lợi của người khác cũng như các quy định pháp luật, đi kèm với việc thiếu cảm giác hối lỗi.

Hậu quả

Tính ngã quy có thể làm trầm trọng thêm cảm giác cô đơn và ngược lại. Người mắc phải tình trạng này có thể gặp vấn đề về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Các vấn đề nảy sinh trong các mối quan hệ cá nhân, dẫn đến xung đột và hiểu lầm. Những khó khăn trong học tập hoặc công việc cũng có thể xuất hiện do tính ngã quy gây cản trở sự hợp tác và làm việc nhóm. Một người chỉ tập trung vào bản thân thường bỏ qua ý kiến ​​và đóng góp của người khác, dẫn đến xung đột thường xuyên và hiệu suất làm việc thấp.

Tính ngã quy dẫn đến căng thẳng và lo âu, do cá nhân luôn bận tâm đến các vấn đề của riêng mình mà không thể thư giãn hay tận hưởng cuộc sống. Điều này gây tác động tiêu cực đến cả sức khỏe thể chất và tinh thần.

Lưu ý quan trọng: Vì không thể nhìn nhận sự việc từ nhiều góc độ hay cân nhắc ý kiến ​​và trải nghiệm của người khác, tư duy của cá nhân trở nên hạn hẹp, dẫn đến việc không thể tiếp nhận những ý tưởng mới hoặc phát triển bản thân.

Kết luận

Trong tâm lý học, tính ngã quy là trạng thái mà một cá nhân chỉ tập trung vào bản thân và lợi ích riêng, phớt lờ nhu cầu cũng như cảm xúc của người khác. Điều này dẫn đến các vấn đề trong mối quan hệ, thiếu sự thấu cảm, gặp khó khăn trong công việc hoặc học tập, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và hạn chế tư duy. Việc khắc phục tính ngã quy đòi hỏi cá nhân phải nhận thức được vấn đề, phát triển sự thấu cảm, rèn luyện kỹ năng lắng nghe chủ động, học cách chia sẻ và cải thiện kỹ năng giao tiếp.

Dịch từ nguồn.