Review sách: Cha mẹ độc hại

Skybooks phát hành, 2018

Con cái được dạy và định hướng bởi xã hội rằng chúng phải yêu quý, biết ơn, nghe lời, phục tùng bố mẹ gần như tuyệt đối. Có một câu nói rất phổ biến và được tung hô nhiều “đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ, gánh nặng cuộc đời không ai khổ bằng cha”. Đó là câu nói không đúng và nguy hiểm vì gây ảo tưởng.

Trong cuốn “cha mẹ độc hại” (toxic parents), tác giả nêu ra và phân tích các loại cha mẹ bạo hành và gây tổn thương tâm lý suốt đời cho con trẻ, bao gồm các loại cha mẹ kiểm soát từng li từng tý, bạo hành lời nói, thể xác, tình dục, v.v. Sau đó, ở phần 2, tác giả đưa ra các hướng dẫn để người đọc-nạn nhân tự chữa lành cho mình, hoặc đi tìm sự trợ giúp.

Có một điểm cần lưu ý là tác giả tỏ thái độ gay gắt hơi quá đối với các bố mẹ trong câu chuyện, và đánh giá động cơ hành vi của họ là tiêu cực. Có thể đó là vì tác giả muốn đẩy sự phẫn nộ của người đọc lên cao trào, ngõ hầu vượt qua được rào cản tâm lý về bố mẹ mình. Trong thực tế, có thể các bố mẹ có động cơ tốt, muốn tốt cho con cái nhưng đã hành động theo cách gây tổn thương cho chúng.

Tác giả cũng chỉ ra sai lầm của Freud (như Alice Miller đã chỉ ra) cho rằng các chuyện lam dụng tình dục là do trẻ con tưởng tượng ra chứ không có thật. Sai lầm này đến nay vẫn còn gây ra hậu quả là những chuyện như vậy bị che giấu hoặc bỏ qua.

Nếu bạn không phải là nạn nhân của bạo hành gia đình thuở nhỏ, thì cũng nên đọc để biết để có cách yêu thương và chăm sóc con cái đúng, và giúp những người đã từng bị tổn thương.

Tác giả có dẫn 2 cuốn sách nổi tiếng của nhà tâm lý học Alice Miller, Prisoners of Childhood và For Your Own Good – các độc giả nên tìm đọc để hiểu rõ hơn các cơ chế tâm lý trong vấn đề bạo hành và gây tổn thương cho trẻ nhỏ.

Tham khảo bài review tiếng Việt chi tiết hơn.

Trust vs Confidence

Trust là tin vào con đường mà mình chọn. Tin vào cách mình làm, dù chưa chắc đã bảo đảm kết quả (process vs outcome)

Confidence là tin mình sẽ có kết quả tốt, tin rằng mình chắc thắng vụ này, sẽ thi đỗ.

Trust sẽ khiến bạn kiên tâm rèn luyện năng lực, confidence có thể khiến bạn chọn cách đi tắt, gian lận, khôn lỏi. Trust sẽ không làm bạn thất vọng, confidence thì vừa dễ gây thất vọng vừa dễ gây ảo tưởng.

Ai cần nghe lời ai?

Khi có tâm sự, người lớn muốn nói và được ai đó lắng nghe. Họ không muốn bị cắt ngang dù là bằng những lời khuyên thông thái. Cho nên gọi là trút bầu tâm sự. Vậy mà người lớn, nhất là bố mẹ và thầy cô, lại ít khi cho trẻ giãi bày. Họ hầu như ngay lập tức chấm dứt câu chuyện và đưa ra những kết luận, nhận định hay lời khuyên mà theo họ là trẻ cần.

Đó là vì người lớn hiểu rõ vấn đề mà trẻ gặp phải, biết tỏng lời giải, nên đưa ra luôn. Nhiều phần là có ý tốt. Nhưng làm như vậy, họ đã bỏ mất một số điểm quan trọng:

  • Hiểu được cảm xúc của trẻ trong chuyện đó, vì tuy vấn đề là giống nhau, nhưng cảm xúc thì lại rất riêng – đứa trẻ thấy hoang mang, bất công hay tội lỗi?
  • Hiểu được trình tự tư duy của trẻ – tại sao chúng lại nghĩ thế, làm thế. Cũng như cảm xúc, mỗi đứa trẻ có một logic tư duy riêng mà người lớn nên tìm hiểu.
  • Cho trẻ cơ hội rèn luyện trình bày
  • Cho trẻ cơ hội tự tìm ra giải pháp, nhờ những câu hỏi của người lớn.

Người lớn không nên tự cho rằng mình đã biết tất cả và đưa ra ngay một phán quyết đầy thuyết phục. Ngược lại, luôn cần tò mò tìm hiểu cảm xúc và tư duy của đứa trẻ, đặt những câu hỏi mang tính khám phá, để giúp trẻ làm chủ cảm xúc, quan sát, suy nghĩ và giải quyết vấn đề. Tất nhiên là mất công, nhưng rất đáng để làm, vì những lúc trẻ có tâm sự là lúc chúng học được nhiều. Nếu người lớn không chủ động giúp chúng học, thì chúng cũng sẽ học được gì đó mà có thể không phải là thứ người lớn muốn.

Câu “nghe lời” nên dành cho người lớn hơn là cho trẻ con. Người lớn cần nghe nhiều hơn, nói ít hơn. Hãy để trẻ nói, và hãy hỏi để chúng nói nhiều hơn nữa. Nếu không, sau này đừng kêu tại sao bọn trẻ không chịu chia sẻ.

Bạn có đang nghe lời con cái hay học trò của mình?

10 điều dặn con vào lớp một

Tranh Jimmy Liao

Tôi là một người chưa bao giờ thích đi học. Xưa kia tôi chán nản khi học ở trường, và giờ thấy mệt mỏi khi đưa con vào đó. Khi con gái vào lớp một, chúng tôi đã lúng túng và cố gắng động viên một cách vụng về không chỉ con mình, mà cả bản thân.

Khai giảng sắp đến. Và tôi tự hỏi, sẽ căn dặn gì một đứa trẻ nếu tôi đưa nó vào lớp một với kinh nghiệm nuôi dạy con hiện tại của tôi? Có lẽ, nếu Makarenko (*) sống lại và biết tôi nói gì, đầu tiên ổng sẽ dùng giẻ lau bảng đập vào má tôi một cách phấn khích, rồi sẽ chui vào góc lớp mà khóc nức nở bất lực nhưng cũng phấn khích không kém (**). Bởi vì, bản ghi nhớ của tôi cho học sinh lớp một sẽ giống như các lời dặn của bố già Don Corleone:

Continue reading

Đối đáp giỏi không quá quan trọng

Trả đòn nhanh. Đối đáp thông minh. Khả năng nói chính xác những gì cần phải nói, đúng lúc cần.

Khi thế giới chạy ngày một nhanh hơn, nhiều người trong chúng ta cảm thấy tiếc nuối vì ra về đến cầu thang mới nghĩ ra ý hay để đối đáp (hiện tượng được gọi là trí khôn ở cầu thang). Một đòn trả miếng hoàn hảo, thường sắc bén, nhưng lại đến hơi muộn.

Đừng lo lắng về điều đó.

Bởi vì mặc dù thế giới ngày càng nhanh hơn, trên thực tế vẫn rất ít những ý tưởng giá trị vượt thời gian, đáng để chia sẻ một giờ hoặc một tuần sau đó.

Dịch từ nguồn: Esprit de l’escalier is overrated

Quan điểm: biết rộng hơn học sâu

Bài này đưa ra quan điểm và phân tích tại sao mọi người nên trở thành polymath (người hiểu biết rộng) trong kỷ nguyên kinh tế tri thức hiện đại.

Quan điểm này trái với lời dạy dân gian “một nghề cho chín, hơn chín mười nghề”. Các luận điểm:

  • Trở thành thật giỏi về 1 thứ khó hơn là giỏi vừa vừa vài thứ. Nếu bạn không cảm thấy có thể có năng lực rất sâu về gì đó, hãy chọn nhiều.
  • Giỏi vài thứ có thể giúp ta tìm ra một ứng dụng, một sự kết hợp mới giữa các lĩnh vực đó. Như vậy, ta có lợi thế cạnh tranh mới (kiểu đại dương xanh)
  • Việc học các lĩnh vực mà bạn quan tâm đã trở nên dễ dàng hơn – tài nguyên rất sẵn trên internet
  • Liên tục xuất hiện các ứng dụng mới là sự kết hợp của nhiều ngành khác nhau. Nếu bạn giỏi trong các ngành đó thì bạn có cơ hội lớn
  • Vì đó là lĩnh vực mới xuất hiện, nên bạn rất có lợi thế.

Kết luận: nên tìm hiểu và học tất cả các lĩnh vực mà mình quan tâm, bất kể khoa học, nghệ thuật hay gì. Suy nghĩ về việc kết hợp chúng để tạo ra giá trị mới (với ứng dụng công nghệ), hoặc theo dõi sự xuất hiện của các kết hợp đó để đi theo.

Lợi thế phát triển của gia công phần mềm

Khác với công ty làm sản phẩm, công ty phần mềm làm gia công có khách hàng giỏi hơn mình và có ý định gắn bó lâu dài với mình cùng tham gia quản lý. Do đó, công ty gia công có thể lợi dụng khách hàng làm cho mình 2 việc tối quan trọng cho phát triển: xây dựng văn hóa kỷ luật, và dạy nhân viên. Công ty làm sản phẩm thì phải tự làm 2 việc vô cùng khó khăn này.

Dưới sức ép và giám sát của khách hàng, nhân viên sẽ nhanh chóng đi vào kỷ luật. Từ xưa Tố Hữu đã có thơ về dự án gia công cho chủ đầu tư nước ngoài: “thầy cai ông sếp không thương/ roi bò còn vụt còn tương lên đầu/ chém cha ba đứa đánh phu/ choa đói choa rét bay thù gì choa / bay coi Tây Nhật là cha / sướng chi bay hại nước nhà bà con”. Ông sếp chính là PM của khách hàng cử sang, thầy cai là PM/ BU Lead của ta. Khách hàng chả thích thú gì việc này, cực chẳng đã nhưng không có cách khác.

Khách hàng giỏi hơn, nên cũng dạy dỗ được rất nhiều. Từ cách thức làm việc, quy trình, công cụ, v.v. nhân viên chỉ cần sáng dạ một chút là học được ít nhiều, dần dần đủ năng lực để làm việc cho họ.

Trong bối cảnh đó, lãnh đạo công ty chỉ cần bổ sung thêm các hình thức động viên xả xì trét, và có thể mạnh dạn trao quyền cho nhân viên, biết rằng tuy chưa đủ năng lực nhưng họ sẽ nhanh chóng được đánh đập dạy bảo ra trò. Do đó mà đội ngũ có thể lớn nhanh. Tất nhiên lãnh đạo còn phải làm nhiều việc khác, nhưng 2 việc nêu trên có lẽ là khó nhất.

Lãnh đạo giống như bố mẹ hay anh cả, còn khách hàng giống như thầy.

Giải thích đơn giản: định luật Goodhart và Campbell

Cả hai định luật này đều nói về hạn chế của việc đo đạc một thứ gì đó thông qua một đại diện (proxy), vì khi đó người ta có xu hướng ăn gian (gọi theo Paul Graham là hack) để có chỉ số tốt mà lại không phản ánh kết quả thực chất.

Continue reading