RỄ SỒI

Hai thế giới

Ngày nay, chuyện kẹt xe chẳng còn là gì lạ. Tuy nhiên, hàng xe cổ kềnh càng nối đuôi nhau dài dằng dặc thế này lại là cảnh tượng khiến người ta nhớ mãi. Men theo rìa phía nam công viên Windsor, một đoàn xe Rolls-Royce bất tận chậm rãi tiến về phía Ascot, bên trong xe là những hành khách đội mũ chóp cao màu xám kiểu bảo thủ cùng các quý cô với những chiếc mũ kiểu cách vô cùng kỳ lạ. Chẳng hiểu sao, khung cảnh ấy lại gợi liên tưởng đến những đàn rùa biển khổng lồ; tuân theo một bản năng bí ẩn nào đó, chúng cùng trồi lên bãi biển Thái Bình Dương vào một ngày nhất định để đẻ trứng xuống lớp cát ven bờ. Chả lẽ lại có nhiều chiếc cùng tụ hội tại một nơi như vậy? Và thế lực bí ẩn nào đã lọc ra được “tinh hoa” từ dòng xe cộ London—nơi mà thường thì một chiếc Rolls-Royce chỉ lướt qua như một cá thể hiếm hoi của một giống loài đang dần biến mất?

RỄ SỒI

Bộ lọc xã hội

– Đối với người nước ngoài, hệ thống giáo dục Anh thực sự là một khu rừng tối, – tôi từng nhận xét với một nghị sĩ thuộc Đảng Tự do.
– Đúng là một khu rừng thật—và chẳng thể nhận thấy bất kỳ hệ thống nào cả, – ông cười khẽ. – Nhưng ở Anh, người ta không thích trồng cây theo hàng lối hay cắt tỉa chúng thành cùng một hình dáng. Chuyện ở Pháp lại khác; tại đó, Bộ trưởng Giáo dục biết chính xác học sinh đang mở đến trang nào trong sách giáo khoa trong giờ lịch sử lớp 4 hay giờ vật lý lớp 8. Nhiều người Anh không thích kiểu khuôn mẫu cứng nhắc như vậy. Đầu tiên là hệ thống trường quốc gia đồng nhất, rồi đến nền khoa học quốc gia đồng nhất. Và kết quả là gì? Một lối tư duy quốc gia đồng nhất chăng? Có hại gì đâu nếu chúng tôi ở Anh có vô số ngôi trường đa dạng (mà ngay cả các trường cùng loại cũng không có chương trình giảng dạy chung), và tất cả đều tồn tại độc lập, tựa như những cái cây mọc trong rừng? Suy cho cùng, bạn có thể ngồi dưới gốc sồi nếu thích, hoặc chọn nghỉ chân dưới tán thông. Chắc chắn là phải có chút quyền lựa chọn dành cho cả phụ huynh lẫn học sinh chứ…

RỄ SỒI

Xưởng chế tạo quý ông

Những khúc quanh của dòng sông Cam uốn lượn nhẹ nhàng qua mặt sau các tòa nhà đại học. Mùa xuân hiện diện qua những tán lá liễu rủ mềm mại, ánh lên sắc bạc, và những khóm hoa thủy tiên vàng rải rác trên những thảm cỏ được chăm chút kỹ lưỡng. Khi nhìn kỹ hơn vào những bức tường mang phong cách Gothic, ta sẽ thấy những mảng dây thường xuân đan cài như ren—với những cành leo hóa gỗ đang trỗi dậy sức sống qua các nụ hoa căng tròn—hòa quyện cùng những họa tiết chạm trổ tinh xảo trên nền đá. Những cây cầu vòm cong cong in bóng xuống mặt nước phẳng lặng như gương. Liệu cây cầu nào trong số đó đã đặt tên cho thành phố này? Bởi “Cambridge” theo nghĩa đen chính là “cây cầu bắc qua sông Cam”.

RỄ SỒI

Chiếc cà vạt thời học sinh

“Chiến thắng Waterloo đã được định đoạt trên sân thể thao của Eton…”

Người Anh rất thích nhắc lại câu nói này của Công tước xứ Wellington. Qua đó, vị tướng được đồng bào vô cùng kính trọng này đã nhấn mạnh vai trò của các trường tư thục danh giá trong việc định hình tầng lớp tinh hoa xã hội. Mục đích của những ngôi trường như vậy là đào tạo nên một quý ông; và sứ mệnh của các quý ông là lãnh đạo, dẫn dắt mọi người vượt qua những thời khắc gian nan thử thách. Câu nói nổi tiếng của “Công tước Sắt” được hiểu như vậy.

Eton được xếp vào hàng ngũ những trường trường tư thục danh giá (public school – tên có thể gây nhầm lẫn) có đặc quyền cao nhất. Bản thân cái tên này đã mang lại sự nhầm lẫn đầy nghịch lý. Trong khi “public house” ở Anh chỉ đơn thuần là quán rượu (pub), thì “public school” thực chất lại là một cơ sở giáo dục tư nhân. Các trường này đã tồn tại ở Anh từ thời Trung cổ. Chúng cung cấp nền tảng giáo dục cổ điển cần thiết cho sự nghiệp phục vụ công—mà vào thời đó, đồng nghĩa với việc trở thành giáo sĩ hoặc quan chức chính phủ. Ngày nay, các cơ sở này chỉ chiếm chưa đầy 5% tổng số học sinh. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng của các trường này—không chỉ đối với hệ thống giáo dục mà còn với đời sống chính trị – xã hội và thậm chí là cả tính cách dân tộc—vẫn vô cùng to lớn.

RỄ SỒI

“Từ Calais trở đi là thổ dân”

Câu ngạn ngữ này (the wogs begin at Calais) nói lên rất nhiều điều về thái độ của người Anh đối với người nước ngoài. Nó phản ánh một quan niệm bẩm sinh coi tất cả các dân tộc bên kia biên giới là một giống khác biệt—tương tự như cách mà trong suốt hàng thiên niên kỷ, cư dân của Trung Hoa (Vương quốc Trung tâm) đã coi bất kỳ ai sống bên ngoài Vạn Lý Trường Thành là những kẻ man di.

Người Anh cảm thấy mình là cư dân của một hòn đảo, cả về mặt địa lý lẫn tâm lý. Trong tâm trí họ, Dover và Calais không chỉ bị ngăn cách bởi eo biển, mà còn bởi một rào cản tâm lý; bên kia rào cản ấy là một thế giới hoàn toàn khác biệt. Trong khi người Đức, Pháp, Thụy Điển hay Ý có thể coi quê hương mình chỉ là một trong số nhiều quốc gia châu Âu, thì người Anh lại theo bản năng đặt nước Anh đối lập với “lục địa” (châu Âu lục địa). Đối với họ, tất cả các quốc gia và dân tộc châu Âu khác đều hiện lên như những thực thể tách biệt, nằm ngoài phạm vi của họ.

RỄ SỒI

Cá nhân chủ nghĩa nhưng tôn trọng pháp luật

Khi bạn sống giữa những người Anh, bạn sẽ dần dần bị thuyết phục rằng, thứ nhất họ là những người cực kỳ tuân thủ luật pháp, và thứ hai họ là những người theo chủ nghĩa cá nhân một cách nhiệt thành. Làm thế nào mà hai đặc điểm dường như không tương thích này được kết hợp trong tính cách của họ? Có vẻ như chìa khóa của nghịch lý này, và hơn thế – chìa khóa để hiểu bản chất Anh, được tìm thấy trong các từ “luật chơi”, trong sức nặng ngữ nghĩa đặc biệt mà chúng có ở Quần đảo Anh. Người Anh có xu hướng coi các chuẩn mực hành vi như một loại quy tắc của trò chơi. Đạo đức thể thao đóng vai trò là xương sống của đạo đức công cộng của họ. Mặc dù ngọn đuốc Olympic lần đầu tiên được thắp sáng ở Hy Lạp cổ đại, nhưng về cơ bản nước Anh mới là nơi khai sinh ra các môn thể thao hiện đại. Tất cả các thuật ngữ thể thao quốc tế đều nhắc nhở chúng ta về điều này, có thể nói, chúng được mượn từ tiếng Anh từ đầu đến cuối, bao gồm cả từ “sportman”.

RỄ SỒI

Những cái cây đơn độc

Liệu phương pháp nuôi dạy con của người Anh có hợp lý? Xét về lâu dài, nó có mang lại lợi ích cho tâm lý và tính cách của trẻ hay không? Ý kiến ​​về vấn đề này có thể khác nhau. Tuy nhiên, hiếm ai phủ nhận kết luận rằng hệ thống này cũng để lại dấu ấn lên chính các bậc cha mẹ. Việc kìm nén những biểu hiện tình cảm tự nhiên dành cho con cái và chế ngự các cảm xúc bộc phát bằng tự kiểm soát tất yếu sẽ dẫn đến nhiều hệ quả—trong đó, hệ quả rõ ràng và vô hại nhất chính là niềm đam mê dành cho thú cưng.

Ai đó phải lấp đầy khoảng trống trong lòng cha mẹ do sự xa cách về mặt cảm xúc với con cái tạo ra. Những tình cảm gắn bó cần một nơi để giải tỏa. Suy cho cùng, trong khi việc công khai thể hiện sự âu yếm với con mình—ngay cả khi ở chốn riêng tư—bị coi là điều không nên, thì việc dành tình yêu nồng nhiệt và cuồng nhiệt cho một chú chó ở nơi công cộng lại được xem là hoàn toàn chấp nhận được. Nhưng liệu sự gắn bó với thú cưng có thể đóng vai trò là một sự thay thế thỏa đáng?

RỄ SỒI

Chó, mèo và… trẻ con

Có thể gọi các công viên ở London là nơi chốn của những loài chim dạn dĩ. Những cư dân có cánh nơi đây hoàn toàn không tỏ ra sợ hãi con người. Điều này đặc biệt dễ nhận thấy vào các ngày trong tuần khi lượng khách thưa thớt: những chú thiên nga kiêu hãnh lướt mình từ khắp các góc hồ về phía người lạ đang đi ngang qua, trong khi lũ vịt thậm chí có thể lạch bạch bước lên bờ và đi theo.

RỄ SỒI

Nghiệp dư và nhà nghề

Văn hóa coi trọng sự riêng tư và đề cao gia đình là chìa khóa để hiểu nhiều đặc điểm tính cách riêng có của người Anh. Ví dụ, hãy xem xét chủ đề được họ yêu thích: phân biệt người nghiệp dư và nhà nghề (chuyên nghiệp). Những khái niệm này, có lẽ chỉ còn giữ được ý nghĩa ban đầu trong thể thao, vẫn là một ranh giới đạo đức quan trọng ở quần đảo Anh. Người ta thường chấp nhận, hoặc ít nhất là giả vờ, rằng những gì mình tận hưởng trong thời gian rảnh rỗi quan trọng hơn những gì mình làm trong công việc. Do đó, cách tiếp cận công việc một cách nghiệp dư được đánh giá cao hơn kiến thức chuyên môn, và người nghiệp dư được tôn kính hơn nhà nghề.

Sự phân chia thành nghiệp dư và chuyên nghiệp bắt nguồn từ môn cricket. Và cricket thực sự là thánh địa của người Anh, một môn thể thao quốc gia mà họ coi là mẹ đẻ không chỉ của thể thao mà còn cả đạo đức. Chính từ cricket mà các nguyên tắc đạo đức thể thao, vốn đã trở thành nền tảng của hành vi đúng đắn và chuẩn mực đạo đức của người Anh, bắt nguồn. Khi một phó hiệu trưởng Đại học Oxford nói rằng mục tiêu của ông là dạy những chàng trai trẻ chơi một cách trung thực, ý nghĩa của cụm từ này vượt xa lĩnh vực thể thao.

RỄ SỒI

Cái nhìn qua hàng rào

Người Đức sống ở Đức.
Người Mỹ sống ở Oklahoma.
Người Tây Ban Nha sống ở Tây Ban Nha.
Nhưng người Anh thì sống ở nhà…

Khổ thơ nổi tiếng này chợt hiện lên trong đầu tôi trong một cuộc trò chuyện với một nhà báo người Paris, người mà số phận bắt sống nửa đời ở London. Chúng tôi thảo luận về khái niệm yêu nước ở hai bên eo biển Anh. Trong khi người Pháp, như người đối thoại của tôi khẳng định, yêu đất nước mình vì nó được tưới bằng mồ hôi và máu của nhiều thế hệ, vì lao động gắn liền với nó – công lao của người nông dân và công lao của người chiến binh – thì người Anh yêu đất nước mình trên hết như là nhà, là nơi không gắn liền với những khó khăn của lao động hàng ngày mà là với những niềm vui của sự nhàn rỗi. Đối với anh ta, hình ảnh quê hương là một khu vườn nhỏ có hàng rào bao quanh dưới cửa sổ, nơi anh ta chăm sóc và tận hưởng ngày Chủ nhật. Chính hàng rào này, chứ không phải hoa hồng hay bức tượng thiếu nữ cổ xưa với cây đinh ba của Nữ thần Britannia, mới nên được coi là biểu tượng quốc gia của người Anh.